TUǴYRYŃ TULǴALANA BERSIN, TÝǴAN EL!

  Máńgilik el – saltanat qaqpasy  egemen eldiń bas qalasy – Astanada boı túzedi Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qa­zaq­stan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy kúni Astanada «Máńgilik El» Saltanat qaqpasyn ashý sal­ta­na­ty­na qatysty. 16 jeltoqsannyń aq tańy alaý­laı atty. Ashyq aspanda shókim­deı bult joq. Arqanyń shyńyl­tyr aıazy shymyrlata qysqa­ny­men, aýa taza, tóńirek tymyq. Aq qardy kún nurymen shaǵy­lys­ty­ra, kóz qaryqtyra shyqyrlatqan Arqanyń aıazy arý Astanany araı­landyra túsken. Mereke qu­sha­ǵyndaǵy elorda turǵyndary men qonaqtary qystyń qysqa kúni arqan boıy kóterilgen kez­den-aq jańa qala – Esildiń sol jaǵalaýyna aǵylýda. Aıazben ala­burtqan jurt júzinde erekshe bir tamashaǵa yntyqqan áýestik bar. Iá, qalyń jurttyń nazary Qa­zaq­stan Respýblıkasy Táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵynda – merekeli Táýelsizdik kúni azat eldiń As­tanasynda ashylatyn «Máńgilik El» Saltanat qaqpasyna aýǵan. Saǵat týra – 11.00. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, El­basy Nursultan Nazarbaev». Ashyq aspanda qalyqtaǵan qýat­ty mıkrofonnan shyqqan dıktor úni yntyqqan jurttyń nazaryn birden aýdartty. «Máńgilik El» Saltanat qaqpasyna Elbasy Nursultan Nazarbaev saltanatty qadam basty. Alań toly azat el ulandary aıazdy aýany jańǵy­ryq­tyra urandap, Tuńǵysh Prezıdentin, qazaqtyń birtýar perzentin rııasyz qurmetpen qarsy aldy. Saltanatty jıynǵa jı­nal­ǵan 20 myńǵa jýyq jurttyń asqaq úni Astananyń ashyq aspa­nynda uzaq qalyqtady. Iá, Táýelsiz elimiz azat­tyq­tyń aıtýly merekesin zor órleý ústinde qarsy alyp jatqan 16 jeltoqsan kúni Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaev Qa­zaq­stan Respýblıkasy Táýelsiz­di­giniń 20 jyldyǵy qurmetine Astanada salynǵan «Máńgilik El» Saltanat qaqpasyn sánine saı saltanatpen ashty. Saltanatta sóılegen sózinde Prezıdent Astanada Saltanat qaq­pasy­nyń ashylýy Qazaq­stan­nyń Táý­elsizdiktiń 20 jy­lyn­daǵy tabys­ta­ryn bildiretinin atap ótti. – Biz bul tamasha Saltanat qaqpasyn bizdiń eńbegimizdiń, bizdiń tabystarymyzdyń belgisi retinde, bolashaqqa ótýdegi belgimiz retinde turǵyzdyq. Qaqpa biz­diń jas, ásem elordamyz – Asta­nanyń taǵy bir sımvolyna aına­latyn bolady. Bizdiń bereke-birligimiz, bizdiń dostyǵymyz, bizdiń kóp ultty memleketimizdegi ózara senim bizdi úlken jeńisterge jetkizdi. Biz búgin osy jerge Uly merekeni – El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótý úshin kelip turmyz, dedi Memleket basshysy. Odan ári Tuńǵysh Prezıdentimiz elimizdi biriktirýdegi jańa elor­danyń eren jetistikterin aıta kelip, «Tabaldyryqtan asqan taý joq», degen qazaq maqalyn eske túsirgen Elbasy búgingi ashyp otyrǵan «Máńgilik El» Saltanat qaqpasy qasıetti tabaldyry­ǵy­myz ispettes, bola­shaq­ta bul eskertkishtiń tóńire­gin­de ádemi-ádemi ǵımarattar sa­ly­nyp, gúlzarlar kómkergen alań­ǵa aınalatynyn atap kór­setti. – Men barlyǵyńyzdy osy merekemen quttyqtaımyn. Hal­qy­myz­ǵa jaqsylyq, baqyt, ár­bir otbasyna amandyq tileımin, Qa­zaqstan jasasyn, Táýelsizdik ja­s­a­syn. Qazaqstandyqtardyń birligi jasasyn, merekele­ri­ńizben, – dedi óz sózinde Elbasy. «Máńgilik El» Saltanat qaq­pasynyń ashylý saltanaty myń­daǵan qazaqstandyqtardyń kóz aldynda ótti. Olardyń qa­ta­­rynda – Prezıdent Ákimshi­li­giniń basshylyǵy, Úkimet mú­she­leri, Parlament depýtattary, memlekettik organdardyń, ult­tyq kom­pa­nııalardyń basshy­lary, oblys­tar men Astana jáne Almaty qa­lalarynyń ákim­deri, Astanadaǵy sal­ta­nat­qa qatysýǵa kelgen óńir­lerdiń delegasııalary, qala jurt­shy­ly­ǵy, joǵary oqý oryn­dary­nyń basshylary men stýdentteri bar edi. Saltanatty rásimde Qazaq­stan­nyń ánurany shyrqalyp, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Qa­rýly Kúshteriniń áskerleri Saltanat qaqpasy aldynan sap túzep ótti. «Máńgilik El» – Qazaqstan­daǵy tuńǵysh Saltanat qaqpasy – elimizdiń árbir aza­maty úshin qashanda barys beıneli bolashaqqa nyq qadam basqan memlekettiliktiń aıshyqty belgisi, ulttyń ǵasyrlar boıǵy arman-oıy men ómirlik ónegesin únemi eske salatyn kórnekti tuǵyr. «Máń­gilik El» Saltanat qaqpasy – bul azat eldiń Táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵyna turǵy­zylǵan as­qaq tuǵyry. Al osy Táýelsizdi­gimiz tóbeden salbyrap túse qalǵan joq. Bul Táýelsizdik erkindigin ózdiginen ózgeniń qo­lyna ustata salmaıtyn ulan dala uldarynyń uly shaıqastarynda shyńdalǵan. Bul Táýelsizdik bo­dan­dyq buǵaýynan bulqynǵan qaısar qazaq qanymen sýa­rylǵan. Bul Táýelsizdik halyq shejiresinde kómeskilenbegen irili-usaq­ty ult-azattyq kóte­rilisterimen shyńdalǵan. Bul Táýelsizdik Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń sara basshyly­ǵy­men ǵasyrǵa para-par damý jo­lynan ótken búgingi ulandar qaısarlyǵymen ny­ǵaıǵan. Saltanat qaqpasy – álemdegi sanaýly qalalarǵa tán erekshe sáýlettik-monýmenti týyndy. Ádette mundaı qaqpa jeńis rý­hyn asqaqtatý nemese jasampaz jetistikterdiń qurmetine qala­nyń kireberisine, úlken joldyń boıyna ornatylady. «Máńgilik El» Saltanat qaqpasy – Astana sáýletiniń sánin arttyrar saltanat týyndysy. Onyń bıiktigi 20 metr. Bul El Táý­elsizdiginiń 20 jyldyǵyn pash etedi. Syrtqy qasbe­ti­niń bezendirilý jaǵynan da qa­zaqtyń ulttyq órnekterine toly, negizi berik, mazmuny tolaıym nysan. Qaqpanyń árbir qabyr­ǵa­synyń sımmetrııalyq ólshem­de­riniń teńdigi birdeı. Sondyqtan da ol halyqaralyq áýejaı jaǵy­nan da (qalaǵa kireberis), qala jaǵynan da (qaladan shyǵaberis) birdeı kórinedi. «Máńgilik El» Saltanat qaqpasy Orynbor kóshesi men № 25 kóshesiniń qıylysqan jerine ornalasqan. Qaqpanyń bıiktigi 20 metr, eni – 13 metr. Ar­hı­tek­týralyq zańdylyqqa sáıkes «Máńgilik El» qaqpasynyń árbir qabyrǵasynyń sımmetrııalyq ól­shemderiniń teńdigi birdeı. Árbir qabyrǵanyń tómengi tabanynda bıiktigi 4,4 metr bo­la­tyn kólemdi músinder bar. Qaq­pa­nyń sol jaq qaptalynda «Aqsa­qal» músini ornatylǵan. Bul halyqtyń abyz oıy men rýhanı ólsheminiń kórinisi, danalyqtyń sımvoly. Qaqpanyń sol jaq qap­talynda ot ıesi – «Áıel Ana­nyń» relefti músini ornatyl­ǵan. «Ana» beınesi qazaq ulty úshin «Otan Ana», «Jer Ana», «Ana tili» syndy kıeli ulttyq uǵymdaryna ulasady. Qaqpanyń sol jaǵyndaǵy orynda Kóshpendi sarbazdyń, al oń jaǵynda qazirgi Qazaqstan jaýyngeriniń músini ornalasqan. Ejelgi kóshpendiler sarbazynyń músini qazaq batyr­la­rynyń janqııar erlikteri men qaharmandyǵyn beıneleıdi, al onyń syrtqy stıli Ańyraqaı sha­ıqasy kezeńine negizdelgen. Jalpy alǵanda, bul músinder jı­yntyǵy qazaq halqy úshin qasterli uǵym – el qorǵaý isinen bas­taý alady. Jaýgershilik ta­qy­ryby sonaý kóshpendiler sarbaz­da­rynan qazirgi zaman ásker­le­rine deıingi soǵys salttaryn dáriptep, qaharmandyq tarıhyn pash etedi. Sonymen qatar qazirgi zamanǵy áskerı qyzmetker músini óz kezeginde jastyq pen jalyn­dy urpaqtyń, el bolashaǵynyń belgisi bolyp tabylady. Ár mú­sin­niń joǵarǵy jaǵynda Eltańba ornalasqan. Syrtqy bóliktiń jo­ǵarǵy jaǵynda «Máńgilik El» jazýy bar. «Máńgilik El» tir­ke­siniń pálsapalyq tamyry tereń, maǵynasy zor. Kompozısııanyń jo­ǵarǵy bóligin tutas kúrdeli oıý-órnekter shoǵyry alyp jatyr. Dál osy órnekter memle­ketimizdiń kók baıraǵynda da kórinis tapqan. Memlekettik týǵa tán kún men qalyqtaǵan qyran beınesindegi sımvol búkil kom­pozısııanyń ózegine aınalǵan. Kún – ómirdiń, kúsh-qýattyń kózi. Qyran – rámizder tilinde bılikti, keńdik pen qyraǵylyqty bildiredi. Ultymyzdyń dúnıetany­myn­da ol bostandyqtyń, táýelsizdik­tiń, shyrqaý kókke, bıik maqsat­tar­ǵa umtylýdyń, bolashaqqa qa­nat qaǵýdyń sımvoly. Nysannyń eki jaǵynda «Taı- qazan» músini ornalasqan ózindik oryndarmen erekshelenedi. «Taı- qazan» tynyshtyq pen toqshy­lyq­tyń, biregeı kóńil men qo­naqjaı peıildiń tereń uǵymyn bildiredi. Qabyrǵalary qazaqtyń kúrdeli ulttyq órnekterimen bezendirilip, ortasyna qazaq jaý­yn­geriniń bes qarýynyń biri «Qal­qan» ornalasqan. Qalqan qa­shanda qaýip-qaterdiń qorǵany, senimdilik, turaqtylyq, jeńistiń belgisi. Qaqpanyń ishki jaǵyn­da­ǵy eki qabyrǵanyń árbiri 7 h 3,5 metr bolatyn bederli sýrettermen áshekeılengen. Olardyń birinde «Saqtar» – «Túrkiler» – «Qyp­shaqtar» – «Qazaqtar» tizbesindegi qazaqtyń shyǵý tarı­hy­nyń kezeńi kórsetilgen. Kelesi qabyrǵanyń bas taqyryby, eń qasterli ulttyq qundylyq – Táýelsizdikke ar­nalady. О́rnekti qabyrǵa búgingi táýelsizdiktiń maz­munyn ashyp, maǵynasyn tar­qatatyn «Aqorda», «Báıterek» jáne basqa da nysan sýretterimen bederlengen. Bolashaqqa degen batyl qadamdy jas býynǵa arnalǵan bederli sýretter beıneleıdi. Tutas ıdeologııalyq qury­lym­nyń tujyrymdamasyn Qa­zaq­stan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń birinshi babynan alyn­ǵan. «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyq­tyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qym­bat qazynasy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary» degen úzindi bekitedi. Mine, álemniń aıtýly qala­larymen saltanat jarastyrǵan Astanada egemen eldiń taǵy bir eren eskertkishi boı kóterdi. Bul – Táýelsiz Qazaqstannyń 20 jyl jasampazdyq jolynda júrip ótken eren erliginiń, eleýli jeńi­siniń saltanaty. Osy eren eskertkish ashylardan biraz buryn baspasóz betinde «Egemen Qa­zaqstan» gazetinde ba­sylym bas­shysy Saýyt­bek Abdrahmanovtyń «Astana­nyń arkasy – azattyqtyń ar­qa­sy» atty maqalasy ja­rııalanǵan edi. Biz búgingi aıtýly kúndegi saltanatty rásim týraly sózi­mizdi osy atalǵan maqaladaǵy tebirenisti tolǵanyspen túıi­ndeýdi jón kórdik: «Biz, aq-adalyn aıtqanda, ózge­lermen birge egemendikke qol jetkizgen kezde táýelsiz memleket qura alsaq ta, el qatarly tura alsaq ta táýbe, táýbe deıtindeı jaǵdaıda edik. Shúkir, ondaı bolǵan joq. El ekenbiz. Rýhy kúshti, jigerli jurt ekenbiz. Basqalar istegendi biz de istep, basqalar tyndyrǵan sharýalardy biz de tyndyra alady ekenbiz. Tipti talaılardan artyq istep, artyq tyndyra alady ekenbiz. Oǵan aldymen ózimizdiń kózimiz jetti. Odan keıin ózgelerdiń kózin jetkizdik. Til-aýzymyz tas­qa. Táýelsizdik toıyna osylaı, asqaq abyroımen kelip otyrmyz. Bul saltanat pa? Sóz joq, saltanat. Eldiktiń saltanaty». Endeshe, egemen el, azat halyq, Táýelsiz Qa­zaqstan «Máńgilik El» Saltanat qaqpasy qutty bolsyn! Jylqybaı JAǴYPARULY. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.   Baqyt bosaǵasy Astana nurǵa bólep shartarapty, Qanatyn quanyshtyń serpe qaqty. Elorda bosaǵasyn bıiktetip, Ornattyq alyp Qaqpa saltanatty.   Qaıtemiz qozǵaı berip sherli kúndi, Jyrlaımyn ǵajaıypty men búgingi. At basyn tiregender budan bylaı, Qaqpama qarap tanyr Eldigimdi.   Talaılar mańdaıshasyn kórgennen-aq, Máńgilik el bolýdy armandamaq. Aldymen bosaǵama tájim eter, Tórime shyǵý úshin kelgen qonaq.   Kórkine jalt qaratyp myna álemdi, Bul qaqpa máńgi-baqı turady endi. Aıbynyn Azattyqtyń asqaqtatqan, Áıgilep Nur-aǵamdaı qyran erdi!   Jarasar kúndiz-túni jyrlasa da, Ár jylyn Bostandyqtyń myńǵa sana. Babam da, Alashym da jete almaǵan, Baqyttyń bosaǵasy – bul bosaǵa!   Qaldyrǵan kemeńgerler elge ósıet, Qaqpada qudiretti bar qasıet. Qarsy alar keler urpaq kerýenin, Mańdaıyn jarqyraǵan tańǵa súıep.   Birligin berekemen qundaqtaǵan, Qazaqpyz júreginde zil jatpaǵan. Sap túzep, sherý tartyp saltanatpen, Ǵasyrlar ótedi áli bul Qaqpadan!   Eńsesi bıik eldiń ıyq kergen, Qashanda bosaǵasy bıik kelgen! Táýelsiz týǵan Otan jasaı bersin, Aqordam aq sáýlesin quıyp tórden! Nesipbek AITULY.