Er muǵalimder nege az?

Búgin­­gi tańda bala tárbıesi qoǵamdaǵy aıryqsha ótkir máse­leniń birine aınalyp tur. «Balany jastan» baýlyǵan atam qazaq jas urpaqtyń qalyptasýyna, minez-qulqynyń damýyna, aptal azamat, ınabatty azamatsha bolyp ósýine erekshe nazar aýdarǵan. Este joq eski kúnderden búginge deıin óziniń mán-mańyzyn, ishki qýatyn joǵaltpaı kele jatqan halyqtyq pedagogıkanyń myń batpan salmaqty mańyzyna jete mán beretin bolsaq, ótken dáýirlerden jınaqtalǵan qa­zynamyz qomaqty, qordaly eken. Átteń, sonyń barlyǵy shyp-shyrǵasy shyqpaı kádege asyp jatqan joq.

– Bizdiń tustastarymyz mektepte eńbek etip júrgen kezde ustaz esimi óte ardaqty bolatyn. Ol kezde qoǵamnyń ózi mu­ǵa­limderdi aıryqsha qadirledi. Biz­diń aldymyzda da ol kisilerge dál osyndaı, tipti odan da joǵary qur­met kórsetiletin, – deıdi bilim sa­lasy ardagerleriniń biri Be­gáli Jaqypov, – Áli esimde, el­degi qarııalar áldebir qylyq­ta­ryn unatqan nemese qol­da­ry­na sý quıǵan jas jetkin­shek­­terge «muǵalim bol» dep ba­ta be­­retin, izgi tilek aıtatyn. Demek sol kezdegi qoǵamda muǵa­lim bolý aıryqsha qurmetti mamandyq edi. El muǵalimdi jas jetkinshekterdiń kókiregindegi sáýlesin ashatyn, tolyqqandy azamat bolyp qalyptasýyna septigin tıgizetin, bolashaqtyń jetekshisi, jastyń janashyry, qamqory dep uqty. Ári muǵa­limder de óz mamandyǵyna jan-tá­nimen berilgen jandar edi. Tipti olardyń kıim kıisi, jú­ris-turysy, ózin-ózi ustaýy, kez kelgen eldi mekende ózge maman­dyq ıeleri, jas quraqtaı jaıqa­lyp ósip kele jatqan jas tol­qyn elikteıtin, úlgi kóretin, qur­met tuta­tyn deńgeıde bolatyn. Olar­dyń boıynan mádenıettiliktiń, kisiliktiń, áldebir degdarlyqtyń lebi esip turatyn. Sodan da bolar, kóp qurmetine bólendi, el alqalady. Búginde de ustazdyń ulaǵaty, tálimi men tárbıesi, bilimi men biligi azaıǵan joq. Biraq ókinishke qaraı muǵalimderge degen qoǵamdaǵy kózqaras ózgerdi me dep oılaımyn. Qazir el arasynda muǵalimdikten góri tabys­tylaý ózge mamandyqqa umtylý jaǵy basym. Qazirginiń shaldary burynǵysha «muǵalim bol» dep bata bermeıdi, qazir «prokýror bol, general bol» dep bata berýi múmkin. Prokýror, generalyń bylaı tursyn, naryq zamanynyń tabıǵatyna sáıkes «bıznesmen bol» degen de tilek aıtylyp jatady. Biz bul kásipterdiń qaı-qaısysyn bolsyn jamandaýdan aýlaqpyz. Bári el ıgiligine qyzmet etetin, kóptiń kádesine jaraıtyn sharýa. Áıtse de, ózimiz shákirt tárbıelegen, bilim oshaǵyn basqarǵan adam bolǵan soń, bizge muǵalimniń muńy, muǵa­limniń jan dúnıesi ózgeden góri ja­qy­nyraq. Demek qaı qoǵamda da muǵa­limniń mártebesi bıik tursa eken deımiz.

Iá, ustazdarǵa degen kózqaras, qyzme­tine beriler baǵa týraly san ret aıtyl­ǵan. Al az aıtylyp júrgen, jarytyp jazylmaı jatqan taqyryp mektepterde er muǵalimderdiń azaıýy. Er azamattar daǵdarystyń daýyly sharpyǵan, naryqtyń ur-toqpaǵy eseńgiretken búgingi zamanda kúnkóristiń qamymen júr. Úıdegi tárbıe tolaıym áıelderdiń moınynda. Tárbıe bastaýy bastalatyn shańyraqtaǵy sypat osyndaı bolǵanda, mektepke barǵanda da kóretin kúni sol. 

– Kúndelikti ómirden alynǵan táji­rıbege qaraǵanda jas jetkinshekterge tálim-tárbıeniń negizgi aýqymdy bóligi 12 jasqa deıin berilýge tıisti, – deıdi muǵalim Ramazan Baqytov, – dana hal­qymyz «jastaı bergen tárbıe jas qaıyńdy ıgenmen birdeı» dep tegin aıtpaǵan. Kez kelgen jas órimniń boıyna sińirer tárbıe talshyqtary osy jasqa deıin qalyptasyp úlgeredi. Odan soń óz aldyna arna tapqan aǵysty ózgertý qıyn. Al tárbıege eger tolyq otbasy bolatyn bolsa, ata-analardyń ekeýi de qatysýy shart. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda amal joq. Oń-solyn jańa tanyp kele jatqan jas ulandar áke degen asqar taýdyń aıbaryn, onyń kúlli obrazyn jaqsy jaǵynan tanyp, bilse ǵana kókireginde er adam týraly ózgeshe tanym qalyptasady. Taǵdyrdyń jazýymen jalǵyz ananyń tárbıesinde ósip kele jatqan balalarǵa múlde qıyn. О́ıtkeni otbasy, oshaq qasyn­­daǵy tárbıe názik jandy áıeldiń paıy­my­men, ustanymymen, ómirge degen kózqarasymen beriledi de, jasóspirim jartylaı ǵana tálim alady. Osydan baryp qımyl-qozǵalysy, ádeti, uıańdyǵy, aı­na­lasyndaǵylarǵa kózqarasy, tan­ym-túı­sigi áıelge uqsaıtyn erler paıda bolady. 

Shynynda er balalar áke tárbıesin kórýi kerektigi kúnniń shyǵatyndyǵy tárizdi aınymas aqıqat dúnıe. Búgingi beınesin saraptaǵanda, keshegini eske alamyz. О́ıtkeni ótkenge – demeý, búginge – qýat. Burynǵynyń aqsa­qaldary as pen toıǵa besikten beli jańa shyqqan nemeresin nege ertip bardy deısiz. Jaq­sy men jaısańnyń janǵa dárý izgi áńgi­mesin jas kókirekke toqytý úshin. Úlken­niń úlgisin taný úshin. Qos ýysyn toltyryp, qulaq asatyp otyryp, tárbıeniń talshyqtaryn ón boıyna sińirý úshin. Mine, ótkenniń tárbıesi.

– Balalar aldymen, áke tárbıe­sin kórgeni jón. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» demeı me? Bala asqar taý ákeniń otbasy qorǵaýshysy, asyraýshysy, arqa súıeri ekendigin kórip ósse, erteń sol mindettiń qamytyn kıetin bolady. Jasyratyny joq, búginde jalǵyzbasty ananyń tárbıesine qarap qalǵan jas tolqyn kóp. Sondyqtan tolyq máninde tárbıe ala almaı jatyr. Bul kemshilik erteń aldan shyǵatyndyǵy daý­syz. Keshegi ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydaı almaǵan azamattarymyz otbasyn asyraýǵa qaýqarsyz bolyp qalǵandyǵyn nesine jasyramyz. Sodan baryp shańyraqtar shaıqalady. Al ákeniń qamqorlyǵyn, tálimdi tárbıe­sin kórip ósken azamattar esh ýaqytta da otbasyn tastap, balasyn jetim etpeýge tıis, – deıdi psıholog Irına Terenteva, – al, mektepterde muǵalimder arasynda er azamattardyń azdyǵy týraly kópten beri aıtylyp keledi. Bul ózi shyn mánindegi úlken problema. Onyń týyndaýyna, túpki sebebine keletin bolsaq, áne bir tusta muǵalimderdiń tabysy az boldy, onyń ústine muǵalimderdi qosalqy sharýaǵa jegý tym kóp. Aıtalyq, kóshe tazalaý kerek bolsa, sypyrǵyshyn ustap shyǵatyn kim? Mánsiz konserttiń bıletin kimge tyqpalaıdy? Áldebir bos zaldy toltyrý qajet bolsa, taǵy da eki ókpesin qolyna alyp muǵalim júgiredi. Bul azdaı, qazir muǵalimderge qoıylatyn talappen birge qosalqy jumystar da mólshersiz kóbeıip ketti. Qa­jetti, qajetsiz qaǵaz toltyrý­dan qa­jıtyn muǵalimniń kúnde­likti sabaqqa daıyndalýǵa da mur­shasy joq. Sonda ol qaı ýaqyt­ta kitaphanaǵa barady, óz bi­limin qaıtyp kóteredi. Qazir muǵa­limderdiń jalaqysy bir­shama táýir. Múmkin endigi arada ol­qylyqtyń orny tolatyn shyǵar.

Mine, mekteptegi er adamdar­dyń azaıýy týraly muǵalimder men psıholog­tardyń pikiri osyndaı. Saraptaı kelgende, bir arnada toǵysatyn kózqaras neni kór­setedi? Bul eń aldymen, bala tárbıesine er adamdardyń ba­rynsha qajettiligi. Solaı bol­ǵanda ǵana qoǵamymyzda áıel pishindes, áıel qylyqty erler azaımaq. Erler erlerge laıyq is-áreketterimen kóriner edi. 

– Pedagogıkalyq oqý oryndaryna baryp jatqan jastarymyz da kóp emes qoı, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – Aqmola oblysyndaǵy bilim oshaq­tarynda 15010 muǵalim ju­mys istese, sonyń 2830-y ǵana er muǵalim. Árıne bala tár­bıe­si úshin er muǵalimderdiń róli jo­ǵary ekenin túsinemiz. Biraq óki­nishke qaraı, joǵary oqý ornyn bi­tirgen azamattardyń kóbi mek­tepte jumys isteýge bara bermeıdi.  

Osy shetin máseleni sheshý ja­ıyn qoǵam bolyp oılastyrsaq, bir qareketin jasasaq jón bolar edi. 

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy