Berik Shahanuly. Jaza (áńgime)

Jumaqtyń esiginen er­tip kiretin saqshylardy kú­tip Aǵyrafta turǵan qa­ýym­nyń ishinde bir aýylda týyp-ósken, tirliginde ash­­ty-toqty, barly-joqty kún­­deriniń bárinde qudaıy qo­ńyr qalyptarynan aınymaı, shúkir, táýbasynan ja­­ńylmaı, adal eńbegine jalynyp, ımanymen ómir súrgen qos  qurdas – Qaıyrymbek pen Jaqsybek te bar edi. О́zderin kúnaharlardyń anaý­ azaly tobyna qos­paı,­­ meıirim, shapaǵat jasa­­ǵan Tá­ńirlerine degen al­ǵys, rı­zashylyǵynda, qýanysh­tarynda shek joq bolatyn. Biraq alyp-ushyp, lepirgen kóńil, máz-máıram, jelpingen qalyptan aýlaq, «táýba,.. táýbalap» sabyr saqtaı, bir-birimen baıaý suhbattasyp tur.

Bul jerden – Aǵraf ústir­ti­nen tóńirek alaqandaǵydaı kóz aldyńda. Ondaǵy kórinisti, ondaǵy­larǵa jasalyp jatqan jaza­lar­dyń sumdyq túrlerin, jan­ daýystary shyǵyp, ala­surǵandardyń tartyp jatqan azabyn záreń ushpaı kórý, tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Eń qıyny  da, eń aýyry da bul azaptyń máńgiligi, sheksizdigi...

«Bul fánı jalǵan tirshi­ligi ýaqytsha ǵana, al ol dú­nıeń turaqty»  degen áńgimeni pendeleriń talaı estigen bolar. Biraq ol áńgimege mán be­rip pe? Jalǵan dúnıedegi aýyr-jeńil de, jaqsylyq-ja­mandyq ta ótkinshi edi ǵoı. Birinen soń biri almasyp ja­tatyn. Eń bastysy, qan­daı qıyndyqqa kezikseń de qut­­qara gór dep jalynyp, Qudaıdan  tileıtin úmitiń bolar-dy. Al endi mynaý taý­sylmaıtyn, bitpeıtin, túbine jetpeıtin qasiret tuń­ǵıyǵynan shyǵý joq... Úmit birjola úzilgen... Jalǵannyń qııametinen adam, tipti, ólip qutylar edi ǵoı. Táńiri mun­daǵy muńdarlarǵa «ólimin de qımapty». «Shirkin-aı óle qalar ma edi». Tirlikte záre­leri usha qorqatyn ólim­di endi jandaryna jalaý kórip, ańsaıtyndaı. Biraq oǵan qaıdan qoldary jetsin. Son­da?.. Sonda?.. Osylaı shybyn-shirkeı shyrqyrap tura bermek pe?!

Muny sezinýdiń ózi nege tu­ra­dy! Astafır – Alla!

Táńiriniń ózi úkimimen bekit­ken úshtik – bıler­ soty­nyń úsh múshesi tyńdap, tarazylap bolyp, «qaýlysyn» shyǵarady. Saqshylar «qaý­lyny» oryndaıdy.

«Eń aldymen aýyr jazaǵa kim­der tartylýy kerek» degen áńgimege kelgende,  birinshi múshe sóz alyp:

– Bul «kategorııaǵa» aqyn-­jazýshylar, ilim-bilim ıeleri jatqyzylýy tıis, – dedi.

Ekinshi múshe:

– Aldymen jaýyz patsha-bıleý­shiler; naqaq kisi óltir­gen kisápirlerden... bastamaımyz ba? – dep oı bildirip edi, Birinshi óz pikirinen aınymaı, dálel, ýájdaryn sabaqtap ketti:

– Joq, adamzatqa eń ja­man­­dyq jasaǵandar qudaıdyń ózderine erekshe enshilep ber­gen zerde, qabiletin tıis­ti ornyna jumsamaı, jasan­dy ataq, mártebe, aram ná­paqa, ótkinshi bir qyzyq úshin jalǵandyqqa baryp, qa­la­myn ylaılaǵan; jazǵan ja­zýyndaǵy, aıtqan sózindegi izgilikti, tazalyqty óziniń jan­­ dúnıesine ustanym etpegen, eki júzdi, ishtar, qyz­ǵanshaq, báleqor, menmen jazý­shylar, rýhanııat adamdary. Patshańdy da, qara halqyńdy da tárbıeleıtin solardyń kitaptary, kerek deseń, minez-qulyq, is-áre­ketteri, qalyptary.

О́ner – kirpııaz, kıeli quby­lys. Álgilerdiń jalǵan­dyq uıalaǵan júreginen shyq­qan nasıhat dúnıeniń qalyń kópshilikke juǵysty bolatyn, boılaryna ımanı se­zim uıalatatyn qadir-qa­sıe­ti qaıdan bolsyn, sonda. Qasıetsizden shyqqan sóz­­de ne qasıet bolmaq. Jasa­ǵan jaqsylyqtary qum­ǵa sińgendeı, jelge ushqandaı baıansyz bir kep-taǵy. Adam­zattyń asyl qazy­nasy – sóz ben aqyl-oıdy  qor­ etti olar. Sóıte tura, álde­kimderdiń tapsyrmasymen «ártis  bolyp oınap», jurtty aldap, halyqtyń qamy úshin janyn pıda etip júrgen sabaz bolyp kóringisi kelgenderin qaıtersiń.

Bul pikirdi ekeýiniń sózin muqııat tyńdap, tarazylaǵan úshinshisi:

– Durys! – dep qostady.

Sony­men eń aldymen, eń aýyr jaza tirligindegi jasa­ǵan jalǵan áreketteri úshin kúná arqalaǵan rýhanııattyń «kósemderiniń» úlesine tıesi­li boldy.

«Zalymdarǵa tirliginde azap,­ ólgende tozaq» degen edi-­aý.

Bireýleri lapyldaǵan ot­tyń ortasynda shyjǵyry­lyp  shyrqyraıdy; bireýleri burq-sarq qaınaǵan sý­da batyp-shyǵyp, isinip-kebi­nip,  jıdip, qumyǵady. Endi bi­reý­leri qan-sól joq, óńi sor taqyrdaı shańytyp, ól­gen balyqtyń kózindeı alar­ǵan qos janary uıasynan shy­ǵa aqıyp, salbyraǵan aıaq-qoldary jyn qaqqandaı sereńdep, qııamettiń qyl tuzaǵynda qylǵynyp, jantalasýda. Bireýleri bilekteı-bilekteı shynjyr temirden jasalǵan shoıyn qursaý et-terilerin ezip-janshyp, súıek­terin qyshyr-qyshyr sy­tyrlata syndyra qysqanda  janushyra zar ılep, ózderin jazalap jatqan saqshylarǵa esteri kiresi-shyǵasy, alas-kúles, delebe kúıde:

– Jaratýshy ıeleriń sál ǵana sátke myna  azabymyzdy jeńildetsinshi, – dep úzdige óti­nedi.

– Senderge tozaqtyń aza­byn eskertip, Allanyń elshi­leri kelmep pe edi, – deıdi olar.

– Kelgen edi, – deıdi bu­lar. – Biraq qulaq aspaı ká­pir­likke boı uryppyz, ǵoı. Sóıtip bizdi qara basypty. Táńiri endi mursat ber­se musylmanshylyqqa den qoıa­myz. Burynǵy qatelikte­ri­mizdi jasamas edik.

– Onda jalbaryna beriń­der, – deıdi saqshylar.

Biraq bulardyń jalbaryn­ǵan­dary zaıa ketýde.

Iá, zaıa ketýde. Endigileri kesh, bos áýre.

Záreleri usha turyp, my­na kóriniske amalsyz zer sal­­­ǵan ekeýi ishekterin tarta, ja­ǵa­laryn ustap, sybyrlap sóı­lesedi.

Qaıyrymbek dosyna mo­ıyn buryp, kúızele til qata­dy:

– Áz-Zahraf súresiniń  jet­pis tórtinshi aıatynda «ın­nal mýjrımına fı ǵaza­bı jahannama halıdýn (ma­ǵynasy: Álbette, kúna­kar­lar tozaqtyń azabynda máńgi qalady. «Quran jáne onyń qazaqsha maǵynasy». IV bólim. «Nurjym». Almaty, 1993 j. Aýdarmashylar: Nur­áli О́seruly, Jumabaı Ma­qashuly), – degen edi-aý.

Jaqsybek onyń sózin maqul­daı, ún-túnsiz basyn ızedi.

Qasıetti kitap –  Quran súre­lerinde aıtylatyn,  bala kezderinde aýyldaryndaǵy pirá­dar qarııalardan estigen ósıet  áńgimeler esterine tú­se­di. Ol áńgimelerdiń aına-qate­siz shyndyq ekeniniń kýá­si bolǵandaı jaǵdaılary bar.

– Kózsiz pendeshiliktiń je­te­gine ergen soń, qaı­tersiń, sońy osylaı bol­ǵany da. Áı, kúnakar dúnıe-aı! Áý, bas­ta saǵan bir boı aldyryp alǵan jandy aldy-artyna qaratpaı, Aq­tyń sózin tyńdatpaı, áz-ázilińmen jetelep, ertip áke­letin jeriń osy eken ǵoı. Áıt­pese, tirliginde qulaq asyp, den qoısa aramdyq pen qýlyq-sumdyq, adal­dyq pen qaıyrym-meıirim degen­derdiń jón-jobasy, paıda-zııany týraly áńgime, mysal, ósıetter, qaǵıdattar az emes edi ǵoı. Sabaq alamyn dese jaqsynyń da,  jamannyń da belgi-nyshandary kóz aldarynda bolmady ma?! – deıdi Qaıyrymbek tereń kúrsine.

– Qýlyq-sumdyq, zymııan,­ aramzalyq eki dúnıede de jaqsylyqqa aparmaıtyny­ aıtýdaı-aq aıtylǵan, árıne, tiri pendesi tyńdaǵan bolsa. Táńiri ózi zalymdarǵa shy­ǵar­­ǵan úkiminde, fýssılat sú­resi, on altynshy aıatta: «Faarsalna ǵalaıhım rıhan sarsaran fı aııamın nahısatıl lınýzıqahým ǵazabal hızıı fıl haıatıd dúnıa, ýa la ǵazabýl ahıratı ahza, ýa hým la ıýnsarýn» (Olarǵa jalǵan pánıdiń ózinde-aq azaptyń dámin tatqyzý úshin sumdyq kúnderdi bastaryna túsirip, apat jiberdik.Álbette, aqırette tartatyn jazalary da zor bolady) – dep aıtqan-dy. Al osy súreniń qyryq altynshy aıatynda: «Man ǵamıla salıhan falınafsıh, ýa man asaa faǵalaıha, ma rabbýka bızallamıl  lılǵabıd»  (Kimde-kim salıhaly, is istese, onda ózi úshin. Al kimde-kim jamandyq is istese, ol da ózi úshin. О́z oba­lyna. Jaratýshy ıeń qul­daryna zulymdyq jasaýshy emes), – dep eskertetin. Oǵan qulaq asqanymyz da, aspaǵanymyz da bar, – dep qostady dosynyń sózin Jaq­sy­bek. – Táńiri adam balasyn áýelde jaqsy nıetpen, jaq­sylyq úshin jaratqan ǵoı. Biraq sol jaqsylyq degen qasıetti uǵymdy, jumyr bas­ty pendelerdiń bári birdeı qasterlep, baǵalaı bildi me?!

–Iá, durys aıtasyń, – deı­di Qaıyrymbek, – Allanyń adam­ǵa bergeni sheksiz ǵoı. Tir­shilik jasasyn, nesibesin tapsyn dep jaryq dúnıege ıe etti. Qalaýynsha júrip-tur­syn dep erkindik berdi. Biraq Jaratýshynyń bul keń­­shiligin kópshiligi teris paı­­­dalandy. Ashkózdikpen, aram­­dyqpen toıynýǵa peıil bol­dy. Toıynǵandary ózin jarat­qan Qudaıyn tanymaı, kúpirlikke boı urdy. Sonan soń, táýbesine kelsin dep Táńiri ózi olardy qıyndyqqa uryndyrdy, synaqqa aldy. Alaıda munan sabaq alyp, ımandylyqqa burylǵandary az boldy. Mynaý azap tartýshylar sol kúpirlikke bar­­ǵan­dar men táýbesine kelmegen­der shyǵar. «Aqıret­ti oı­laǵan janǵa ol jaqta ıgilik bar. Jalǵan pánı paıdasyn ǵana izdegenge aqı­ret­te jaqsylyq bolmaı­tyn tárizdi» deýshi edi qaı­ran atalarymyz. Adam bala­synyń dúnıege perishte keıip­te keletini anyq. Al óse kele biri buzyq, biri túzý, tirshilikpen ómir ótkizetini qalaı? Neniń nátıjesi eken?

– Peıil-qunyna qaraı da, – dedi Jaqsybek.

– Peıil-qunnyń tórkini, bastaýy qaıdan shyǵady? Ál­de­bir zamanda qatelikke urynyp, kúnáǵa  batqan ata, ákelerden tartqan tek qýǵan qubylystyń saldary ma? Joq, álde, qorshaǵan, ósken ortań men qoǵamnyń; sondaı-aq qosylǵan, seriktes bolǵan jandardyń boıyndaǵy jaman ádetten juǵatyn kesel me eken?

– Ekeýiniń de áseri bar shyǵar. Kisiniń jaqsy-ja­man tir­likke urynýyna ara­las-quralas, birge júr­gen jandardyń da áser, yqpaly bolsa kerek. Kishkentaı kezi­mizde qasymyzdaǵy ten­tek­súreı balanyń qylyǵyna ilesip, áldene «búldirip» qoısaq «qosylǵan qoıyń jaman» deýshi edi analarymyz. Qatar júrip, birin-biri jarǵa ıterýden ketári emes,  ishterine saqtaǵan pi­kirin syrtqa shyǵarmaı, búıi kóńildenip, tympıyp,­ baqasyp ótetin «dos-jaran­dardan» bir-birine qaıdan izgilik juǵysty bolsyn. Mun­daılardy qarııalar «shaıtan qosqan», al kelisimi jarasqan, yqylastary túzý eki jandy «qudaı qosqan» deýshi edi.  «Adamnyń dosy – perishte, jaýy – shaıtan» degen. Ásili pendeni azǵyryp, adastyratyn, arazdastyratyn sol páleket shyǵar.

Bul sonyń isi bolar.

– Táńiri ózi adamdy dúnıe­ge keltirip, «barlyǵyń endi buǵan sájde etińder» degende basqa perishtelerden bólinip, Ibilis-shaıtan bul úkimge  mo­ıyn­sunbaıdy ǵoı. Sonda Alla qarǵystap: «ket bul jerden» dep qýǵanda, shaıtan: «Aqyryna sheıin bolýy­ma mursat ber» deıdi. Alla ol ótinishin qaıyrmaıdy. Sonda ol zalym: «men biraq, bul adamzatty ómirboıy azǵyryp, durys joldan adas­tyrýmen bolamyn» dep kesapattanady. Alla: «adal pendeler seniń áz-ázildigińe ermeıdi» dep tujyrymdaıdy.

Qasıetti Qurannyń túsi­nik­­­terinde kimniń ımandy, kim­niń ımansyz bolýy óz is-áreketine baılanysty ekeni, Al­la-taǵalanyń árkimge jaq­­sy, ne jaman jolyn ózi tań­dasyn dep erik bergeni, oılansyn dep Qurandy túsirgeni, erik bergen soń olar­dy jaqsy, ne jaman is-áreket etse de tejemeıtini aıtylady.

– Al biz ekeýmiz bir-biri­mizge adal sózimizdi qalta­ryssyz aıtýdan tartynbaǵan tárizdimiz, – dedi Jaqsybek bir shúkirlik sezimmen, – áı­teýir «munyń durys», «mu­nyń burysty» irkilmeı aı­ta aldyq. Adal dos bolyp ótýimizge sonyń paıdasy tıgen shyǵar.

– Mundaı jol, mundaı taǵdyrdy nıet-peıilimizge oraı Táńiri ózi yńǵaılaǵan shyǵar. Rahmet uly, Jaratý­shyǵa! Bala  kezimizdegi atala­rymyzdyń «aqyryn tile», «aqy­ryn bersin» dep otyratyny osy ma eken?!

– Oıbaı, analardy qara!, – Jaq­sybektiń daýysy oqys­ shyqty. О́zi áldenege shuq­­shııa kóz salǵan boıy si­leıip qalypty. Ol jaqqa Qaıy­rym­bek te nazar aýdarǵan.

Tozaqqa qaraı qapylta aıdal­ǵandardyń ishinde bu­lardyń da  biraz tanys­tary súrine-qabyna ketip bara­dy. O, toba! Tirliginde «qýly­ǵyma naıza boılamaıdy» degen senimde maıpańdaı basyp, sharýasy túgel, jaı kúıde júretin ana bireý endi artynan qasqyr qýyp kele jatqan túlkideı ala ókpe, ábiger, jan­­ushyrǵan kúıde.

Kókiregi jalǵan, kósem­sigen sózimen kópti aýlap, ómir súrgen, kezinde eldiń al­dynda júretin anaý aqsaqal da sendele súıretilip bara­dy. Zamanynda bálelik, pysy­qaılyq tabystyryp, qatar­lary «jarasqan», qosylyp alyp, basqaǵa «oq atatyn» ana bir qýshykesh, áz-ázil top shoǵyrymen seńdeı soǵy­lysyp, teńselýde. Aza­ly daýystary tóńiregin kúńi­ren­týde...

Tap osyndaı kepti basynan keshirip turǵandardyń ishin­de kimder joq deısiń...

Anaý – Bálenshe ǵoı... Anaý – Túgenshe ǵoı... Anaý – O!, Ananyń ózi. Tirliginde na­ny júrip, dáýirlegen-aq edi. Qudaıdyń bergen baǵy men baılyǵyn sol qudaıdyń ta­laı adal pendeleriniń oba­lyna qaraı qııanat pen  qý­lyqqa  jumsaýdaı-aq jum­saǵan sabaz-tyn. Táńiri ózi oǵan aıryqsha nesibesi men  mártebesin jo­marttyqpen syılaı otyryp, synyna da salyp kórgen. Sol dáýirlegen, der shaǵynda bul kisiń jol apatyna tú­sip, astyndaǵy kóligimen quz­­­­­dan qulap, Qudaı basqa ber­­­mesin, «baryp-qaıtqan». Kúder úzip, kebinin daıyndap, kún­diz-túni qasynda otyr­ǵan tóńiregindegilerdi tań­da­nysqa qaldyryp, azamatyń sol jantalastan aman qalyp, kózin ashyp, basyn kóterip, aıaǵyna minip ketken. Muny kórgenderdiń biri:

– Allanyń rahymyna sóz joq eken-aý. Tiri qalady dep kim oılaǵan. Táńirdiń ózi arashashy boldy-aý – dep;

Biri:

– Asylyq, kúpirligi jet­kilikti jan edi, baıǵustyń, sonyń da bir zaýaly shyǵar, myna basynan keshkeni. Bul bir Allanyń synaǵy, es­kertýi tárizdi ǵoı. Endi oılanatyn bolar jazǵan, – desip tús joryǵandaı sáýegeılik jasaǵan. Al  onyń ózi jaǵdaıy túzelip,  atyna otyrǵan soń, baıaǵy «aıdarynan jel esken» tabıǵatyn qaıtyp tapqanyn kórgen jurt:

– Oıpyrym-aı, á, – dep bastaryn shaıqaǵan da qoıǵan.

Bul ekeýi mundaı jaǵdaıat­ty  bala kezderinde kınodan­ kórip pe edi, kitaptan oqyp pa edi esterine túsire almaı tur. Kisi etin jeıtin ál­de­ne jabaıylardyń bir adam­dy ustap alyp, osylaı pisir­genderin «kórgenderi» bar edi. Biraq onda «oı, anany qara» dep tańdana daýystaǵandary bolmasa, asa mán bermegen-tin. Qazir myna kórinisten tu­la boılary túrshikkende ózderin qoıarǵa jer tappady. Onda ol – jabaıylardyń «ol­jasyna» aınalǵan sorly – shybyn jany biraz ýaqyt shyrqyrap turyp, jan tapsyryp, azaptan qutylar edi ǵoı. Al myna baıǵus... Ekeý­leri záreleri usha bir-birine ańtaryla qarasyp, jaýapsyz qaldy.

Sol sátte:

– Áı, Qudaıynyń súıikti quldary! О́zderińe ýáde etil­gen peıishterińe kirińder! – dep­ daýystaǵan jumaq saq­shy­nyń maqpaldaı jumsaq úni estildi.

Osy shaqyrýdy kútip tur­ǵan­dar końyr qazdaı mamyr­laı basyp, Allasy adal pen­delerine daıyndaǵan máń­gilik rahat besigi – jumaq jaı­ǵa qaraı bet aldy.

Bul ekeýi solardyń ortasynda bara jatty.

Allanyń rahymy jaý­ǵan bul toptyń ajar-sıpaty qan­daı kelisti edi deseńshi. Eli súıgen patshalar;  tóńire­gi­ne qudaı jolyn úlgi etken áýlıeler men abyz­dar;­ ul­tynyń mártebesin kóter­gen kemeńgerler; jurty úshin, ádildik úshin basyn tik­­ken, adam degen qasıetti uǵym­dy asqaqtata saqtaı bil­gen batyr men baǵlandar; tóńi­regine kesapaty emes, sharapaty tıgen, qolynan kelgen jaqsylyǵyn bireýden aıamaǵan qaıyrymdylar; Ja­ra­týshynyń bergen dáýlet-baı­lyǵyn saýapty isterge tartynbaı jumsaǵan Atymtaı-Jomarttar bir-birimen yqy­las­tana sálemdesedi.

Aldarynan jumaqtyń jupary esedi.