Alı Ahmad Saıd Esber
Bul áńgime aqynnyń ózi jáne onyń sarapshylary tarabynan neshe márte aıtylǵan. Ári bul áńgimeniń jurt arasynda áldeneshe ret qaıtalanyp aıtylǵanynda da kúmán joq, bir qyzyǵy ár estigen saıyn jańa estigendeı áser beredi.
Ol 1930 jyly Sırııanyń batysynda ómir esigin ashqan onyń týǵan aýyly Hassabıda balalar bilim alýǵa arnalǵan mektep joq edi, tipti, jaryq, telefon degender aýyl turǵyndary úshin qol jetpes buıymdar edi. Ol Alı Ahmad Saıd Esber degen eleýsiz esimmen bozbala shaqqa qadam tastap, jergilikti medreseden Quran oqyp, onymen qosa arab klassıkalyq poezııasyn oıyna toqyp ósedi, onyń ákesi de osy salaǵa basa den qoıatyn.
1943 jyly Sırııa óz táýelsizdigin aldy; bul memlekettiń tuńǵysh prezıdenti Shúkirı ál-Qýatlı el ishin aralap is saparda júrgende, Hassabı aýylyna jaqyn mańdaǵy bir qalashyqqa kelip túsedi. Alı Ahmad óz janynan óleń shyǵaryp, el basshysynyń kelgen qadamyn, eldiń táýelsizdigin quttyqtap, bala júreginen týyndaǵan óleńin prezıdenttiń aldynda oqyp berýge daıyndyq jasaıdy. Ol áýeli alda bolatyn uly kezdesý týraly oısha jospar jasap ta qoıady; joǵary laýazymdylardyń aldynda ol óleńin jatqa aıtyp beredi; el basshysy óleńin unatyp oǵan qamqorlyq jasaıdy. Ol sosyn: «Meniń mektepke barǵym keledi» deıdi taısalmaı. Onyń tilegi oryndalady. Bul bala qııaldar shyndyqqa jaqyn boldy. Osy ertegi jelisimen bolashaq uly aqynnyń ómiri kúrt ózgeristermen tolyǵady. Kóp ótpeı ol aýyldyqtaǵy oqytýy jaqsy mektepke qabyldanady, ol Fransııa memlekettigine qarasty Tartýs lıseıi edi, 1944 jyly bul lıseı jabylǵan soń ol úkimetke qarasty mektepke aýysady. Arada kóp ótpeı memlekettik stependııany ıelenip, Damask ýnıversıtetine oqýǵa túsip, 1954 jyly osy oqý ornyn fılosofııa mamandyǵy boıynsha tamamdaıdy.
Mıfopoes retinde poetıkalyq sáıkestikOl oqý barysynda da óleńnen qol úzip qalǵan joq, biraq gazet redaktorlary ol jibergen óleńderge kóz qyryn sala qoımaıdy. Mezetke bolsa da taýy shaǵylǵan ol jabaıy qaban jaryp óltirgen ańshy jigit Adonıstiń esimin qoldanyp, mıfologııalyq týyndylar jaza bastaıdy. Alı Ahmad budan bylaı ózin qabannyń jemi bolǵan Adonıs jáne gazet redaktory retinde sezinedi. Ol óleńderin Adonıs degen avtor atymen taǵy bir márte redaksııaǵa jiberedi. Ǵajaby bul joly ony joly bolady; ol jazǵan óleńderdiń ón-boıynan mıfologııalyq qasıetter menmundalap turǵandyqtan bolar gazet redaktory onyń alǵashqy týyndylaryn jarııalap, oǵan aqjol tileıdi. Alǵashqy tabystaryna rıza bolǵan ol kúni-túni óleń jazyp, aqyndyq álemge bir jola bet burady.
Saıasat, túrme, qýǵyn-súrginÝnıversıtet qushaǵynda júrgen Alı Ahmad... Joq Adonıs Sırııanyń ulttyq sosııal partııasyna qatynasady; buny Adolf Gıtlerdiń partııasymen shatastyrmaý kerek, bul dinmen shektelmegen demokratııalyq jáne totalıtarlyq júıedegi Sırııalyq júıege ıe partııa edi. 1955-56 jyldar aralyǵynda áskerı mindet ótep júrgende, qarsy partııamen saıası selbestikte bolǵany úshin ol temir torǵa qamalady. Qamaqtan bosaǵan soń, sol kezdegi áıeli ári ádebıettanýshy Halıda Saıdpen birge Lıvanǵa baryp, Beırýtqa qonys tebedi, jańa qonysyna ornyqqan olar bar ómirlerin shyǵarmashylyqqa arnaıdy. Adonıstyń 20 neshe jyr kitabynyń alǵashqylary 1957 jyly qaǵazǵa túse bastaıdy, kóp ótpeı ol kúlli arab poezııasyna jańashyldyq ákelgen tulǵaǵa aınalady; poezııanyń taqyryptyq jáne emosıonaldyq jetistikterin keńeıtý úshin raýshan poezııasynyń resýrstaryn paıdalana bildi; úkimet stependııasymen Fransııada bir jyl bilim alady, osy oraıda ol Fransýz aqyndary Iv Bonfýa, Sen-Jon Perse jáne Anrı Mısho sekildi aqyndardyń shyǵarmalaryn aýdarýǵa kirisedi. Osy eńbekqorlyǵy arab ádebı jýrnaldaryna ózgeshe rýh bitiredi, basqalarmen birlesip Elıottyń «Sortań jer», Ezra Paýnd, Fıllıp Larkın jáne Robert Loýell sekildi dańyqty tulǵalardyń týyndylaryn art-artynan aýdaryp, qaǵaz betine túsiredi, budan syrt, arab prozasynyń antologııasyn óńdeýmen aınalysady, osyndaı eńbekqorlyǵynyń arqasynda, Beırýttaǵy St Joseph ýnıversıtetinde arab ádebıeti mamandyǵy boıynsha PhD ataǵyn alady, osydan soń, Lıvan ýnıversıtetinde arab ádebıetinen sabaq beredi, keıinnen Fansııadaǵy jáne Amerıkadaǵy joǵary oqý oryndarynda da jumys isteıdi.1982 jyly Izraıl Lıvandy basyp alǵan soń, ol taǵy da qonys aýdaryp, aqyry 1985 jyly Frasııaǵa taban tireıdi, otbasymen birge kúni búginge deıin Parıjde ómir súrip keledi.
Belsendi aqynOqyrmandar bizden: belsendi aqyn degen qandaı ataý dep suraýy múmkin? Belsendi aqyn – avtorıtarlyq memlekettiń qyzmetin, onyń kóshbasshylary men resmı ıdeologııasyn madaqtaıtyn adam. Madaqtaý kerek bolsa biz Adonısty óz mindeti men jaýapkershiligin, ýaǵdasyn tolyq oryndaǵan aqyn degen arly da taǵdyrly ataqqa ıe jan ıesi dep alqar edik. Ol poezııalyq sarynmen tujyrymdalǵan synı oılardyń, sondaı-aq ádebı týyndy jazýdyń tamasha úlgisin qalyptastyra aldy. Onyń tikeleı ómirilk tájirıbesi Sıonıst palestınalyq qonystanýshy Nakba týraly; 1967 jylǵy arabtaǵy quldyraý; jáne 1982 jylǵy Izraıl shapqynshylyǵy kezindegi Lıvandaǵy shıelenis; mundaǵy ýaqyttarda bolǵan arab álemindegi keleńsizdikter týraly aıqyn derekterdi kóz aldymyzǵa jaıyp salady.
1967 jylǵy arabtyń jeńilis tórinen kórinýi oǵan ózgeshe shabyr syılap, «Bul meniń esimim» atty poezııalyq týyndyny jazýǵa kúsh beredi, bul poema tarıhty máńgilik aıan retinde sımvoldaǵan poema:
Jer betindegi sorly jan, qasyma kel,
bul dáýirdi shulyǵyńmen, kóz jasyńmen súrtersiń
О́z jylýyn izdep júrgen tánmenen orarsyń,
qala degen aqsúıekterdiń sheńberi,
О́z záýzátin arqalaǵan tóńkeris boldy kórgenim
Mıllıondaǵan ándi jerlep... qorynǵam
Qabirime kirdiń be, onda usta meniń qolymnan:
Iles meniń sońymnan
Meniń dáýirim qaqpamdy dál qazirge qaqpaıdy
Jahannamnyń beıiti aldymda tur qasqaıyp,
oǵan de berdim tózimdi
Sultannyń súıek kúli...
usta meniń qolymnan:
Iles meniń sońymnan.
Sondaı-aq, aqynnyń «Qamal» atty kitabynda, Lıvannyń ishki soǵysy, Izraıldyń shabýyly týraly tarıhı sátter tilge tıek bolady, aqyr zaman, lırıkalyq jáne turaqty prozalyq tolǵanystar bizdiń qańyrap turǵan álemimizdi keremetteı úılesimdilikpen ózine tarta túsedi:
Qıraǵan shaharlar, jershary tozańǵa tıegen arbadaı
Bul keńistikpen qalaı qaýysharymyzdy tek otty óleń ǵana biledi.
«Shól» óleńinen.
Esh topyraq oǵan meken bola almady, óz qanynan basqa.
Ol pana izdep edi, tapqany tek uıqysyzdyq lashyǵy boldy.
Ol jalyn atqan beınemen
Aq qarmen burala bıge basty.
Sosyn táńsárini qushaqtap, ińir betine sýret saldy.
Sosyn: jel bitken meniń syńarym dedi.
Onyń erteńi
Kún men kókjıekti toǵystyrǵan keme boldy.
«Beıtanys» óleńinen.
Poezız – oılamOı – poezııanyń ajyramas basty sharty degen baılamda aqyn. «Poezııa degen – oı, al, uly oı árıne poezııa bolmaq» deıdi ol álem ádebıetiniń búgingi kúıi týraly bergen suqbatynda. Onyń ár kitabynyń aty da taǵdyrly ári tarıhı esimder deýge bolady. Ol osy kúnge deıin «Kún men túnniń paraqtary» (2001), «Teńiz ǵana uıyqtaı alady» (2003), «Súıispenshiliktiń jetkizilýi» (1982), «Bes poema» (1980), «Adonıstiń qany» (1971), «Mıhar men Damaskynyń jyry» (1961), «Daýyl ótindegi japyraqtar» (1958), «Kúlder men raýshandar arasyndaǵy bir sát» (2004) qatarly jyr jınaqtaryn oqyrmandarǵa usynýmen qatar, tanymdyq, qoǵamdyq sıpattaǵy maqalalar jazyp, aqyndyq oıyn, ashyq kózqarasyn ortaǵa salǵan talant ıesi. Ol eńbekteri úshin tuńǵysh ret «Nazym Hıkmet» atyndaǵy halyqaralyq poezııa syılyǵyn, «Sırııa-Lıvannyń úzdik aqyny», Halyqaralyq «Býrssel» ádebı syılyǵyn enshilegen.
Qalaı desek te Adonıs – álemdik aqyn. Kúmáni men tumany qatar kelgen ómirge ol poezııanyń kúshimen qarsy keldi. Qaǵynan jerinip, qulanyn qudyqqa túsirýge bettegen qara bet qoǵam onyń sózine qulaq tosa qoıatyn kúıde emes edi. Kelmeske ketken balalyq sátteriniń elesterin, qarsy atylǵan qanypezer bombanyń demimen kúl-talqan bolǵan kindik qany tamǵan mekenniń qasterli muǵjızalaryn, eshkimge de kinási joq sábılerdiń anda-munda shashylǵan súıekteri men analardyń kóz jasyn tek qana óleńniń rýhymen qalpyna keltirýdi maqsat etken aqynnyń ár kitaby, ondaǵy óleńderiniń árbir tarmaqtary týǵan halqynyń jeńisi men jeńilisin jyrlaýdan tanǵan emes.
О́leń men aqyndyq júrektiń lúpili bir arada toǵysyp, jer betindegi jyr etýge tıisti taqyryptar men máselelerdiń aqynnyń qalamynan kúlli ǵalamǵa jar salynatyny daýsyz. О́mirden de, óleńnen de qudiretti kúsh jınaǵan Adonıs – taǵdyrly tulǵa. Buǵan onyń tórtkil dúnıege jetken aqyndyq dabysy kýáger. «Men kúnderdiń kúninde álemdik aqyn bolýym kerek» degen asaý armannyń jetegi ony jol ortasynda qaldyrǵan joq. Grek ańyzyndaǵy batyr Adonıstyń esimin ózine laqap at etken ol qalam men qarýdyń hıkimetiniń teń ekenin, batyr qarýymen, aqyn qalamymen serik ekenin, osy arqyly elin qorǵaı alatynyn túısingen. Tolassyz soǵys órti, tirlik talasy, sharasyzdyqtyń shekpenin kıgen ulttyq demokratııa, atamekenderin aıdalaǵa qaldyryp bosyp bara jatqan el-jurt, ekige jarylyp qyryq pyshaq bolǵan ult taǵdyry onyń aqyn júreginen aınalyp ótken joq. Meıli qandaı kún týsa da qalamynan kóz jazbaǵan Adonıstik júrek ózi tańdaǵan dańǵyl jol – aqyndyq murattyń jolyna shyqqan kúnnen bastap birde-bir kún jurtynyń taǵdyryn óz taǵdyrym deýden jazǵan emes. О́zine-ózi serik, óz júregine ózi muńdas bola bildi. Mundaıda Vıktor Gıýgonyń: «О́z-ózine tirek bola bilgen adam – uly adam» degeni oıyńyzǵa oralady. Danyshpan Gıýgo bul danalyqty Adonıske qaratyp aıtpasa da, Adonıs sekildi aqyndyǵy men batyrlyǵy ushtasqan ulttyq tulǵaǵa aıtqany munda tur.
Jýyq jyldardan beri ol Nobel ádebıet syılyǵyna qatarynan birneshe ret usynylyp keledi. Bul álem oqyrmandarynyń sanatynda Adonıstiń shyǵarmalary bar ekenin rastaıdy. Aqıqat izdegen jannyń túbi Nobel syılyǵy tórinen kórineri de aqıqat. Onyń oı álemi poezııa arqyly ómir shyndyǵyn izdedi, izdegende shynaıy júrekpen, taýsylmas úmitpen izdedi, ári taba aldy.
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy
Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri