Batys Qazaqstanda ólketanýshylar forýmy bastaldy

Forým jumysyn quttyqtaý sózben ashqan Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Ǵabıdolla Ospanqulov óńir­de «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy aıasynda atqarylǵan jumystar týraly aıtyp ótti. 

Sońǵy aıdyń jańalyq­taryn ǵana aıtar bolsaq, uly kúıshi Qurmanǵazy Saǵyr­baıulynyń týǵanyna 200 jyl tolýyna ar­nalǵan «Ǵasyrlar qoına­ýy­nan jetken babalar úni» jo­ba­sy aıasynda qura­mynda ólke­tanýshylar, mýzeı qyzmet­kerleri, baspasóz ókil­deriniń qatysýymen ót­ken halyqaralyq ekspedı­sııa­ Qaratóbe men Astra­han arasyn júrip ót­ti. «Qa­sıetti Qazaqstan» ǵy­ly­mı-zertteý ortalyǵynyń uıytqy bolýymen Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ulttyq mýzeıinde «Batystyń jaýharlary» kór­­mesi uıymdastyryldy. «Rý­hanı qazyna» festıvaliniń respýblıkalyq kezeńinde «Úz­dik aýdandyq mańyzy bar mem­lekettik mýzeı» atalymyn Jympıtydaǵy Syrym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi ıelendi. Mamyr aıynda Astanada ótken «Rýhanı qazyna-2018» festıvali aıasynda «Qazaqstannyń oblystyq ólketaný mýzeıleri odaǵy» qurylyp, onyń tóraǵalyǵyna biraýyzdan Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Mırbolat Ersaev saılandy. Osynyń bári óńirdegi ólketanýshylyq, mýzeı isi elimiz boıynsha kóshbasshy orynda turǵandyǵyn kórsetedi.

Forýmǵa arnaıy kelgen Mádenıet jáne sport mınıs­trligi Mýzeı jáne kitaphana basqarmasynyń bas sarapshysy Nazgúl Qadrymbetova óńirdegi úzdik mýzeı qyzmetkerlerin mı­nıs­trliktiń Alǵys hatymen marapattady. Eńbegi ele­nip, maqtaý qaǵazyna ıe bolǵan­dardyń arasynda sanaly ǵumyryn mýzeı isine arnaǵan ardager Sara Tanabaeva, Sy­rym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshysy Aınagúl Oıshybaeva bar.

Osy forým aıasynda Pav­lodar jáne Aqtóbe ob­lys­­tyq tarıhı-ólketaný mýzeı­leriniń kórmesin ótkizý jos­parlanǵan. Jalpy, Batys Qazaqstan obly­synda mýzeı tarıhy eki ǵasyrǵa sozylady. О́ıtkeni Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń negizi 1832 jyly qalanǵan. 

– Biz táýelsiz, derbes el atanyp, qa­zaq halqynyń tarıhy­na ja­ńasha kózqaraspen qaraı­tyn boldyq. Biraq mýzeı jumy­synyń basty baǵyty men úlken máni ózgermeıdi. Onyń basty maqsaty – ata-babamyzdyń kózindeı asyl murany, baǵa jetpes qazynany jınaý, saq­taý, tarıhı qundylyqtardy jetkizý, qazirgi óskeleń jas­tardy qoǵam jáne memleket qaıratkerleriniń taǵylymy, ómir joldary negizinde tár­bıeleý, – deıdi mýzeı basshysy Mırbolat Ersaev.

Qazirgi tańda BQO tarıhı-ólketaný mýzeıi qory jaǵy­nan Qazaqstandaǵy eń baı, jádigerleri mol mýzeıler qata­rynda. Mýzeı qorynda 140 myńnan astam jádiger bar. Onda arheologııalyq, zergerlik, etnografııalyq buıymdardyń mol kolleksııasy jınaqtalǵan. Segiz zaldan turatyn mýzeı ata-babamyzdyń tarıhı she­ji­resi tolyq qamtylǵan taqy­ryptyq ekspozısııasy bar bir­den-bir mańyzdy mádenı ortalyq. Ekspozısııanyń aýqym­dylyǵy men ondaǵy tarıhı derekterdiń qundylyǵy jaǵy­nan ol elimizdegi aldyń­ǵy mýzeıler qatarynda. Arheo­logııa zalyndaǵy sonaý kóne dáýir­den bastalǵan tarıh búgin­gi Táýelsizdik kezeńine deıin jal­ǵasady. 

Mýzeı quramynda 11 fılıal halyqqa qyzmet kór­setedi. Olar: oblys ortalyǵy Oral qalasyndaǵy Jáńgir han atyndaǵy tarıhı-etnogra­fııalyq mýzeıi, Reseıdegi sha­rýalar qozǵalysy kósemi Emelıan Pýgachev mýzeıi, aqyn Aleksandr Pýshkın mýzeıi, sýretshi Sáken Ǵumarov mýzeı-úıi, Tabıǵat jáne ekologııa mýzeıi, «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıi men oblys aýdandaryn­da ornalasqan Syrym atyn­daǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi, Jańaqala aýdanyndaǵy Dı­na Nurpeıisova atyndaǵy О́ner mýzeıi, Muhıt Meráli­uly atyndaǵy tarıhı-ól­ke­taný mýzeıi, Qaztalov aýda­­nyn­daǵy Kókterek tarıhı-etnografııalyq mýzeıi, Aq­páter tarıhı-ólketaný mý­zeıi, Jánibek aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıleri.

Mýzeı qyzmetkerleriniń kúshi­men sońǵy jyldary qol­óner sheberleriniń «Kó­keıim­de bar álem» kórmesi, Aq­jaıyq óńirinen tabylǵan Al­tyn hanshaıymdy oblys jurt­shylyǵyna tanysty­rýdy maqsat etken «Uly da­la qundylyqtary» jobasy, «Alash jolymen» atty Jym­pıty-Semeı baǵytyndaǵy ta­rıhı-tanymdyq ekspedısııa, Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna arnalǵan res­pýblıkalyq ǵylymı-táji­rıbelik konferensııa, Kók­terek tarıhı-ólketaný mý­zeıinde ótken «Alashym – arysym» atty shara, Alashorda qoz­ǵalysynyń 100 jyldyǵyna oraı «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıinde ótkizilgen «Alashym – aıbynym» atty oblystyq mýzeı qyzmetkerleriniń semınar-keńesi, aqyn, ádebıetshi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Saǵynǵalı Seıitovtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan «Nurly ǵumyr taǵylymy» atty kórme, taǵy basqa sharalar kópshiliktiń rızashylyǵyna bólendi.

– Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev­ «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» at­ty baǵdar­la­masy aıasynda «Tý­ǵan jer» baǵyty boıynsha­ tapsyr­ma berip, ólketaný men ólketanýshylar máselesin teginnen-tegin kóterip otyr­ǵan joq. «Qazaqstannyń kıe­li jerleriniń geografııasy» tizimi jasalǵan kezde de ólke­ta­nýshylar bul iske úlken úles qosty. Respýblıkalyq dáre­jedegi nysandardyń jalpy sany júz bolsa, sonyń jeteýi – biz­diń Batys Qazaqstan oblysynan, – deıdi Mırbolat Ersaev. 

Bul qandaı nysandar? Kıeli jerler tizimine eń aldymen ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy men «Bókeı Ordasy» tarıhı mýzeı-kesheni engen edi. Keıin arnaıy issaparmen Aqjaıyq óńirine kelgen «Qa­sıetti Qazaqstan» ǵylymı zertteý ortalyǵy mamandary oblys aýdandaryn aralap, tarıhı oryndaryn kórdi. Ba­tys Qazaqstan oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıi jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý­men aınalysatyn oblystyq mem­lekettik ınspeksııa usyn­ǵan tizimge sáıkes tarı­hı eskertkishtermen, óńir­diń­ kıe­­li jerlerimen tanys­ty. «Qa­zaqstannyń kıeli jer­leri­niń geografııasy» jobasy bo­ıynsha qurylǵan jumys toby quramyndaǵy tarıhshylar men ólketanýshylar oblys boıynsha engiziletin ny­sandar týraly oı-pikirdi ortaǵa salǵan «Qasıetti Aq­jaıyq» atty dóńgelek ústel uıymdastyryldy. Osy sapar men dóńgelek ústel qo­ry­­tyndysy nátıjesinde Qa­zaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary tizimine Aq­jaıyq óńirinen taǵy 5 nysan qosyldy. Sóıtip Batys Qazaqstan oblysy boıynsha alty alash ardaqtaıtyn kıeli orynnyń sany jetige jetti. Olar – b.d.d. VI-V ǵǵ. Taqsaı oba­lar kesheni, HIII-HV ǵǵ. ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasy, «Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheni, Jumaǵazy haziret qorymy, aqyn, Alash qaıratkeri Ǵumar Qarash jerlengen jer, Kúnbatys Alashorda astanasy Jympıty, kúıshi Dáýletkereı kesenesi. Aıta ketý kerek, búgingi forýmǵa qatysýshylar osy nysandardyń bárin aralap kóretin bolady.

Forým barysynda elimiz­degi mýzeılerdiń problemasy keńinen talqylandy. Má­selen, kóptegen mýzeı ǵıma­rat­tary jádigerlerdi saqtaý men kórermenge usynýǵa ar­nal­maǵan. Salanyń basty prob­lemasynyń biri – kadr. Búginde mýzeı kóbeıip keledi. Al arnaıy maman ázirleý áli de jetkiliksiz. Myqty tarıhshy mamandardyń salaǵa tartylmaý sebebi – jalaqynyń basqa salalardan tómendigi. Bul salada júrgender – mý­zeıdi súıetinder, qarjysyna qyzyǵyp júrgen eshkim joq. Mýzeı salasyndaǵy prob­lemanyń biri – mýzeılerdiń ortaq keńistiginiń joqtyǵy. Ár óńirdiń mýzeıleri óz aldyna bir aral sııaqty. Tájirıbe bólisý, almasyp kórme ótkizý azdaý. Aımaqaralyq jobalar, tájirıbe almasý, semınar, konferensııalar kerek-aq. Oral qalasynda ashylyp otyrǵan respýblıkalyq forýmnyń bir maqsaty – osy olqylyqtyń ornyn toltyrý.

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy