Kók kúmbezden ne paıda, salaýat aıtyp turmasa?!.

Imany salaýat bolsyn. Bes kúngi tirshiliginde tiri pendeniń betine jel bolyp kelmegen, eshkimmen jaǵa jyrtyspaǵan, birtoǵa, momyn qalpynda, aqyl-esi bútin, jaratqannan ıman baılyǵyn tilep, tiri pendege sabytyn sal­maı, qyzyldy-jasyldy bul dúnıeniń qyzyǵyn tárk etip, esh qınalmastan júre berdi. Jańbyrbaı marqum ómiriniń sońǵy kezeńinde baqýatty tir­shilik keshti. Árıne bir qolyn eki ete almaı otyrǵan aýyldyq jerdegi ólshem boıynsha ǵana. Áıt­pese myńdy aıdap, mıllıon­dy qaltasyna salatyn ir­geli shaharlardaǵydaı baılyq aýyl­daǵy aǵaıynǵa qaıdan oralsyn. Degenmen segiz balasyn esh­kimge jaýtańdatpaı ósirip-jetkizdi. Bir-birine irkes-tirkes je­­tilgen segizi kezek-kezegimen joǵary bilim aldy. Sóıtip, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, kó­keıin­degi kóksegen oıy tolaıym oryn­dalyp, armansyz attandy ja­ryqtyq. Segiz perzentiniń ishinde «toǵyz ulym bir tóbe, Er­tóstigim bir tóbe» demekshi, elden uzap shyqqany, kól-kósir dáýlet bitkeni Esenbaı bolatyn. 

Tól basy Esenbaı ana bir dáýirde Almaty qalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtý­ty­nyń maldárigerlik fakýltetin bitirip kelgen. Ol tusta Keńes Oda­ǵynyń dáýiri júrip turǵan. Jas maman qatarǵa endi ilige ber­­gende, bir kezde myzǵymastaı kóringen uly ımperııanyń shańy­raǵy ortasyna túsip, ydyrap ketti. Sol tusta úlken qalada oqy­­­ǵany bar ári áý bastan Jarat­qannyń bergen beıim, ıkemi bar Esenbaı jańa zamannyń tynysyn, jeldiń qaı jaqtan, qalaı soǵatynyn ońaı ańǵardy. Áne bir kezde oblystaǵy jetekshi sha­rýa­shylyqtyń biri sanalyp, udaıy aldyńǵy qatardan oryn alatyn keńshar múlki pyshaq ústinde talan-tarajǵa túsken sát­te Esenbaı óz úlesin molynan qarpyp qaldy. Odan ári sha­rýasy ońǵarylyp sala berdi. Aı­naldyrǵan on shaqty jyldyń ishinde ortanyń aqtyly maly, egip jatqan aqyq dáninen bosap, pálen myń gektar jer Esenbaı tárizdilerdiń enshisine aınalyp júre bergen. 

Qaza ústinde jón-josyq bu­ryn­ǵydan kele jatqan musyl­man­nyń joly ájeptáýir áńgime týǵyzdy. Burynǵy qalyptasqan kóne jol bul kúnde ózgergen. Árkim barymen bazar. Aıtqany bolyp, buıyrǵany oryndalyp turǵan Esenbaı bul joly áke arýaǵy razy bolsyn dep esh­teńeden taıynbaıtyndyǵyn aı­qyn ańǵartqan. 

– Asqar taýym qulady, aq naı­zam syndy. Bárimizdi ósirip- jetil­dirgen, adam qataryna qos­qan ákemiz emes pe? Osy kúni dos bar, dushpan bar. Erteń kóre al­maı­tyn kúnshilder segizi otyryp durys jónelte almady dep aıt­pasyn. Aýdan ortalyǵynda jer­leıtin boldym, – dedi ol. О́zi ǵana sheship, óziniń ǵana aıtqany oryndalatyn qalyppen. 

– Ol zaman da bu zaman, aýyl­daǵy máıitti aýdan ortaly­ǵyna aparyp jerlegeni nesi. My­naý ata-babamyz máńgilik qonys tepken qorym, aǵaıyn-týys­tyń tatar dámi taýsylǵan barshasy jambasyna basyp jatqan, jer besikke aınalǵan ıen jatqan jer jet­peı me? – dedi aýyl moldasy Lashyntaı. 

– Joq, sondyq eńbegi sińgen. Túp­tiń túbinde osy seksen úıden kim qalaryna kóziń jetip tur ma. Endi bir on jyldan keıin sońǵy qazyǵyn sýyryp, údere kóshpeıtindigine kepildik bere alasyń ba? Sonda bizdiń barar jerimiz, endigi qonysymyz, bola­shaqtaǵy órisimiz aýdan ortalyǵy bolǵaly turǵan joq pa? Eger el basyna sondaı kún týsa, qııan shettegi osy aýylǵa kim at basyn burar deısiń. Mine, sondyqtan bolashaqty oılaǵan jón. 

Aǵaıyn-týysty qolyndaǵy barlyǵymen, qorasyndaǵy baı­ly­ǵymen aıtqanyna kóndirip úı­rengen Esekeńniń joramaly shynǵa aınalyp, Jańbyrbaı jaryq­tyqqa topyraq aýdan­ ortalyǵynan buıyratyn bol­dy. Onda da anaý-mynaý emes, tir­shiliginde talaılarmen ıyq tirestirgen, ózgeden moıny­ ozyq pendeler ǵana jatatyn, solardyń ǵana peshenesine bu­ıyr­ǵan qalyń zırattyń dál or­tasyndaǵy ózgeshe qonys, máń­gilik meken. Bul jerde qoly jet­kender ǵana qonys teppek. Qa­biriń de ózińmen úzeńgiles, óziń teńdes adamdarmen qatar bol­ǵanǵa ne jetsin. Onyń ústine sonadaıdan menmundalap kóz tar­typ, munaralary Buharanyń shaharyndaǵydaı andyzdap tur­sa, áne sonda mereıiń ústem, aı­dynyń asqaq.

Esekeń janazaǵa eki jylqy soıdy. Ústemelep tórt qoı. Ob­lys ortalyǵyndaǵy bazardan keńirdek kezdemeni teńimen, bórt­pe oramaldy oramasymen al­­dyrýdy tabystap, inilerin attandyrdy. Oramaldyń shetine 500 teńgeden aqsha túıý úshin kesek aqshany usatyp, daıyndap ákelýdi tapsyrdy. 

Jınalǵan jurttyń aýzy ashylyp, kózi jumylardaı. En baılyq aǵyl-tegil shashylǵan. Esekeńniń mártebesin asyryp, dań­qyn tóńirektegi alty aýylǵa, alty aýylyńyz ne, árisi aýdan ortalyǵyna pash etken ákeniń asy ótkizildi. Ul bolsa osyndaı bolsyn desti jurt. 

Endi qalǵany kúmbez turǵyzý. Bul másele qalaı oraılastyryl­sa jón. Búgin salyp, erteń qaıta buzatyn nárse emes. Esekeńniń estýinshe, sharıǵattyń zańy boıynsha zırat basy qaıta jań­ǵyrtylýyn din hosh kórmese kerek. Sondyqtan birjola qaı­typ qalaq tımeıtindeı, sonydan ózgeris jasalmaıtyndaı etip kótergen durys. Aldymen ádeıi­lep oblys ortalyǵyna baryp, sondaǵy tanystaryn saǵa­lap júrip, bir kezde táp-táýir sýret­shi bolǵan, keıin osyndaı bolmashy sharýalardyń basyn qaıyryp júrgen jobalaýshyǵa jolyqty. Kórbiltelep, jasyrmaı oıyn ashyq aıtty. Kúmbez ózderi kúnde kórip júrgen zırattardan ózgeshe bolýy shart. Syrtqy órnek, qurylystyń ajary shyǵys stılinde bolsa jón. Qabyrǵa tegis qalanbaı, jıektelgen oramalar arqyly kóterilip, ushar basy qolsozym bıiktikte qosylsa, qabyrǵaǵa órilgen qyzyl kirpishterdiń ara-jigi qara boıaý­men árlenip kóriktendirilgeni lázim. Qol sozym kóterilgennen keıin aýqymy ántek tarylyp, qý­syrylyp baryp ushar basy dóń­gelenip bitkeni jón. Al ıyqtaǵy tórt qubyla ózgeshe reńdi jyltyr kirpishtermen munara beınesinde órilgeni ásem bolar edi. Áýelgi oı, kesimdi maqsat osy bolatyn. Mundaıda aqyl qosatyn aǵaıyn kóbeıetin ádeti emes pe. Kóp oqýy bolmasa da, musylmandyq jolyn ustaǵan Lashyntaı molda úzildi-kesildi qarsylyq tanytty.

– Negizi máıittiń basyn bylaı qor­shaǵan durys emes, – dedi ol. – Eń bastysy, mal aıaǵy baspaıtyn bolýy shart. Al basyna tas qoıý keıingi urpaǵy duǵa oqyrda taýyp­ alý úshin kerek. Bitti. Basqa dú­nıe­niń saýaby joq deıdi úlken moldalar. Onyń ústine aǵyl-tegil ysyrap jasaý barshylyqty tanytpaıdy. Munyń da eshbir saýaby ómirden ótken adam úshin o dúnıede paıdasy joq hareket. Bekerge mal shashqansha osy qarajatqa mynaý sýǵa zárý bolyp otyrǵan aýylǵa bir qudyq qa­zyp berseń, aýyldastaryń bir jutym sý ishken saıyn Jań­byrbaı jaryqtyqqa saýap bolar edi. Áıtpese jyl saıyn kók­temde qar sýy jýyp ketetin ana kópirdi jóndep berseń. Ar­tyńda aıta júrer iz qalar edi. Ony aıtasyz, sol kópirdiń ús­tinen aýyldastaryń ári-beri ót­ken saıyn ımany salamat bol­ǵyr Jańbyrbaı atamyz jat­qan jerinde taǵy bir aýnap túsip, qa­biriniń ishi nurǵa tolyp turar edi. 

О́zge dindi dáriptegen emes, myna irgedegi orys aǵaıyndarda «ata-ana kúni» degen dástúr bar. Sol kúni olardy jumystan bosa­tady eken. Bári jınalyp qa­bir­ basyna baryp, sondaǵy áke-she­shesiniń, aǵaıyn-týy­synyń bekitken basyn tazalap, syrlap, tártipke keltiretin kó­rinedi. Al bizdiń aǵaıyn jy­lap-syqtap júrip qara jer qoı­naýyna tap­syrǵannan keıin úshin, jetisin, qyrqyn ótkizgesin, qaıtyp at izin salmaıdy. Bile­tinderdiń aıtýyna qaraǵanda, sol sen qyzyǵyp otyrǵan aýdan or­talyǵyndaǵy zırat basynda jurttyń kúmbez soqqannan keıin qalǵan qurylys materıaldary bosaǵan shelek, tesil­gen ydys deısiz be, bári sha­­shy­lyp jatatynǵa uqsaıdy, osy durys pa?  Jańbyrbaı ja­ryq­tyqqa qandaı qurmet kórsetseń de artyq emes ekendigi ras. Bi­raq ózgeden atymdy ozdyramyn, aıbynymdy asyramyn dep báse­kelestikke salynǵanyńdy eshkim quptamaıdy. 

Moldakeńniń aıtqan ýáji Esen­baıdyń qaperine kirip-shyq­pady. О́ıtkeni onyń óz túsinigi, óz uǵymy bar. Asaryn asaǵan, jasaryn jasaǵan Jańbyrbaı jákem ana jyly qajylyqqa barmaqqa nıet etken. Biraq segiz perzentiniń ishindegi bas kótereri bul quptamady. Qajylyqty artyq shyǵyn, bos áýrelik dep tanyǵan. Endi kelip esh pendeniń esine kelmeıtin is jasaǵaly otyr.

Aqyry oıǵa alǵanyn júzege asyr­maı qoımaıtyn Esenbaı óz josparyn tolyǵymen oryndady. Tórt qabirdiń ornyn tolaıym­men alatyn eńseli, bıiktigi úsh jarym metrlik kúmbez ornatyldy. Alystan qaraǵanda alyp bir qustyń jumyrtqasyndaı jup-jumyr, tórt ıyǵyndaǵy tórt kúmbez saharanyń tósindegi tóbesi bult shalǵan asqar taýdyń ushar bıigindeı menmundalap, aıdyny asyp, asqaqtyǵyn tóńirekke túgel uqtyryp turatuǵyn sáýlet óneriniń ǵajap bir týyndysy. 

Aýdan ortalyǵyna kóship kel­­­gen, uzaq ýaqyt baspanasyz júr­gen Esekeńniń bir jer­lesi árli-berli ótken saıyn eki qa­batty kottedj ispettes kúm­bezge kúnde qaraıdy. Kók kúmbez bolsa, tiriniń tirshiliginde sharýasy joq, mańqıyp qalǵyp tur. Kók kúmbezden ne paıda, salaýat aıtyp turmasa... 

Baıqal BAIÁDILOV,

jýrnalıst