Amangeldi Aıtaly. Qazaq bolý nemese rýhanı arpalys

Ulttyq rýhtyń uryǵy sábı boıyna ulttyq tabıǵı jáne áleýmettik ortanyń áserimen ózinen-ózi sebiletinin ǵalymdar bile bermegen. Ulttyq ıdeıany boıyna sińir­gen, qazaq kúı qudiretin sezinetin mýzyka mamany, qazaq perzenti ǵana Qur­manǵazy orkestriniń dırıjeri bola alar. Din de solaı. Qasıetti Qurandy aýdarǵan basqa din ókilderi onyń túrli syryn, sıqyrly sımvoldary men tań­balaryn, áýenderi men yrǵaqty dy­bys­tyq ıntonasııasyn bere almapty. Quran­tanýshy, aǵylshyn tilin jetik meńgergen arab ǵalymy aǵylshyn tiline aýdarǵan Qu­ran Kárimdi oqyp, bul basqa kitap degen eken. Ulttyq tektik sana qasıetti genetı­kalyq kodqa negizdelgen tuqym qýatyn qandas baýyrlastyq degen pikir de ornyqqan. Orys fılosofy Berdıaev ony «zdorovyı ınstınkt nasıı» dese, prımordıalızm teorııasy ulttyq qasıet tabıǵattan, tipti Qudaıdan beriledi dep túıedi. Shyndyǵynda da ulttyq qasıetter adam sanasyna ejelden tán. Týysqandyq toptasý, týystyq qarym-qatynastar adam damýynyń bir mańyzdy ortasy. Adamdardyń ósip túleýi, san jaǵynan ulǵaıýymen birge ulttar qury­lymy da kúrdelene túsedi, qandas, sú­ıektik jaqyndyqtar keń kólemdegi qaýymdastyqtarǵa baýyrlastyq, rýlyq, taı­palyq toptasý ult degen keń arnaǵa ula­sady. Ortaq til, din, dástúr, mádenıet adam­dardy bir-birine baýyr etedi. Ýaqyt óte kele ózin ultqa jatqyzý ózine súıenish kóretin ishki jan dúnıesine aınalady.

Biraq tabıǵı ulttyq tulǵaǵa ózinen ózi berilmeıdi. Bulbul – ánshi qus, ánshilik oǵan tabıǵattan týa bitken. Al adamnyń týa bitken ánshilik qabiletin jyldar boıy oqý-bilimmen tárbıeleý, damytý kerek. Adamnyń sanaly pendege aınalýy, ulttyń ókili bolýdyń joldary kúrdeli de qaıshylyqty. Anglııada bir ǵasyrdan astam ómir súrip jatqan orys otbasynyń besinshi býynynyń ókili bylaı deıdi: «Tegimde bir tamshy aǵylshynnyń qany bolmasa da, men 100% aǵylshynmyn». Biraq orystyq tegi, ulttyq sana-sezimi shaıylmaǵan.

Ulttyq sana-sezim etnostyq qaýym­dastyqtyń eń bir turaqty, berik, myz­ǵymas tiregi. Qytaıda 50-jyldary halyq sanaǵy boıynsha 700 usaq etnostyq toptar tirkelipti, keıin ol derekterdi qaıta qarap, etnostardyń sanyn 30-ǵa deıin túsirgen. Qazaqstanda 100-den astam etnos bar dep aıtqanymyzben, elimizde bir ult – qazaq ulty jáne dıasporalar bar. Basqalary halyq sanaǵy júrgizilgende orystanǵandaryna qaramastan ózderiniń tegin ataǵan. Bizdiń zamanymyzdan 800 jyl buryn Assırııa ımperııasy bolǵany belgili. Máskeýde birneshe myń assırııalyqtar turady, olardyń 84 paıy­zy áli de arǵy ata-babalarynyń tegin dál kórsetken. Degenmen jeke adamnyń ózin bir ultqa jatqyzý sol ulttyń qun­dy­lyqtary boıynda bar degendi bil­dirmeıdi.

Reseıde ultym qazaq, tilim orys deıtinder kóbeıip keledi. Tatarstan men Bashqurtstanda ultym – tatar, bolmasa bashqurt, dinim – pravoslav deıtinder ulttyń onnan birin quraıdy. 1917 jylǵa deıin Reseıde shoqynǵan 300 myń tatar bolǵan. Búginde olardyń urpaǵyn «kreshenka» deıdi, olar derbes top. Sonymen  qazaq bolýdyń amaly, joldary qandaı? 

Birinshiden, atamekende ómir súrý. Degenmen Qazaqstan sııaqty baıtaq el­diń aımaqtarynda qazaqtardyń qo­nys­tanýy birdeı emes. Aımaqtyq etno­demografııalyq erekshelikter de ár­túrli ulttyq sana-sezim, qóńil kúıge negiz bolady. Aıtalyq, Soltústik Qa­zaqstan aımaǵynda turatyn qazaqtar men Ońtústik Qazaqstan qazaqtarymen salys­tyrǵanda ulttyq turǵydan qazaq tilin meńgerýi, ózderin sezinýi men kó­ńil kúıleri, mártebeleri erekshe ekeni belgili. Atamekende ómir súrgen qazaq pen shetelderde ómir súrgen qazaqtardyń ulttyq psıhologııasynda erekshelikter kóp. Sondyqtan Qazaqstanda turyp qa­zaqy tildik orta qalyptaspaǵan el­di mekenderde ártúrli deńgeıde assı­mılıasııalanǵan qazaqtar bar. Sonymen birge shetelde turyp ulttyq kelbetin tolyq saqtaǵan qazaqtar bar.

Ekinshiden, qazaq bolý qaı tilde bilim alýyna baılanysty. Qazaq mek­tebi men orys mektebinde oqıtyn bala­lardyń ulttyq mentalıtetke qaraı erek­she­lenetini belgili. Endi aǵylshyn tilin, eger ol tildi orys tili arqyly úıretse, ult­tyq azǵyndaýǵa apara ma degen qaýip bar.

Zamandasym «meniń nemereme úsh til úıretemiz degen muǵalimder ony qaı tildiń ana tili ekendiginen adastyratyn túrleri bar, áıteýir otbasynda qa­zaq tilin sińirýge tyrysyp jatyrmyz» dep renjıdi. О́skende qaı tildi ana tili dep tańdaıtynyn surasa: «ata, qazaq tilin bilip, qazaq bolǵym keledi» dep­ti nemeresi. Ol otbasylyq tárbıeniń yq­paly bolar. Degenmen qazaq bolý búgin ońaı emes. Rýhanı tartys otbasylarda da osylaı júrip jatyr.  Osydan kelip, úshinshi jaǵdaı, otbasy jáne neke máselesi alǵa shyǵady: ol otbasynda tildik qarym-qatynas. Ata-analarynyń tegine qaramastan oryssha sóıleý daǵdyǵa aınalǵan qazaq otbasylary kóp ekeni belgili. Al aralas nekeden týǵandardyń antropologııalyq kelbeti, tili, mádenıeti, ulttyq ustanymdary erek­she. Mynadaı bir zańdylyqtarǵa áleý­mettanýshy ǵalymdar nazar aýdarady. Eger Reseıde turyp anasy orys, О́zbekstanda turyp anasy ózbek bolsa, qazaq balalaryna anasynyń tili, mádenıeti ústem bolady, keıde óse kele ákesiniń ultynan bas tartady, fa­mılııasyn da ózgertetin jaǵdaılar bar. Qazaqstandaǵy ákesi qazaq, anasy slavıan teginiń urpaqtary qazaq bolyp jazylǵanmen, kóbiniń tili men jan dúnıesi báribir anasyna jaqynyraq.

Tórtinshiden, qazaq bolýǵa dástúrli din qýat beredi. Dinnen ajyraǵan qazaq­tar ulttyq qasıetterden de aıyrylady. Ortaq dininen aıyrylǵan osetınder musylman men pravoslav bolyp bólinse, túrik-meshetınder grýzın, ka­tolık dinindegiler fransýz, ıslamdy qabyldaǵandar túrik, tatar bolyp ket­ti. Biraq ártúrli dinge bólingen ult­tar ǵasyrlar boıy qanǵa sińgen ult­tyq dás­túr­den, daǵdydan túgel qol úzbeıdi. Ult­tyq qundylyqtardyń qudi­ret kúshi osyn­da. Musylman osetınder pra­voslav osetınder týraly «bizden aıyrmashylyǵy olar dońyz etin jeıdi, óz merekeleri men dinı joralǵylaryn ustanady, al kóne dástúrlerdi, ásirese  aýyz ádebıetin pravoslav osetınder umyt­paǵan», deıdi. Biraq ýaqyt óte, ur­paq almasa kele ulttyq sımvoldar álsirep joıylady.

Hrıstıan, basqa da dinge aýǵan qa­zaqtardyń jerleý rásimderin oryndaýda daý týatyn jaǵdaılar kezdesip qalady. Jaqyn týystary marqumnyń arǵy tegi qazaq, musylman, sondyqtan sharıǵat jolymen attandyraıyq, musylmandar zıratyna qoıaıyq dese, qabyldaǵan dininiń ókilderi oǵan kelispeıdi, óz rásimderin oryndatady. Osylaı ımandylyq pen ımansyzdyq arpalysýda.

Besinshiden, ulttyń tarıhyn, ótkenin bilgen halyq bolashaqtyń da ıesi bolady, al bilmegen el balalar úıinde tárbıelengen tegin bilmeıtin jetim baladaı. Qazaq olardy máńgúrtter dese, orystar «Ivany, ne pomnıashıe rodstva» dep olardan jırenedi. Tarıh qazaqtyń elin, jerin, el basyna qaýip tóngende birlikti qasterleıtin minezin tanytady. Kóp nárseni babalarynyń shejiresinen biledi, osylaı el tarıhy men otbasy tarıhy ushtasyp jatady.

Altynshydan, kishi otan, aýyl-aı­maq, jerlestik, týystyq qarym-qatynas­tardyń qazaq minezine áseri mol. Týǵan elge taǵzym, qoldap qolushyn berý per­zenttik paryz, erekshe kóńil kúı tý­ǵyzady. Qazaq shetelge shyqsa qazaq, al Astanada, Almatyda keıde «olar – as­tanalyqtar», «ana júzdiń qazaqtary» dep jatady. Aqtóbede olar «álimder», «shalqarlyqtar» dese, Atyraý men Aqtaýda «adaı-tazdar», «dossorlyqtar», «jańaózendikter» dep jatady. Bul mekenjaılar men týysqandyqqa baılanys­ty aıtylatyn oryndy anyqtamalar. Sondyqtan da qazaq jeti ataǵa deıin qyz almasýdy qoldamaıdy. Torqaly toı men topyraqty ólimde aǵaıyn-týys­tar qolushyn beredi. Al keıde rýlyq rý­shyldyqqa, jerlestik jershildikke ula­syp jatady. «Mysaly, jershildikti alaıyq, – dep jazady Elbasy, árıne týǵan jerdiń tarıhyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq odan da mańyzdyraq máseleni – óziniń birtutas ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bol­maıdy».

Aımaqtyq patrıotızm sol aımaqtyń tarıhı, ekonomıkalyq, tabıǵı, mádenı, terrıtorııalyq, basqa da erekshelikterine baılanysty qalyptasady. Árdaıym basqa aımaqtarmen salystyrý ornyn aıqyndaý, aımaqty básekege qabiletti etý umtylysy azamattyq paryz.

Jetinshiden – qazaqtyń qazaq bolýyna syrtqy álem, basqa ulttarmen qarym-qatynas áser etip, biz «qazaqtar» jáne «olar», «basqalar», «bótender» degen psıhologııa qalyptasyp, salystyrý, básekelestik oı týady. Sondyqtan «ult – ulttyń aınasy» degen sóz de bar. Otarlanǵan, qýǵyn-súrgin kórgen qazaqtarda álde de ózderine jaǵymsyz baǵa berý, basqaǵa jaltaqtyq, óz tiline, mádenıetine senimsizdik bildirý, tym basqalarǵa eliktegishtik bar. «О́z kúshine senbegen halyq ta, adam da eshqashan ómir báıgesin ala almaıdy» degen Álıhan Bókeıhan.

Tarıhı otanyna, orys tiliniń ústem­digine arqa súıegen orys dıasporasy, slavıan tektiler áli de baıyrǵy astam­shylyqtan arylar emes. Álemdik táji­rıbede san jaǵynan basym ulttyń tili qoldanysta basym til bolatyny bel­gili, ony mamandar ústem til, basym til deıdi. Qazaqstandaǵy jaǵdaı ózgeshe, san jaǵynan az halyqtyń, orys dıasporasynyń tili basym, ústem bolyp otyr.

Segizinshiden, ýrbanızasııa úrdisi aýyl qazaqtaryn qalaǵa qonys aýdardy. XX ǵasyr basynda qazaqtardyń 3%-y­ ǵana shaǵyn qalashyqtarda tursa, búgin qazaqtardyń 60%-ǵa jýyǵy qalada turady. Qazaqtar dástúrli qoǵamnan ındýs­trıaldy, tipti postındýstrıaldy qoǵamǵa aıaq basty. Biraq ındýstrıal­dy ultqa áli aınala almady. Qala qazaqtana bastasa, aýyl qazaǵynyń da dástúrli kelbeti ózgere bastady. Negizinen orystildi ortada endi qazaqqa qazaq bolý, ulttyń menin saqtaý ońaı bolmaı tur.

Toǵyzynshydan, jahandaný úrdisi de ulttardy bir standartqa beıimdep, ult ishine jik salýda. «Jańa qazaqtar» paıda boldy, ulttyq múddeden alas­taný iri kórinis alyp otyr. Alys-beris, jaqyndasý barysynda ulttyq erek­shelikterdiń boıaýy solǵyndap bara jatqan tustary da bar jáne bul baǵyt búginde kúsh alýda. «Kosmopolıttik memleket», «Kosmopolıttik ult», «Ǵalam adamy» dep maqtanatyndar qazaq arasynda kóbeıýde.

Qazaqstan búginde tek eki ǵana emes, úsh tildiń: qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderiniń ózara árekettestik alańyna aınaldy. Is júzinde, qazaq tili eki álemdik tilmen báıgege tústi jáne bul básekelestik kúreste ǵasyrlar qıynshy­lyǵyn kórip, áli eńsesin kótere almaı kele jatqan qazaq tiliniń aman qalýy qıyn. 

Sonymen búginde qazaq bolý kóp­teg­en jaǵdaılarǵa táýeldi. Keıbir jaǵ­daıattar qazaqtyń rýhanı kúshin art­tyrsa, keıbiri ult rýhyna saı kelmeı ony álsiretedi. Ult bolmysyna ult­tyq pen ultsyzdyq, ımandylyq pen ıman­syzdyq, shynaıy rýhanıka men «rýhanı» alaıaqtyq únemi eki jaqty yq­pal etýde. Sondaı-aq qazaqtardyń bilimi, mádenıeti, dindarlyǵy, kásibı deńgeıi, ekonomıkalyq tabysy, tur­mystyq jaǵdaıy, qonystanýy (aýyl, qala), týyp-ósýi, ólim-jitimi, otbasy jáne onyń beriktigi, aralas nekeler, qyl­mystylyǵy, bir sózben aıtqanda ulttyń áleýmettik sapasy onyń kelbetin anyqtaıdy. 

Búgingi qazaqtardyń ishki jan dúnıesi kúrdeli de qaıshylyqty. Paryqsyzdyq, nemquraıdylyq, «maǵan báribir, tamaǵym toq, kóılegim kók» bolsa deıtinder; narsıssızm, maqtanǵoılyq, ult álsizdigin maqtanmen toltyrý, shamadan tys qazaqty maqtaý, tipti keıde basqa halyqtarǵa qarsy qoıýǵa, oqshaýlanýǵa deıin barý, ultsyzdyq, olardy aq sút bergen anasynyń omyraýyn tisteıtinder deıdi, nıgılıster bara-bara basqa tilge aýysady, tipti sonysymen maqtanatyndar bar. 

Biraq qazaqtyń kelbetin quraıtyn tek bular emes. Birqatar ulttanýshy ǵalymdardyń negizdeýine qaraǵanda, ultta organızm, erekshe etno-áleýmettik organızm, basqalar sııaqty onyń paıdaǵa jaramsyz shyǵyndary, kádege jaraı almaıtyn qaldyqtary bolatynyn aıtady. Keıde tipti ony jeti paıyzǵa deıin dep kesip-piship jatady. Olar qazaqtyń arasynda da bar. Qazaqtyń kemshin tustaryn biletinder – oǵan kúıinetinder. «Halqym nadan bolǵan soń, qaıda baryp ońaıyn» deıdi Abaı. Sóıte tura elin órge súıreýge tyrysatyndar bar. «Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim, Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma!» deıdi hákim Abaı.

Búgin qazaq bolýdan qalyp baramyz deıtin pessımıstik oılar jıi aıtylady.

Degenmen ulttyq azǵyndaýdyń ár­túrli kórinisterin moıyndaı otyra, búgin ulttyq rýh, patrıotızm qazaq halqynyń boıynda bar, biraq reńi, túri, erekshelikteri ártúrli degen realıstik oı-pikir basym.

Búginde zaman óte kúrdeli. Ási­rese eldiń birligi, tutastyǵy oılan­dyrady. Eldik sana, baýyrmaldyq sezim bir-birimizdi qoldaýǵa, qorǵaýǵa jete­leıdi.  Nemis fılosofy F.Nıssheniń aıt­qany bar: «Bárinen de myqty baılap tastaıtyn kózge kórinbeıtin jipter» dep. Ol kórinbeıtin altyn jipter – ur­paq­tardyń rýhanı baılanysy, sabaq­tastyǵy.

XX  ǵasyr basynda reseılik áleý­mettanýshy P.Sorokın «árbir qoǵam­nyń taǵdyry onyń adamdarynyń sapasyna baılanysty... Aqymaqtar men qabiletsizderden turatyn qoǵam esh ýaqytta tabysqa jetpeıdi. Olardyń qolyna keremet konstıtýsııa, baǵdarlama berseń de, tamasha qoǵam jasaı almaıdy. Kerisinshe, jigerli, bilimdi adamdardan turatyn qoǵam jetistikke jetkizedi» dedi. Son­dyqtan qazir qoǵamnyń adamdyq ma­terıalynyń sapasy qandaı bolsa, bolashaǵy da sondaı bolady. Táýelsizdik zamanynda rýhy qazaq ıntellektýaldy mamandar qalyptasýda.

Amangeldi AITALY, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory