Aýtoımmýndy aýrýlardyń 100-den astam túri bar. Álemde atalǵan syrqatqa shaldyqqandar sany jyl ótken saıyn artyp keledi. Bul adam ómirin orta eseppen 15 jasqa qysqartatynyn eske alsaq, aýtoımmýndy aýrýlarmen kúrestiń qanshalyqty mańyzdy ekenin ańdaýǵa bolady.
Aýtoımmýndy aýrýlar degenimiz – ımmýnıtet áserinen týatyn syrqattar. Adam aǵzasyndaǵy qorǵanysh qyzmetin atqaratyn aq túıirshikter belgisiz sebeptermen qajetti jasýshalardyń ózin qaterli jáne qajet emes dep «tanıdy» jáne ony joıýǵa tyrysady. Sonyń kesirinen belgili bir organ tipti keıde organdar júıesi aýrýǵa ushyraıdy. Osylaısha, aǵza áldeqandaı beımálim sebeptermen júrisinen jańylady. Qorǵanysh júıesiniń sharshaýynan týǵan derttiń túri de kóp. «Qazaqstannyń revmatolog-dárigerleri» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory Ǵalymjan Toǵyzbaevtyń aıtýynsha, álemde keń taralǵan aýtoımmýndy aýrýlardyń arasynda kóbirek kezdesetin 14 aýrýdyń ishindegi 6 aýrýdy revmotologııa mamandary emdeıdi. Onyń qatarynda júıeli qyzyl jegi, júıeli skleroz, sklerodermııa, revmotoıdty artrıt, vaskýlıt tárizdi syrqat túrleri bar. Munyń eń aýyr saldary – adam ómirin 15 jylǵa kemitýinde deýge bolady. Buryn bul aýrýmen áıelder, jas kelinshekter aýyratyn bolsa, qazir jasy ulǵaıǵan kisiler de shaldyǵady. Sondyqtan Qazaqstanda bul tarapta qandaı jumystar atqarylýy kerek degen saýaldyń tótesinen qoıylýy zańdy.
Sońǵy kezde Ýkraına jáne Reseı ǵalymdarymen birlese júrgizilgen zertteýlermen salystyra qaraǵanda, qazaqstandyqtardyń arasynda atalǵan aýrý túrleriniń kórsetkishteri joǵary ekeni anyqtaldy. Mamandar zertteı kele bul derttiń quryǵyna túsý jaǵdaıy eýropalyqtardan góri azııalyqtarǵa tán be degen toqtamǵa kelip otyr. Árıne bul másele áli de keńinen zertteýdi talap etedi.
Elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi aýtoımmýndyq syrqatty áleýmettik aýrý retinde qarastyryp, osy baǵytta jol kartasyn jasaý arqyly atalǵan aýrýmen kúreste halyqaralyq jetistikterdi Qazaqstanda keńinen qoldanýdy qarastyryp jatyr.
Halyqaralyq zertteýlerde de eýropalyqtarǵa qaraǵanda azııalyqtardyń aýtoımmýndy aýrýlarǵa shaldyǵý koeffısıentiniń joǵarylyǵy baıqalatyny ras. Al qaterli derttiń sheńgeline shyrmalǵan jas áıelderdiń ómir jasynyń 15 jylǵa kemýi, múgedektikke ushyraýymen birge estetıkalyq turǵydaǵy qıyndyqtarǵa kezigýi moraldyq-psıhologııalyq ári áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy da týǵyzady. Dárigerler elimizde súıek bulshyq et jáne dáneker tinderi aýrýymen 1 mln 189 myńǵa jýyq adam naýqastansa, sonyń ishinde 433 607 adam alǵash ret atalǵan aýrýǵa ushyraǵandar ekeni anyqtalǵanyn aıtady. Al Qazaqstan halqynyń sany 18 mln ekenin eskergende, 1 mln 189 myńǵa jýyq azamattyń aýtoımmýndy aýrýǵa shaldyǵýy máseleniń qanshalyqty mańyzdylyǵyn kórsetpeı me?! Bir ókinerligi, qazaqstandyq pasıentter der kezinde qaralmaı ýaqytty ótkizip alady. Buǵan aýrýdyń sozylmaly syrqat túrine jatatyndyǵy da yqpal etedi. Sondyqtan turǵyndardyń skrınıngten ótýge qulyqsyzdyǵy nemese mán bermeı júre berýi túptep kelgende ózderiniń densaýlyǵyna zııanyn tıgizýde.
Aýtoımmýndy aýrýlardyń ártúrliligine baılanysty emdeýge jumsalatyn qarajat aýqymy da san alýan. Árıne sozylmaly syrqatqa ushyraǵan otandastarymyzǵa dáriler kepildi medısınalyq kómek aıasynda tegin beriledi. Alaıda halyqaralyq hattamalarda kórsetilgen aýrýlardy emdeıtin dári-dármekterdiń bári elimizdegi tegin beriletin kepildi preparattardyń qataryna engen joq. Iаǵnı emge qajetti tarıftiń anyqtalýy aýrýmen kúrestegi asa mańyzdy máseleniń biri. Sol sebepti ár aýrýdy emdeýge jumsalatyn qarajat kólemin belgileý keler kúnniń enshisine qalyp otyr. Mysaly, keı pasıent aýtoımmýndy derttiń jeńil túrimen aýyrsa, endi biri ortasha, al kelesisindegi ótý aǵymy kóp qarjy men eńbekti qajet etedi.
«Aýtoımmýndy aýrýlardyń ishinde tutas júıeni qamtıtyny bar. Mundaı kezde naýqasqa óte qıyn. О́ıtkeni aýyr dıagnoz qoıylǵan, janǵa batqan derti bar, organdary deformasııaǵa ushyrap, múgedektikke dýshar bolatyn adamdardyń qoǵamda jolyǵatyn qıyndyqtary óte kóp. Sol sebepten osy qoǵamdyq uıymdy qurý qajet dep sheshtik. Jeke adamnan góri qoǵamdyq negizde problemany mınıstrliktiń, dárigerler qaýymy men qoǵam aldyna shyǵarýdyń mańyzy úlken. Nátıjesinde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine usynys jasadyq. Muny mınıstrlik te qoldap, aýtoımmýndy aýrýlarǵa qatysty arnaıy halyqaralyq konferensııa ótti. Burynǵydaı muńymyzben jeke qalmaı, problemalarymyz tyńdaldy. Naqty jumystar týrasynda jospar qabyldanyp, jol kartasy qolǵa alyndy», deıdi osy baǵytta belsendi jumys júrgize bastaǵan «Aýtoımmýndy aýrýlar» qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Raýshan Moldabekova.
R.Moldabekovanyń aıtýynsha, bul dertti emdeýde jańa tehnologııalar men ınnovasııalyq ádisterdi engizý, dári-dármekter qatarynda bıologııalyq preparattardy qoldaný, aýrýdy saýyqtyrý, aldyn alý máseleleri jáne dıagnoz qoıý qıyndyqtary boıynsha kóptegen másele sarapqa salyndy. «Dıagnoz qoıýdyń qıyndyǵyna qaramastan, aýrý ýaqtyly anyqtalyp, durys emdeý ádisi tańdap alynsa, adamdy múgedektikke jetkizbeýge bolady. Sondyqtan aýrýdyń aldyn alý men ońaltý máselesine qatysty kóptegen problema bar. Máselen, keıbir aýtoımmýndy aýrý ýshyqqan sátte qol nemese aıaqty kesýge týra keledi. Aýrý saldarynan mamandyq aýystyrý jáne basqa da túrli áleýmettendirý qıyndyqtary aldydan shyqqanda tosylyp qalatyn jaıttar kóp deıdi ol.
Aýtoımmýndy aýrýlardyń týý sebepteri naqty anyqtala qoıǵan joq. Zertteýshiler ártúrli kúızelis jaǵdaıynda adam aǵzasynyń álsireýinen, júrisinen jańylýynan paıda bolady dese, keıbir jaǵdaıda qorshaǵan ortanyń zııanynan bolýy múmkin degen boljam aıtylady. Qalaı bolǵanda da, bul syrqatpen kúreste dárigerlermen qatar adamdardyń da jaýapkershiligi qajet. Dárigerdiń aldyn kórmeı, tek jan muryn ushyna taıaǵanda barý kóbirek kúshti talap etetini aıqyn. Sondyqtan ýaqtyly dárigerge baryp, skrınıngten ótken abzal.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»