Uıymdastyra bilgen utady

Egemen el atanǵanymyzǵa 20 jyl tolyp otyr. Bul kezeń táýelsiz Qazaq eliniń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna dáıek­­ti baǵa berýge azyraq bolsa da bet alǵan baǵyt-baǵ­darymyzdyń oń-solyn sara­laý­ǵa múmkindik beretin sııaqty. Qandaı eldiń de bolma­syn aýylsharýashylyq óndi­risi, ekonomıkalyq órken­deýi­niń negizgi kórsetkishte­riniń biri bolyp esepteledi. Aýylsharýashylyq óndirisi erekshe kúrdeliligimen, naq­ty­lyǵymen erekshelenbegenimen, eldiń tabıǵı jaǵ­daıynda naryqtyq ekono­mıka básekelestigine laıyq­ty aýylsharýashylyq ónim­de­rin óndirýde qabiletti, isker, kásibı saýatty maman­dar­dy qajet etetindigine kú­mándanýǵa bolmaıdy. Ke­ńes­­tik josparly aýyl­sharýa­­shylyq óndirisinde bú­gingi jaǵdaımen salys­ty­ǵanda ǵy­lymı jetistikter, ozyq tájirıbelerdiń keńi­nen qol­danys tabýynyń, saýat­ty mamandardyń qyzmetteriniń arqasynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetti degenimizben, óndirilgen ónimderi­niń 30 paıyzǵa jýyǵy tuty­nýshylarǵa jetkenshe túrli sebeptermen ysyrap bolady eken. Buǵan mal bastarynyń negizsiz shyǵyndaryn, ónim­de­riniń jıi qoldy bolýyn qosaq, bul salanyń tıimdiligi týraly aıtý qıyn. Men óz tájirıbemde de, memlekettik aýylsharýashylyq qu­rylymdaryna basshylyq ja­­saǵanda da bul keleńsiz­dikterge qandaı tosqaýyl bolar eken dep qına­la­tynmyn. Demek aýylsharýashylyq óndirisine jeke menshikti engizý, birinshiden, naqty ıelikti, aýyl eńbeginde erkindikti qalyptastyryp, basqa ekonomıka salalaryna qara­ǵanda basymdyǵymen erekshelenetin aýyl eńbegindegi nemquraılylyq pen enjar­ly­lyqqa tyıym salǵandaı bol­dy. Sonymen qatar, bu­ryn­da aılap-jyldap ja­sala­tyn azyq-túlik baǵdar­lama­laryn­syz-aq, tutyný­shy­­lardy qa­jetti taǵamdar­men qamtama­syz etý múmkin­digi paıda bol­dy. Ázirge ishki rynoktaǵy azyq-túliktiń 30-40 paıyzǵa jýyǵy shetelderden tasymal­da­nady degenimizben, munda otandyq ónim­der óndirý­shi­lerdiń úles salmaǵynyń da eselep arta beretinine, taıaýda respýb­lı­kalyq mal tuqymdaryn asyl­dandyrý ortalyǵy – «Asyl túlik» AQ atqaryp jatqan ju­mystar aıasynda elimiz­diń soltústik óńirleri aýyl­­sharýshylyq qur­lym­da­ryn­da bolǵanymda kóz jetkizdim. Atap aıtqanda, Sol­tús­tik Qazaqstan ob­lysy «Zenchenko ı K», «Ilınskoe», «Taıynsha-Astyq», «Pobeda-Taı­yn­sha», Qostanaı ob­lysy «Vıktorovskoe», «Shemınovka», «Aqbıdaı-agro», «Frýnzınskoe» jáne «Botalınskoe» mal sharýa­shyly­ǵyn­da sútti iri qara ósirýmen aına­ly­sa­tyn seriktestikterde bol­dym. Aýyl reformasyn esh óńir­den qalys qalmaı atqardyq dep júr­gen Qa­ra­ǵan­dy, Jez­­qaz­ǵan, aı­maq­tarynda biraz jyldar qyzmetter atqar­ǵan men úshin, bul sha­rýa­shylyq­tarda kórgen­de­rim tańdan­dyrǵandaı bol­dy. Bul sharýashylyqtarda naq­ty­lanǵan eńbek jaýapkershiligi, ońtaılan­dy­ryl­ǵan bas­qarý júıesi qalyp­tas­qan, árqaısy­synda 2000-4000 basqa deıin iri qara mal ósiriledi, jyldyq saýyn sıyr súttiligi orta eseppen 4000-6000 kg. deń­geıinde, kópshiligi 1,5 jyl­­dyq mal azyǵy qoryn da­ıyn­daǵan. Keńestik ke­zeń­de as­pıranttyq ju­mys­ta­rym­­dy júrgizgen Al­ma­ty ob­lysy, Qaskeleń aý­da­ny «Kamenskıı», «Aqsaı» asyl tu­qymdy iri qara mal zaýyt­tary elimiz bo­ıyn­sha ár saýyn malǵa 4000-5000 kg. sút saýatyn biregeı sha­rýa­shylyqtar bol­sa, búgin­de olardyń sany atalǵan oblystar­dyń ózinde birneshe on­dyq­ty qurap otyr. Sonymen qatar, «Zenchenko ı K» qurylymyn ónim­der óndiretin sharýa­shy­lyq qana emes, kóp sa­laly, tutynýshylarǵa tikeleı óńdelgen ónimder usy­na alatyn óndiristik kombınat dep ataýǵa bolady, táý­liktik sút ónimi kólemi 30 tonna. Bul sharýashylyqtar ornalasqan eldi mekender ınfraqurlymdary meılinshe turǵyndar qajettiligine saı qalyptastyrylǵan, my­­saly, «Zenchenko ı K» seriktestiginde ortalyq eldi meken kósheleri abattandy­ryl­ǵan, jas mamandarǵa sa­lynǵan záýlim úıler qatar túzep tur, ortalyqtan­dy­ryl­ǵan jy­lý júıesi qyzmet etedi. Atalǵan sharýashy­lyq­tar­dyń qaısysynda bolma­syn, keńsede, óndiris alań­yn­da bos júrgen adam­dar­dy baı­qaý qıyn, bul kórinis eńbek tártibiniń úlgi­sin kór-set­kendeı. Bul sharýashylyqtar aýyl sharýashylyǵy ǵylymy men mal tuqymdaryn asyldan­dyrý is-sharalaryn óndirisi­niń negizgi arqaýy etip, bul baǵytta bir-birimen báseke­lestikti de qalyptastyr­ǵanǵa uqsaıdy. Aýylsharýa­shylyq óndirisi, ǵylymy, memlekettik basqarý salala­rynda birshama tájirıbe jınaqtaǵan maǵan, atalǵan sharýashylyqtar basshyla­ry, mamandarymen kezdeskende, oılanbaı suraqtar qoıý nemese pikirler aıtý ońaı bolǵan joq. Degenmen de bul sharýashylyqtar tizginin ózge ulttar ókilderiniń ıelenip otyrǵanyn da aıt­paýǵa bolmaıdy. Osyǵan oraı, Elbasymyzdyń ulty­myz, tilimiz, dinimiz týraly pikirtalas týyndaǵanda «ma­ńaı­­­laryńa qarasańdar­shy» degen sóziniń maǵyna­syn men osynda túsingendeı boldym. Elbasymyz Nursultan Na­zarbaevtyń aýyldy re­for­malaýǵa qatysty «bizge deıin elimiz tarıhynda táýel­­siz memleket qurý tá­ji­­rı­besi bolǵan joq, son­dyq­tan da bul mańyzdy is-sharany at­qarýda kemshilikter men qıyndyqtardyń bolýy da yqtımal» dep atap kórset­kenindeı, bul sharýashylyq­tarda da bar­lyq jaǵdaı aýyl reform­a­synda boljan­ǵandaı dep aıtýǵa bolmaıdy. Birinshiden, atalǵan sha­rýashylyqtardyń deni mal sharýashylyǵy ónimdiligin jetildirýde tikeleı sheteldermen baılanys jasaýǵa qulyqtylyqtaryn baıqat­ty. Árıne bul naryq jaǵ­daıyn­da qurylymdar ıe­leri­niń jeke quzyryndaǵy másele. Degenmen Úkimettiń ım­portty almas­tyrý, otan­dyq ónimder, qyz­metter úles sal­maqtary tý­raly baǵdar­lamalaryna saı, aýyl sha­rýashylyǵy otandyq ǵy­ly­mı-óndiristik qury­lym­dar qyzmetterin paıda­la­nýy qajettigi sóz bolǵanda sharýashylyq basshylary bu­ǵan túsinistik bildirdi, osy­nyń arqasynda «Asyl tú­lik» AQ qyzmetteri aýqy­myn arttyrýǵa múmkindik paıda boldy. Ekinshiden, bul sharýashylyqtarda mal ma­man­dary jalaqysynyń tym tómendigi de áńgime bol­dy. Degenmen de sharýa­shylyq ıeleri bul jaǵ­daı­dy ma­mandarǵa jeńilde­til­gen ba­ǵa­da jem-shóp, aýyl­sharýa­shylyq ónimderin berýmen tolyqtyratyndaryn aıtty. Biraq búginde memleket mal sharýashylyǵy shy­ǵyn­daryn azaıtýǵa arnaıy qaıtarym­syz qarajattar (sýbsıdııa) berip jatqanda, tikeleı mal ónimderin óndi­rýge qatysty qyzmet­kerler­diń jalaqysyn kóterý múm­kindigi bar ekenin de moıyn­daǵandaı boldy. Úshinshi­den, búginde úlgili de tıimdi sharýashylyq júr­gizý jekelegen adamdardyń kási­bı iskerligine, qabileti men bedeline baılanysty ekeni ja­syryn emes. Elbasymyz bıylǵy aýyl sharýashylyǵy qyzmetker­leri­niń respýblıkalyq jıy­­­nynda aýyl sharýashylyǵy salasyn turaqtandyrý, irilengen sharýashylyqtar ma­­­ńaıynda shaǵyn aýyl­sha­rýa­­shylyq ónimderin óndi­rý­shilerdi shoǵyrlandyrý qa­­jet­tigin, mal sha­rýashy­ly­ǵynda sýbsıdııalaý is-shara­synyń jalǵasatynyn, bul baǵytta ǵylymı izde­nis­ter­diń mańyzdylyǵyn naqtyly atap ótti. Degenmen memleket ta­ra­pynan tikeleı aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyna kór­se­tilip jatqan qamqor­lyq­qa qaramaı, búginde kom­baın­dary men mal bas­ta­ryn úı­ler aýlasyna qo­ıyp, baǵa­tyn aýylsharýa­shy­lyq ónim­derin óndirý­shi­ler sa­ny­nyń azaımaı otyr­ǵany qynjyl­tady. Eli­miz Keden odaǵyna enip, keleshekte Búkilálem­dik saýda uıy­my­na ótýge talpynyp jat­qan­da mundaı sharýa­shy­lyq qurlym­dary­nyń keleshegi shekteýli ekenin túsinetin mezgil jetken sııaqty. Árı­ne, endi kishigirim sharýa­shy­lyq qurylym­daryna bi­ri­gińder dep aı­týdyń da q­a­jettiligi joq sııaqty. Sondyqtan óndiris­tik múm­kin­dikteri bar sha­ǵyn qu­ry­lymdardyń memleket ta­rapynan qarasty­ryl­ǵan túr­li qoldaýlar men kómek­terdi paıdalanyp, sharýa­shylyq aýqymyn art­tyrýǵa baǵyt alýy eń tıimdi jol bolsa kerek.

Kákimjan SARHANOV, «Asyl túlik» AQ-tyń bólim bastyǵy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.