ENShIMIZGE BUIYRǴAN EREN BAQYT

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózi

Qymbatty otandastar!

Bar ıgiligimizdiń bastaýy bol­ǵan qutty Táýelsizdigimizge 20 jyl toldy! Bul – baıtaq elimiz úshin teń­desi joq tarıhı kún! Babalar ań­sa­ryn aqıqatqa aınaldyrǵan elimiz úshin ulan-asyr toı! Endeshe, barshańyzdy ulys­tyń uly kúnimen – Táýelsizdik me­rekesimen shyn júrekten qut­tyqtaımyn!!!

Ardaqty áleýmet!

Biz altyn taqqa otyrǵan asqaq dáýirlerdi de, ózgeniń bodaýynda bolǵan ker zamandy da bastan kesh­ken elmiz. Sondyqtan halqymyz azattyq rýhyn tereń sezinip, jan-júre­gimen túsine biledi. Birligi ketip, berekesi qashqan halqymyz «Aqtaban shubyryn­dy, alqa kól sulamada» qynadaı qyrylǵan. Alasapyran zamanda aǵaı­yn­nyń alaýyzdyǵynan basyna bu­ǵa­lyq túsip, bult úıirilgen buldyr kúnder ornady. Sondyqtan danyshpan Abaı «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qı­qym, Minekı buzǵan joq pa eldiń sıqyn?» dep kúńirendi. Biraq, taǵdyrdan talaı tepe­rish kórse de, halqymyzdyń rýhy jasymaǵan. Azattyq – Uly Dalany meken etken atalarymyzdyń asyl arma­ny edi. Biz osy asqaq armanǵa qol jetkizdik. Erkindik ańsaǵan qazaq hal­qy­nyń órshil minezi, namysty ja­ny­ǵan jastar bulqynysy Jel­toq­sanda janartaýdaı jarq etip, jańa tarıhymyzǵa eleýli iz qaldyrdy. Jastar júregine jara salǵan Jeltoqsan kúnderin jurt ja­dynda máńgi qaldyrý maqsatynda kóptegen sharalar atqaryldy. Qyrshynnan qıylyp, Jel­toq­sannyń sımvolyna aınalǵan Qaı­rat Rysqulbekovke «Halyq Qa­harmany» ataǵy berildi. Astana, Almaty jáne elimiz­diń barlyq irgeli qalalarynda Jel­toqsan atyndaǵy kósheler bar. Almatyda eskertkish ashyldy. Zardap shekkenderge túrli qoldaý kórsetilýde. Bostandyqty baǵalaýdan, azat­tyqty ardaqtaýdan, táýelsizdikke táý etýden artyq baqyt joq. Táýelsizdik – táýekel etkenniń ǵana taǵdyryna buıyratyn baqyt! Egemendik alý – ońaı emes, al eńsesin tiktegen el bolý tipti qıyn. Bizdiń aldymyzda táýelsiz­dik­ti qorǵaý, tatýlyqty saqtaý, tu­raqtylyqty ornyqtyrý sııaqty asa kúrdeli tarıhı ister tur. Bizge myńjyldyqtar toǵys­qan almaǵaıyp kezeńde memleket qurý, el bolý mindeti júkteldi. Keler urpaq aldyndaǵy bul ulan-ǵaıyr isterdi biz abyroımen atqaryp shyqtyq. Dúnıe júzi tarıhynda eshbir memleket azattyǵynyń alǵashqy 20 jylynda osynsha qarqyndy órleý úlgisin kórsete alǵan emes. Bul – Qazaqstannyń sózsiz moı­yndalǵan dara damý dań­ǵy­ly­nyń aıqyn kórinisi.

Ardaqty aǵaıyn!

Baq baǵalaǵannyń basynda turady, deıdi. Qasterleı bilmese, qasıettiń de quny qalmaıdy. Kúltegin ustynynda «eldi túzegen, bárin beıbit etken, azdy kóp qylǵan, kedeıdi baı qylǵan, tatý elge jaqsylyq qylǵan» degen sózder bar. Osynyń bári maǵan búgingi Qazaq eli úshin aıtylǵandaı áser qaldyrady. Juldyzdy jıyrma jylda biz eldiń kóshin aýdarmaı, shańy­ra­ǵyn shaıqaltpaı, irgesin bekitip, she­karasyn zań júzinde shegeledik. Memlekettik qurylymdaryn negizdep, altyn arqaýy úzilip qal­ǵan eldik dástúrdi qaıta jalǵap, ony berik ornyqtyrdyq. Eltańbany aıshyqtap, kún as­tynda altyn qyrany qalyqtaǵan kók baıraqty sharyqtatyp, án­urandy shyrqattyq. Juldyzdy jıyrma jylda ult­ty uıystyryp, qaımaǵy buzyl­maǵan berekeli birlik ornattyq. Ultaralyq kelisim men dinı túsinistikke negizdelgen biregeı qoǵam qalyptastyrdyq. Eldigimiz eńselenip, dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaı­­laryn ótkizdik. Taǵdyrdyń talaıymen álemge tarydaı shashylyp ketken qan­das­tarymyzdy qutty qara sha­ńyraqqa qaıta jınadyq. Biz álemdik úılesimniń, etnos­tar arasynda jarasymnyń biregeı úlgisine aınalǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdyq. Adamzatty jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qarýdan birjolata bas tartqan elimiz beıbit­shi­liktiń beldeýine aınaldy. Biz álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń jaǵdaıda áriptestik qarym-qatynas ornattyq. Ketkenimiz keldi, kemisimiz tol­dy, ulttyq qundylyq­tary­myz ulyqtala bastady.

Qymbatty otandastar!

Barshańyz bilesizder, Qazaq­stan halqyn biriktiretin qýatty qural – bizdiń memlekettik tilimiz. Joıylýdyń aldynda turǵan qa­zaq tili memlekettik mártebe alyp, táýelsizdikpen birge qaıta túledi. Biz táýelsizdik jyldarynda qazaq tilinde bilim beretin myń­nan asa mektep turǵyzdyq. 1991 jyly qazaq tilinde bilim alǵan shákirtter sany 32 paıyz bolsa, ol kórsetkish búginde 85 paıyzdan asty. Endi 2020 jyly memlekettik tildi meńgergen otandastardyń úlesin 95 paıyzǵa jetkizemiz. Bul mejege biz kezeń-ke­zeń­men jetýdi kózdep otyrmyz. Qazir eldegi ózge etnos ókil­de­riniń 30 myńnan astam balalary qazaq tilinde bilim alýda. Táýelsizdik jyldary qazaq halqy – ulystyń uıytqysyna, qa­zaq tili – tutas ulystyń ortaq ti­line aınaldy. Árıne, til máselesi – ýaqyt­tyń enshisinde. Sannyń artýy, sananyń ornyǵýymen barlyǵy óz ornyna keledi. Bul oraıda, bizdiń basty baı­lyǵymyz – el birligi ekenin eshýaqytta umytpaýymyz kerek! Elimiz qýatty bolsa, memlekettik tildiń bolashaǵy da son­shalyq shýaqty bolmaq. Dúnıede qazaq degen el barda qazaq tili máńgi jasaı beredi!!! Táýelsizdik arqyly máde­nı­e­ti­­miz qulashyn keńge jaıyp, qar­qyndy damýǵa zor múmkindik aldy. Meniń tapsyrmammen bastal­ǵan «Mádenı mura» baǵdar­la­masy buǵan úlken serpin berdi. Shet elderden qazaqtyń ta­rıhy men mádenıetine qatysty bes myńnan asa qoljazbalar men kóshirmeler ákelindi. Sonyń bári el ıgiligi men mem­leket múddesi úshin, eń bas­tysy, qazaq halqy úshin at­qa­rylýda. Osy jyldarda kóptegen tarıhı jádigerler tabylyp, 700-den astam tarıhı eskertkishter qal­pyna keltirildi. Qazaqtyń myń áni, qazaqtyń myń kúıi jaryqqa shyqty. Qazaqtan shyqqan kemeń­ger­lerdiń kitaptaryn aýdartyp, qaıta shyǵardyq. Bul bizdiń qa­zaqty dúnıe júzine pash etý úshin, elimizdiń dana tulǵa­la­ry­nyń bar ekendigin bildirý úshin jasalǵan bolatyn. Egemendik arqyly ata dinimiz órken jaıyp keledi. Biz Táýelsizdik joq jerde dinniń de bolmaıtynyn taıaý ta­rıhymyzdan jaqsy bilemiz. Osy oraıda tarıhqa júginip, bir jáıtti eske salǵym keledi. Dinniń dińgegi – dástúrmen berik. О́zgeniń qańsyǵy bizge tań­syq bola almaıdy. Bizdiń ǵasyrlar boıy qa­lyp­tasqan ónegeli saltymyz, dástúr­li qalpymyz, ata-babamyzdan qal­ǵan aıqyn baǵytymyz bar. Sol jolmen júrgen abzal. Eldi birlikke bastaǵan abyz­dar men jyraýlardyń qazirgi jalǵasy – zııaly qaýym ókilderi bolyp sanalady. Búgingi qoǵamda táýelsizdik sanasyn ornyqtyrý – osy zııaly qaýymnyń qasterli boryshy. Arqaly aqyndar azattyqty jyrlap, jazýshylar egemendikti arqaý etýi qajet. Babalarymyz «Egemen bolmaı el bolmas» dep jyrlaǵandaı, biz úshin Táýelsizdikten asqan taqy­ryp bolmaýy kerek. Táýelsizdik sanamen birge elshil múdde, memleketshil murat nyǵaıady. Bizdiń jasampaz tarıhymyz­dy eldiń árbir azamaty maqtan etýge tıis. Juldyzdy jıyrma jylda biz qýatty ekonomıka quryp, qar­qyn­dy damyttyq. Biz uzaq merzimdi strategııa­lyq iri josparlar jasap, irgeli baǵdarlamalar qabyldap, ony sátti júzege asyryp kelemiz. Juldyzdy jıyrma jylda biz astanamyzdy Alataý baýraıyn­daǵy arý Almatydan Arqadaǵy Aqmolaǵa kóshirdik. Azattyqtyń altyn qazyǵyn­daı asqaq Astana az jylda ja­handyq bastamalarǵa jol sala­tyn aqjoltaı qalaǵa aınaldy. О́zderińiz bilesizder, biz Eý­ropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymynyń tizginin TMD jáne Azııa elderi ishinen al­ǵash ret qolǵa aldyq. Álemdik deńgeıdegi mundaı mártebeli mıssııa qazaq balasyna buryn-sońdy senip tapsyrylyp kórgen emes edi. Uıymnyń myńjyldyqtaǵy al­ǵashqy Sammıtinde adamzat taǵ­dyry tarazyǵa túsip, Astana rýhy izgilik shýaǵyn shashty. Osylaısha, biz Astanada, ıaǵnı qazaq tórinde Batys pen Shy­ǵysty toǵystyryp, Azııa men Eýropany jalǵadyq. Osynyń bári – siz ben bizdiń, barsha qazaqstandyqtardyń eńbe­gi arqyly enshimizge buıyrǵan eren baqyt. Sondyqtan men barsha otan­das­taryma shyn júregimmen rı­za­shylyǵymdy bildiremin. Azattyqtyń alǵashqy táı-táı basqan jyldarynda janymda bo­lyp, birge qyzmet atqarǵan Se­rik­bolsyn Ábdildın, Sergeı Tereshenko, Erik Asanbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov jáne taǵy basqa azamattarǵa búgingi mereke kúni shyn júregimmen rızashyly­ǵym­dy aıtyp, olarǵa jaqsylyq pen densaýlyq tileımin. Osy asqar asýda qaltqysyz senim artyp, qapysyz amanat júk­tegen mereıli halqyma, már­tebeli elime ólsheýsiz rızamyn! Men úshin el senimin arqa­laýdan artyq abyroı joq.

Qadirli áleýmet!

Qazaqstan HH ǵasyrdyń aıa­ǵynda, birqatar ımperııalar kúı­regen tusta jańa memleket retinde irge tiktedi. Alyp ımperııanyń biri – Ke­ńes Odaǵy bizdiń kóz aldy­myzda qırady. Biz odan orasan zor zardap shektik. Máselen, uly daǵdarys AQSh ekonomıkasyna 29 paıyz kóle­minde zııan ákeldi. Keńes Odaǵynyń taraýy bu­ryn­ǵy keńestik elderiniń ekono­mı­kasyn 50 paıyzdan asa qul­dyratty. Keńes quramyndaǵy 15 eldiń ishinde Qazaqstan 13-shi oryndy ıelenetin edi. Kópshilik bizdi ózara tartysqa túsip jatqan kedeı el dep esepteıtin. Esterińizde bolsa, 1998 jyly belgili saıasattanýshy Zbıgnev Bjezınskıı Qazaqstannyń Eýrazııada ǵana emes, tipti Ortalyq Azııanyń ózinde eleýsiz, bola­sha­ǵy bulyńǵyr el ekenin aıtqan edi. Al endi bıyl, 2011 jyly Eýropa Keńesiniń bas hatshysy Iаngland myrza ekeýara áńgime kezinde bylaı dedi: «Álemniń kez kelgen turǵyny Qazaqstannyń tek óńirde ǵana emes, álemdik deńgeıde zor tabysqa jetkenin aıta alady». Mundaı pikirlerdi aıtyp júr­gen saıasatkerler az emes. Bul – bizdiń jas memleketimiz úshin úlken baǵa. Qazir halyqaralyq sarapshy­lar biraýyzdan Qazaqstan – jemisti memlekettik joba dep sanaıdy. Men munymen tolyq kelisemin.

Meniń qymbatty qazaqstandyqtarym!

Qymbatty dostar!

Men sizderdi Qazaqstan hal­qy­nyń ulyq merekesi – Qazaq­stan Respýblıkasy Táýelsiz­di­giniń 20 jyldyǵymen quttyq­taımyn!!! Búgin bizdiń neden bastaǵa­nymyzdy eske túsiretin kún. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynda turǵyndardyń 40 paı­y­zy kedeıshilik sheginde ómir súrdi. О́ndiris ónimderi 1990 jyl­men salystyrǵanda 2 ese, al aýyl sharýashylyǵy óndirisi úsh­tiń birindeı derlik tómendedi. 1995 jyly ortasha aılyq eńbekaqy 1991 jyl deńgeıiniń tek 35 paıyzyn qurasa, al zeı­net­aqy tek 29 dollar boldy. Inflıasııa 2 myń paıyz deń­geıine deıin quldyrady. Biz tıimdi ekonomıkalyq jań­ǵyrtýlardan bastadyq. Bizdiń Qazaqstan joly baǵany yryqtandyrýdan, ulttyq valıý­tany engizip, bank júıesin qurý­dan, memlekettik menshikti jekeshelendirip, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý men naryq­tyq qatynastarǵa ótýden bastaý aldy. Munyń meniń esimde máńgilik saqtalǵanyn eske túsirmeı tura almaımyn. Osy joldyń juldyzdarǵa ba­ǵyt ustaǵanynyń nyshandyq máni bar. Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaev ǵaryshty baǵyndyrǵan bizdiń jerimizdiń alǵashqy ulda­ry bolýy úshin jeke ózimniń qan­shalyqty tabandylyq tanytyp, kúsh-jiger jumsaǵanym esimde. Biz búkil álemniń senimin ıelendik. Elimizge Shevron, Brıtısh Petroleým, Mıttal, Djeneral elektrıks, Djeneral motors sııaqty asa iri ınvestorlar keldi. 1999 jyldan 2007 jylǵa deıin IJО́-niń jyl saıynǵy ósimi ortasha eseppen jylyna 10 paıyzdy qurady. Bul 2030 jylǵa deıingi Damý strategııasy oryndalýynyń al­ǵash­qy nátıjeleri bolatyn. Qazaqstan naryqqa ótýdi TMD-nyń ózge elderine qara­ǵanda tabysty júzege asyrdy. Táýelsizdik ýaqytynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń nysany 35 eseden astamǵa kóbeıdi. 1993 jylǵy 19 myńnan 2011 jyly  675 myńnan astamǵa deıin. Bizdiń 2 mıllıonnan astam aza­mat­tarymyz osy saladan jumys tapty. Sońǵy on jylda ekono­mı­ka­nyń osy sektorynyń óndirgen ónimi 20 ese ósip, shamamen 7 trıllıon teńgeni quraıdy. Osy jyly bıznesti júrgizý jónindegi Dúnıejúzilik bank reıtınginde Qazaqstan TMD-nyń barlyq elderin sońynda qaldy­ryp, qurmetti 47 oryn aldy. Ulttyq Banktiń jıyntyq rezervi Ulttyq qor aktıvterin qosa alǵanda 80 mıllıard dollarǵa jaqyndap keledi. Eger 1993 jyly jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 700 dollar bolsa, búginde biz 11 myń dollardan astam kórsetkishke jetip otyr­myz. Bul – ósim 16 ese degen sóz! 1993 jyly bizge ulttyq va­lıý­tamyzdy engizý qajet bolǵan kezde Ulttyq Banktiń qamtama­syz etetin qarjysy bolýy tıis edi. Bizde ulttyq valıýtany engizýge múmkindik beretin 500 mıllıon dollar da bolǵan joq. Biz aqshany basyp shyǵarý úshin aǵyl­shyn kompanııasyna tóleýi­miz qajet boldy. Al búgin – rezervimiz shamamen 80 mıllıard dollar. Dúnıejúzilik bank klassı­fı­kasııasyna sáıkes, biz tabys deń­geıi ortashadan joǵary elder tobyna endik. Damýdyń osyndaı qarqyny men ómirdi qamtamasyz etý kór­setkishiniń jaqsarýy buǵan deıin álemdik ekonomıkada eshqashan jáne eshqaıda baıqalǵan emes. Biz qashanda Ońtústik-Shyǵys jolbarystarynan úlgi alyp keldik. Mysaly, Ońtústik Koreıada ege­men damýdyń alǵashqy 20 jy­lynda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ bar-joǵy 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese ósti. Al, bizde – 16 ese. Brıtan mamandarynyń baǵam­daýy boıynsha, HHI ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵyndaǵy eń yrǵaqty 25 ekonomıka ishinde Qazaqstan tek aldyna Qytaı men Katardy ǵana jiberip, úshinshi orynda tur. 2006 jyldan biz balaly otbasylaryn qoldaýdyń birtutas júıesin engizdik. Máselen, eger 2003 jyly elimizde 250 myń bala dúnıege kelse, 2010 jyly jańa týǵandar sany 360 myńnan asty. Búginde Qazaqstan halyqara­lyq standarttar boıynsha damy­ǵan bilim berý júıesi bar elder tobyna kiredi. Tek sońǵy 10 jyl bederinde ǵana bilim berýge shyǵyndar 9 ese ósip, 100 mıllıard teńgeden 900 mıllıard teńgege deıin jetti. Biz TMD-da birinshi bolyp myńdaǵan jas qazaqstandyq shet elderde ozyq bilim alyp, búginde óz eliniń ıgiligi úshin jumys istep júrgen biregeı «Bolashaq» baǵdarlamasyn júzege asyrdyq. Jastarymyz oqýlaryn jalǵas­tyrýda. Elimizde ınnovasııalyq In­tellektýaldyq mektepterdiń jelisi quryldy. Olar 20 bolsa, kóp­shiligi qazirdiń ózinde paıda­lanýǵa berilip úlgerdi. О́zgeristerdiń flagmany Nazarbaev Ýnıversıteti boldy. Densaýlyq saqtaý júıesi túbegeıli ózgerdi. 1991 jylmen salystyrǵanda densaýlyq saqtaý salasyn qar­jylandyrý kólemi 107 ese ósip, ústimizdegi jyly 640 mıllıard teńgeden asty. Táýelsizdik jyldarynda óz­deri­niń turǵyn úı jaǵdaılaryn bir jarym mıllıonnan astam qazaqstandyq jaqsartty. Tek 2005-2007 jyldary ǵana 17 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı salyndy. Teginde, biz úlestik qaǵıdat boı­ynsha turǵyn úı salǵandardyń qatesi úshin jaýapkershilikti moı­ny­na alǵan birden-bir el bolyp tabylamyz. Osy jyly biz al­danǵan úleskerlerdiń páterlerin qaıtarýdy tolyqtaı aıaqtadyq. 2003 jyly qabyldanǵan da­mý­dyń 2003-2015 jyldarǵa ar­nal­ǵan Indýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq strategııasy bizdiń ekono­mı­kamyzdy ártaraptandyrý ba­ǵy­tynyń bastaýy boldy. 2010 jyldan údemeli ın­no­va­sııalyq ındýstrııalandyrýdyń kezeńi bastaldy. Eger 90-shy jyldardyń ba­synda ónerkásip óniminiń kólemi bar-joǵy 0,2 mıllıard teńgeni qurasa, 2011 jyly ol 12 trıllıon teńgege jetti. Aýyl sharýashylyǵynyń jal­py ónim kólemi sońǵy 10 jylda 4 ese ósti. Men elimizge osy mereıtoıly jyly rekordtyq ónim – 30 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq syı­laǵan aýyl eńbekkerlerine erekshe rızashylyǵymyzdy bildirýge tıispiz ǵoı dep oılaımyn! Eski ólshem boıynsha bul 2 mıllıard putqa jýyq. 1990 jyly Qazaqstan basqa el­derge eshteńe eksporttaǵan joq. Búginde Qazaqstan eksporty 75 mıllıard dollardan asady. Onyń ústine óńdeýshi ónerká­sip eksportynyń kólemi 21 mıllıard dollardy qurasa, Qazaq­stan ónimderi álemniń 126 eline belgili. Indýstrııalyq saıasattyń ná­tı­jesi sol, óńdeýshi kásip­oryn­nyń daıyn ónimi qazirdiń ózinde álemdik rynokta óziniń ornyn taýyp úlgerdi. Indýstrııalandyrý baǵdarla­ma­sy­nyń arqasynda tek sońǵy 2 jylda 350-den astam túrli ón­di­rister paıdalanýǵa berildi. Osy­men biz adamdar burynǵyǵa qara­ǵanda anaǵurlym kóp aqsha ta­ba­tyn 200 myń bilikti ındýs­trııalyq jumys ornyn qurdyq. 2015 jylǵa deıin shamamen osynsha jańa jobalardy júzege asyryp, osynsha jańa jumys oryndaryn qurý kerek. Biz Táýelsizdik jyldarynda munaı óndirýdi 3 eseden astamǵa arttyrdyq. Búginde kómir salasy el elektr energııasynyń 78 paıy­zyn qamtamasyz etedi. Eýropa men Azııa arasynda strategııalyq oryn ala otyryp, biz tıimdi tranzıt áleýetine ıemiz. Qazir biregeı «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıtti dálizin júzege asyrý júrip jatyr. Osy jyly biz 2 700-diń  1000 shaqy­rymynan astamyn salatyn bola­myz. Trassalar qurylystarynda 50 myń adam jumys istep júr. Aldaǵy jyly biz bul joldy Qytaı shekarasynan Reseı shekarasyna deıin aıaqtaımyz. Táýelsizdik jyldarynda bar­ly­ǵy bir jarym myń shaqyrym­nan astam temir jol tartyldy. 40 myń shaqyrymnan astam avtomobıl joldary salyndy jáne jóndeldi. О́zimizdiń tarıhymyzda biz esh­qashan osynshama ınfraqury­lym­dyq nysandardy salǵan emes­piz. Bul joldar, temir jol stan­salary myńdaǵan adamǵa jumys berip, elimizdiń tranzıttik áleýeti kóptegen ese ulǵaıady. Biz ashyq yryqty ekonomıka men demokratııaly saıası júıe qurdyq. Biz quqyq qorǵaý júıesine túbegeıli reformalar júrgizýde­miz. Álemdik qoǵamdastyq bizdiń korrýpsııamen dáıekti kúresimiz­di atap kórsetip otyr. Sońǵy 3 jylda Qazaqstan álemdik korrýpsııaǵa qarsy reıtıngte óziniń kórsetkishin 45 po­zısııaǵa jaqsartty. Bul – TMD-daǵy eń ozyq nátıje. Elimizde parlamentarızm men kóppartııaly júıe jumys istese, 5 myńnan astam ÚEU qurylǵan, shamamen 2,7 myń BAQ shyǵady. Bar-joǵy 20 jylda biz Uly Mura – qýatty memleket, jańa ekonomıka, birtutas qoǵam qur­dyq. Biz jańa elordamyz – Astana­ny, Eýrazııanyń jańa ǵajaıybyn saldyq. Astana biriktirýshi ıdeıa, mem­leketimizdiń ekonomıkalyq, máde­nı jáne saıası ómiriniń epısentri boldy. Bizdiń elordamyzda EQYU-nyń tarıhı Sammıtin ótkizý álem­dik saıasatty «Astana rýhy­nyń» jańa túsinigimen baıytty. Eger Táýelsizdigimizdiń besigi Almaty bolsa, Astana – bizdiń bolashaǵymyzdyń besigi. Bizdiń bárimiz, osy zalda, teledıdar ekrandarynyń aldynda otyrǵandar, osy merekeli kún­de­ri jumys isteıtinder – dı­qan­dar men ulan-ǵaıyr daladaǵy qoı­shy­lardan zerthanalardaǵy ǵa­lym­darǵa deıingi, shekarashy­lar­­dan metallýrgterge, muǵa­lim­der­ge, dárigerler men qu­rylysshy­larǵa deıingi barlyq qazaqstan­dyqtar elimizdiń ıgiligi úshin ózderiniń júrekterin, jandaryn, barlyq kúshterin saldy. Men barlyq Qazaqstan aza­mat­taryna qoldaýlary, senimderi men tózimderi, Otan jolyndaǵy sharshaýsyz eńbekteri úshin rı­zamyn! Búgin biz jetistikter týraly aıtamyz. Biraq áli de sheshilmegen mindetter bar. Biz olardy oryndaý úshin jumys isteıtin bo­lamyz. Buǵan ındýstrııalandyrý men jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý men bilim berýdi damytý baǵdarlamalary baǵyttalǵan. Osylaısha bárimiz birlesip, elimizdegi barshaǵa jaqsy bolýy úshin birlese jumys istep, bizdi bolashaqta kútip turǵan jańa bıikterdi baǵyndyratynymyzǵa senimdimin!

Qymbatty otandastar!

HHI ǵasyr búkilálemdik ar­hıtektýrany qozǵalysqa túsirdi. Birinshiden, taıaýdaǵy 10-15 jylda álemdi jańa tehnolo­gııalyq tóńkeris kútýde. Bul – jańa júzjyldyqtaǵy eń basty syn-qater. Ekinshiden, túbegeıli ózgeris­ter jańa ekonomıkalyq álem qu­ry­lysynyń negizderin aıqyndaıdy. Álem jahandyq depres­sııanyń sheginde tur. Álemdik ekonomıkanyń tikeleı joǵaltqandarynyń ózi ǵana trıllıondaǵan dollarmen esepteledi. Eshkimniń de jahandyq apat­tyń asaý teńizinde mop-momaqan kemejaı bolyp qala almaıtyny anyq. Bul Eýropadan jáne basqa da elderden baıqalady. Bizdi de ońaı emes kezeń kútip tur. Úshinshiden, HHI ǵasyrda álem ashtyq pen epıdemııa, taza sý men qunarly jer jetispeýshiligi qaterlerinen qutyla almaı­dy. Bul jaǵdaılar turǵyndary tez ósip otyrǵan óńirler úshin shyndyq bolsa, munyń bizge de qatysy bar. Men muny egjeı-tegjeıli aı­typ otyrǵan sebebim, aldaǵy onjyldyq búkil álem úshin kúrdeli bolady. Biz kez kelgen qıyndyqtarǵa daıyn bolýǵa tıispiz.

Qurmetti qazaqstandyqtar!

Táýelsizdiktiń alǵashqy on­jyl­dyǵynda biz myqty ekono­mı­ka men kúshti memleket qalyp­tastyrdyq. Ekinshi onjyldyq ósim men kúsh jınaqtaý kezeńi boldy. Úshinshi jáne tórtinshi on­jyl­­dyqtar bizdiń elimiz úshin alǵa tarıhı sekiris dáýiri bolýy tıis. Biz barlyq maqsattarymyzǵa qol jetkizip, «Qazaqstan – 2030» Strategııasyn júzege asyrýdy laıyqty aıaqtaımyz. Barynsha ashyq aıtaıyn. Qazaqstan ǵasyrlar boıy órkendeı bere me nemese ýaqyt máńgiliginde bar bolǵany jaryq meteor bolyp qala ma degen Táýelsizdiktiń túbirli dılemmasy dál osy kezeńderde sheshiledi. Men osy zalda otyrǵandar­dyń báriniń, barsha qazaq­stan­dyqtardyń Jaratýshynyń bizdiń ıyǵymyzǵa salǵan orasan zor aýyrtpalyǵyn menimen birge sezingenin qalaımyn. Bizge bizdiń Táýelsizdigimizdi qazirgi ýaqytta jáne bolashaqta qandaı bulaqtardyń qorektendi­retinin jáne nyǵaıtatynyn naqty bilýdiń mańyzy zor. Birinshi. Bizdiń Táýelsizdigi­mizdiń eń basty jetistigi jáne ony nyǵaıtýdyń sharty –  halyq­tar birligi. Bul qundylyq Qazaqstan da­mýynyń kez kelgen satysynda mańyzǵa ıe bolmaq. Ekinshi. Indýstrııalandyrý. Bizdiń aldymyzda postındýs­trııalyq álemniń belsendi bóligi bolý jóninde asa joǵary mindet tur. Bizdiń jańa ındýstrııalan­dyrý – Táýelsizdiktiń máńgilik qozǵaltqyshy. Búginde Qazaqstanda elek­tronı­kanyń, mashına jasaýdyń, avıasııa qurylysynyń, lokomotıvter men vagondar óndirisiniń, qurylys ındýstrııasynyń jańa salalary men elimizde buryn eshqashan bolmaǵan basqa da salalar qurylýda. Jańa ındýstrııalandyrý –  jańa ǵasyrdyń keń aýqymdy ór­kenıetti jobasy. Búkil halyq osy jobanyń qatysýshysy bolýy tıis. Úshinshi. Innovasııalar. Bul ekonomıkany ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń basqa da barlyq salalaryn qamtıtyn tarıhı júıe. Bul HHI ǵasyrdaǵy álemdik damýdan qalyp qoımaýdyń bir­den-bir joly. Sondyqtan men Qazaqstannyń ınnovasııalyq damýynyń jol kartasy – «Júz ınnovasııa» baǵ­darlamasyn ázirleýdi usyndym. Bizge О́ndiristi, Ǵylym men Bilim berýdi máńgilikke jymdas­tyrý qajet. Bizde ol úshin qajettiniń bári bar. Biz teńdesi joq ǵylymı-teh­nologııalyq baza qurdyq. Biz kez kelgen ǵalym óziniń jasaǵanda­ryn aqyryna deıin jetkize ala­tyn búkil Qazaqstan boıynsha ortalyqtandyrylǵan zerthanalar qurdyq. Bizde ǵalymdardyń óndiriske engizýdi kútip turǵan taldamala­ry, ınnovasııalyq jobalary bar. Innovasııalyq damý – qa­zaqstandyq Barystyń Bola­shaq­qa arshyndy sekirisi. Tórtinshi. Biz óńirlik jáne jahandyq ıntegrasııalyq úderis­terge belsendi qatyspaıynsha HHI ǵasyrda Qazaqstannyń shy­naıy Táýelsizdigi bolmaq emes. Integrasııa – Bolashaqqa apa­ra­tyn kúrejol. Ol – qazaqstandyq bıznes pen barsha qazaqstandyqtar úshin ora­san zor múmkindikter. Eko­nomı­kalyq tuıyqtalǵan elderdiń bolashaǵy joq. Ol – bizdiń egemendigimiz ben tutastyǵymyzdyń senimdi halyqaralyq kepildikteri. Ol – óńirlik qaýipsizdiktiń bar­lyq ólshemder boıynsha alǵan­daǵy berik arqaýy. Jahandyq álemde eger onyń kórshileri kedeı, turaqsyz jáne táýekelderge beıim bolsa, birde-bir el óz bolashaǵyna senimdi bola almaıdy. Eýrazııalyq odaq týraly me­niń ıdeıama da dál osy kózqaras­tar negiz qalady. Búginde ol ómirde júzege asy­rylýda. BEK arqasynda Qazaqstan ózi­niń geoekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartyp, Ortalyq Azııa elderi ishinde birinshi bolyp qurlyqtyq shekteýlilikten qara úzip shyǵady. Biz reseılik jáne belarýstik kólik ınfraqurylymyna jeńil­dik­ti jaǵdaıda qol jetkizetin bolamyz, is júzinde batysta – Eýroodaq shekaralaryna, shy­ǵysta Japonııa men Azııa-Ty­nyq muhıt qoǵamdastyǵynyń basqa da elderiniń rynoktaryna shyǵamyz. Bizdiń áriptesterimiz biz arqy­ly Qytaıdyń úlken rynogyna shyǵatyn bolady. Besinshi. Buryn da birneshe ret aıtqanymdaı, ádil áleýmettik qorǵaý, bilim berý men densaýlyq saqtaýdyń ádil júıesi, ádil jastar jáne turǵyn úı saıasaty – qazaqstandyq damýdyń jańa kún tártibiniń máseleleri, mine, osy­lar. Sondyqtan Qoǵamdy áleýmet­tik jańǵyrtýdyń naqty stra­tegııasyn ázirleý qajet. Onda bir mezgilde Bolashaq jobasy bolýǵa tıis basty ba­symdyqtardy aıqyndaý qajet. Birinshiden, ol «О́mir sapa­sy-2030» Jalpyulttyq baǵdar­la­masy. Onda biz ár adamnyń 5, 10 jáne 20 jyldan keıin qol jetkizetin turǵyndar ál-aýqatynyń naqty kórsetkishterin belgileýimiz qajet. Ol laıyqty jumys, qol­je­timdi turǵyn úı, sapaly densaý­lyq saqtaý men bilim berý. Bul baǵdarlamada qarqyn alyp kele jatqan ýrbanızasııa úderisi sııaqty syn-qaterge jaýap berý qajet. Búginde aýyl ındýstrııa­landyrý jolyna kóshýde. Jastar sonda ornyǵýy tıis. Bul jastarǵa jumys berip, qoldaý kórsetý qajet. Al jedel ósip kele jatqan qalalarǵa oqýǵa jáne jumys isteýge baratyn jastar úshin tur­ǵyn úımen, jumyspen qamtama­syz etýdiń, bilim berý men me­dısınalyq qyzmetke qoljetim­diliktiń naqty jobalary qajet. Biz onymen aınalysatyn bo­lamyz. Ekinshiden, ol – «Deni saý ult-2030» Jalpyulttyq baǵdarla­masy. Densaýlyq saqtaýdyń medısı­nalyq tehnologııalary men ın­fraqurylymyn damyta otyryp, biz qazaqstandyqtardyń ómir súrý jasyn uzartatyn bolamyz. Mine, bul salaǵa salynǵan mol qarjynyń nátıjesi jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Úkimet jumysyna baǵa berý krıterııi de osy bolyp ta­bylady. Bizge demografııalyq ósimniń, jalpy, ana men náreste ólimi tómendeýiniń, týýdy yntalan­dyrý­dyń dál eseptelgen parametrleri qajet. Baǵdarlamada elde dene shy­nyqtyrý men sportty jáne biz­diń azamattarymyzdyń salamat­ty ómir saltyn damytýdyń uzaq merzimdi sharalary qarastyry­lýy tıis. Úshinshiden, áleýmettik jań­ǵy­rýdyń sheshýshi baǵyttary – aqparattyq qoǵamnyń damýy. Bizge «Aqparattyq Qazaq­stan-2030» Jalpyulttyq baǵdar­lamasy qajet. Onda biz qoǵamdy tolyqtaı kompıýterlendirý, aqparattyq ke­ńistikti sıfrlandyrý mindetterin qoıýymyz kerek. Qazaqstanda úzdik bilim berý, úzdik densaýlyq saqtaý, úzdik memlekettik basqarý, úzdik ádil sot bolýy tıis. Jańa áleýmettik Strategııa – árbir qazaqstandyqtyń ıgiligi jónindegi meniń qamqorlyǵym. Bul bizdiń elimizdegi barlyq atqarýshy bıliktiń de qamqor­lyǵy bolýǵa tıis. Men ózimniń Qazaqstan halqy­na jańa Joldaýymdy osy máse­lege arnaǵaly otyrmyn. Úkimet pen apparatqa osyn­daı strategııalyq qujatty da­ıyn­daýdy bastaýdy tapsyramyn.

Qymbatty qazaqstandyqtar!

Endigi sózimdi álemdik qoǵam­dastyqqa arnasam deımin. 2009 jyldyń eń basynda, daǵdarys qyzyp turǵan shaqta, men álemdik qarjy reformasy týraly bastama kóterdim. «Daǵdarystan shyǵý kilti» jáne «Besinshi jol» atty maqal­a­larda men daǵdarysqa qarsy kos­metıkalyq sharalardyń álemdi daǵdarystyń jańadan ústeme­le­nip kele jatqan tolqynynan qut­qara almaıtynyn aıtqan bola­tynmyn. Oqıǵalar barysy meniń ol só­zimdi rastady. Ázirge konsensýstyq negizde qabyldaýǵa bolatyndaı álemdik Daǵdarysqa qarsy jospardy eshkim de usyna almaı otyr. О́kinishke qaraı, G20 jáne G8 pishinderi tıimsizdigin kórsetip otyr, olarda tipti álemdik Daǵ­da­rysqa qarsy jospardy talqy­laý­dyń ózi de bastalǵan joq. Men álem úshin daǵdarysqa qar­sy sheshimder izdeýge qatysý­shy­lardyń sanyn túbegeıli ul­ǵaıtýdy usynamyn. Men jańa kommýnıkatıvti alańqaıdy «G global jobasy» dep ataýdy usynamyn. Ol Bretton Výd elektrondy jeliligi tárizdi ómir súre alady. Ol úshin Astana ekonomı­kalyq forýmy jumys alańqaıy bola alar edi. Qazaqstan Islam Yntymaq­tas­tyǵy Uıymy memleketterimen birge, 2012 jyly Daǵda­rys­qa qarsy búkilálemdik konferensııa ótkizý jóninde bastama kóteredi. Oǵan álemniń barlyq elderi qatysyp, BUU-nyń Daǵdarysqa qarsy jospary bola alatyndaı Álemdik reformalar jospary­nyń jobasyn qalyptastyrýyna bolar edi. Bizdiń egemen elimiz osy jyl­dar ishinde álemdik qoǵamdastyq­tyń senimdi áriptesi bola bilgendikten de men Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynyń dál osy minberinen bastama kóterip turmyn. Búginde biz ıadrolyq qarýsyz álem úshin búkilálemdik qozǵaly­syna basshylyq jasaımyz, Birikken Ulttar Uıymynda laıyqty ornymyz bar. Bizdiń ókilimiz Qasym-Jomart Toqaev búginde bizdi BUU-da Uıym tóraǵasynyń orynbasary retinde tabysty ókildik etýde. Biz EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyq ettik, Astanada EQYU-nyń HHI ǵasyrdaǵy birinshi jáne ázirshe jalǵyz sammıtin ótkizdik. Bıylǵy jyly biz Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıymyn basqarý­damyz. Bizde álemdik dinder sezderi ótip júr. Astanada halyqaralyq konferensııalar ótkizýdi kóptegen uıymdar unatady. Men muny sanamalap otyrǵan sebebim, «G global»-dy usyna oty­ryp, búginde Qazaqstanǵa álemdik qoǵamdastyqtyń senimi bar ekenin aıtqym keledi. Bizdiń álemge arnap ún qatýǵa mandatymyz bar jáne bizdiń ún­deýimizdiń qulaqtarǵa jetetinine meniń senimim mol.

Qymbatty qazaqstandyqtar!

Taıaýdaǵy 20 jyl, meniń aıt­qa­nymdaı, bizdiń elimiz úshin qıyn da sheshýshi jyldar bolady. Ol qazaqstandyqtardyń qa­zir­gi býyny úshin ǵana emes, so­nymen birge bizdiń urpaqtarymyz úshin de sheshýshi. Tuńǵysh Prezıdent jáne Ult kóshbasshysy retindegi meniń tarıhı boryshym halqymyzdy Táýelsizdiktiń tar jol, taıǵaq keshýlerimen alyp ótý. Men óz ómi­rimdi, ózimniń búkil kúsh-jige­rimdi Otanymnyń jolyna tiktim. Bul meniń taǵdyrym, meniń jaýapkershiligim, Táýelsizdik ıde­al­daryna degen meniń tereń berilgendigim.

Qymbatty dostar!

HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyl­dyǵyna biz eshqandaı elessiz, biraq barsha qazaqstandyqtardyń turaqty jáne qaýipsiz ómirine degen senimmen kiremiz. Kóp ǵasyrlyq birigý men sa­baqtastyq qana, urpaqtan urpaq­qa berilip kele jatqan ortaq maq­sattar ǵana ultty osy ǵasyrdyń mindetterin sheshý úshin top­tastyrýǵa qabiletti. Men bizdiń bárimiz bir ur­paqtyń ómiri biz armandaıtyn qýatty memleket qurý úshin jetpeıtinin túsinemiz ǵoı dep oı­laımyn. Táýelsizdiktiń Úshinshi on­jyl­dyǵynyń saıası kúntizbesiniń alǵashqy mańyzdy oqıǵasy tarıhta tuńǵysh ret eki partııadan kem bolmaıtyn máslıhattar men Májilis saılaýy bolýynyń da sımvoldyq máni bar. Qazaqstandyqtardyń turaq­ty­lyq pen kelisim baǵytyn, úde­meli ındýstrııalandyrý, ınnova­sııa­lyq damý men ıntegrasııa ba­ǵytyn qoldaıtynyna men esh kúmándanbaımyn, óıtkeni oǵan balama joq. Bul – bizdiń ortaq mindetimiz. Qazaqstan – birtutas jer, birtutas halyq, birtutas bo­la­shaq. Men barsha qazaqstandyq­tar­dy ultaralyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisimdi odan ári ny­ǵaıtýǵa shaqyramyn. Olar bizdiń máńgilik qundy­lyqtarymyz. Osynaý buljymas aqıqatty saqtaı otyryp qana biz máńgi halyq, máńgi elorda jáne máńgi memleket týraly aıta alamyz. Men HHI ǵasyrdyń bizdiń hal­qymyz tarıhynda, Qazaqstan tarıhynda eń jaqsy ǵasyr bo­latynyna bek senimdimin. Ol bizdiń tarıhymyzǵa beıbitshilik pen jasampazdyqtyń júz jyldyǵy retinde enetin bolady. Biz qıyn joldardan óttik. Aýyrtpalyqtar men tabystar toptastyrǵan, ortaq taǵdyr biriktirgen biz búgingi uly kúnge ÝAQYT BIZDI TAŃDADY jáne biz ózimizdiń tarıhı múmkin­digimizdi júzege asyrdyq degen senimmen kelip otyrmyz. Osy Ulystyń uly kúninde men endigi sózimdi elimizben birge kemeldik kezeńge qadam basqan jastarǵa arnaımyn. Biz senderdiń bilikti maman, bolashaǵy jarqyn otanshyl azamat bolyp ósýleriń úshin bar­lyǵyn jasap kelemiz. Biz sender úshin bilim berý men ǵylymnyń eń ozyq júıesin jasaýdamyz. Senderdiń aldaryńnan ata-babalaryń armandap kórmegen ǵalamat múmkindikter ashylýda. Bizdiń jeńisti jolymyz ben jasampaz dástúrimizdi sender laı­yqty jalǵastyrýǵa tıis­sińder! Táýelsizdiktiń 20 jylynda jasalǵan bar jaqsylyq senderge arnaldy! Eldik pen Táýelsizdiktiń Kıeli kók Týyn HHI ǵasyrda asqaqtata jelbiretetin – jastar, sender bolasyńdar! El birligin kózdiń qarashy­ǵyndaı saqtańdar! Qýatty Qazaqstannyń qutty irgesin qalaýshy bizdiń býynnyń abyroıly amanatyna laıyq bola bilińder! Sonda ǵana Qazaqstan jas urpaqtyń janqııar eńbegi arqyly órkendeıtin bolady dep senemin. Tarıh toǵystyrǵan, taǵdyr tabystyrǵan búgingi uly kúnge biz berik senimmen jetip otyr­myz: Bul dáýir bizdi tańdady. Biz berilgen tarıhı múmkin­dikti tamasha paıdalana bildik. Keler urpaq ta solaı etýi kerek.

Qymbatty qazaqstandyqtar!

Irgesi berik, birligi bekem elimizdiń aldynda asqar asý, bıik belester bar. Myń qubylǵan almaǵaıyp dúnıeniń ne usynǵaly turǵanyn boljaý qıyn. Bizdiń elimiz – jas, jerimiz – ulan-ǵaıyr, halqymyzdyń sany bolsa – kóp emes. Sondyqtan Elbasy retinde elimniń bolashaǵyn oılap alań­daımyn. Endi birneshe ǵasyrdan keıingi Qazaqstannyń keleshegi – kelisti, kelbeti kórikti bolýyn armandaımyn. Meniń tutas taǵdyrym, qa­jyr-qaıratym men bilik-tájirı­bem táýelsizdikti nyǵaıtýǵa, Ota­nymdy kórkeıtýge arnalyp keledi, budan bylaı da arnala beredi. Bul rette táýelsizdigimizdi tu­ǵyrly, memleketimizdi ǵumyrly etý – bizdiń ortaq múddemiz. Osy jolda biz Táýelsizdiktiń jalǵyz tiregi birlik ekenin eshýaqytta umytpaýymyz kerek. Bizge qazaqtyń birligi, jalpy elimizdiń birligi qajet. Bizdiń Otanymyz – ortaq, tilegimiz – bir, maqsatymyz – jal­ǵyz. Ol – jeri jumaq, eli ba­qyt­ty Otanymyz, Qazaqstanymyz! Bul oraıda meni búgingi jas urpaqtyń qaryshty qadamy qýan­tady, sergek sanasy tebirentedi. Máselen, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jeti jastaǵy Jambyl degen bala bylaı dep jazypty: Kók týym shalqyp tórimde, elimniń baǵy taımasyn. Jas bolyp arý Astanam, qulpyryp kúndeı jaınasyn. Táýelsizdigim – tátti syı Tá­ńir­den kelgen, aǵaıyn. Bar qaza­ǵym baqyttyń jı­yr­masynshy jylyn toılasyn! Mektep tabaldyryǵyn jańa attaǵan qarshadaı balanyń bulaı jyrlaýy úmitimizdi arttyrady, osylaı oılaýy bizdi qýantady. Biz osyndaı jastardy tárbıe­leýi­miz kerek. Endeshe, bizdiń bolashaǵymyz – jarqyn, keleshegimiz – kemel!

Qurmetti aǵaıyn!

Táýelsizdigimizdi tuǵyrly etý jolyndaǵy abyroıly beleste barshańyzǵa tolaıym tabystar tileımin! Táýelsizdigimiz jasasyn! Mereke qutty bolsyn!  

Astana qalasy, Táýelsizdik Saraıy, 2011 jyldyń 15 jeltoqsany.