Qazaqstan tarıhynyń sheteldik tarıhnamasynyń negizin qalaýshy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Kóshim Lekeruly Esmaǵambetov bıyl seksenniń seńgirine shyǵatyn edi, taǵdyr ony buıyrtpady. Bálkim, tolassyz tirlik, tynymsyz eńbek te iz-túzsiz ketpegen shyǵar.
1965 jyly P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin tarıhshy jáne aǵylshyn tiliniń aýdarmashysy mamandyqtary boıynsha úzdik bitirgen Kóshim 2002 jyldarǵa deıin Almaty qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynda ustazdyq etip, Syrtqy ister mınıstrliginde bólim meńgerýshisi, «Qazaq ensıklopedııasy» Bas redaksııasy Áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar ortalyǵynyń jetekshisi, Qujattaný jáne muraǵat isi boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵynyń dırektory t.b. qyzmetter atqardy. 2003 jyldyń qańtarynan 2016 jyly bul dúnıeden ozǵansha R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń shyǵystyq derektaný, Shyǵys halyqtarynyń tarıhy men mádenıeti bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri boldy.
K.Esmaǵambetovtiń qoǵamdyq hám saıası eńbek joly onyń elimizdiń rýhanı ómirin damytýǵa orasan úles qosqan iri tarıhshy-ǵalym ekendigin aıqyn tanytady. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ózinde-aq ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlardy daıarlaýǵa erekshe úles qosyp, respýblıkada ensıklopedııalyq ádebıetti daıyndap, basyp shyǵarýǵa úlken kúsh-jiger jumsady. 13 tomdyq «Qazaq KSR ensıklopedııasyn», «Qazaqstan KSR ensıklopedııasyn», «Qazaq KSR» qysqasha ensıklopedııasyn (4 tomdyq, qazaq jáne orys tilderinde), «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyn, «Fılosofııalyq sózdik» t.b. basylymdardy daıyndaýǵa qatysty. Onyń ǵylymı-ádisnamalyq jetekshiligimen «Qazaqstan tarıhy men mádenıetiniń eskertkishteri jınaǵy» atty irgeli eńbek jaryq kórse, «Aqmola», «Batys Qazaqstan oblysy», «Soltústik Qazaqstan oblysy» atty aımaqtyq ensıklopedııalardy shyǵarýǵa qosqan eńbegi qomaqty. Sondaı-aq ol elimizdiń muraǵat mekemelerimen qoǵamdyq negizde qarym-qatynasta bolyp, tarıhı derekkózderdiń saqtalýyna jáne olardyń tolyqtyryla túsýine uzaq jyldar kómek kórsetip, «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda», «Ana tili» jáne basqa da merzimdi baspasóz betterinde «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn nasıhattaýǵa belsene qatysty. Tuńǵysh redaktory retindegi «Qazaqstan muraǵattary» jýrnalynyń qalyptasýy da onyń esimimen tyǵyz baılanysty.
Otandyq tarıh ǵylymynyń basym baǵyttaryn zertteýde aıryqsha eńbek etken K.Esmaǵambetov 30-ǵa tarta kitap pen 200-den asa ǵylymı maqala jazyp, jaryqqa shyǵardy. Onyń ǵylymı kadrlardy daıyndaýdaǵy róli de aıryqsha, 13 ǵylym kandıdaty men 9 doktory Kóshekeń qolynan úlken ǵylymǵa joldama alǵan edi.
Sońǵy kezderi Kóshim Lekeruly Esmaǵambetovtiń shyǵarmashylyq eńbeginiń basty salasy – berisi Túrkistan aımaǵynyń, arysy búkil túrki jurtynyń táýelsizdigin tý etken, ǵumyrynyń sońǵy kúreske toly jıyrma jyldan astamyn sonaý Eýropanyń tórinde ótkizgen Mustafa Shoqaıdyń (1890-1941) ómiri men qyzmetin zertteý boldy. Ol sheteldik muraǵattar men kitaphanalarda saqtalǵan, kommýnıstik qyspaqtan shetelde turýǵa májbúr bolǵan asa iri saıası qaıratkerdiń Keńes Odaǵyndaǵy túrki halyqtary týraly, onyń ishinde tutas Túrkistan aımaǵyndaǵy qaıshylyqty bolmysty, proletarlyq Reseıdiń ozbyr saıasatyn áshkereleý úshin Ystanbul, Parıj, Berlın, Londonda sóılegen sózderin, jasaǵan baıandamalaryn, batystyq basylymdarda jarııalanǵan maqalalaryn zerdelep, 30-ǵa tarta ǵylymı maqala jazdy. 2006 jyly eki tomdyq «Mustafa Shoqaıdyń epıstolıarlyq murasy» atty jınaqty shyǵarýǵa ǵylymı jetekshilik etip, 2008 jyly kólemi 30 baspa tabaqtan astam «Álem tanyǵan tulǵa» atty monografııasyn shyǵaryp, Mustafa atyn azyn-aýlaq biletindi de, ony arnaıy zertteý obektisi etkenderdi de eleń etkizdi. Shyn mánisinde, bul eńbekte shynaıy gýmanıst, qajyrly da qaısar tulǵanyń saıası qyzmeti, qalamy júırik pýblısıst retinde álemge tanylǵandyǵy jan jaqty dáleldendi. Buryn ár qyrynan zerttelip júrgen ataqty saıasatkerdiń shynaıy adamı, kúreskerlik hám shyǵarmashylyq bolmysy barynsha ashylyp, kúrdeli tulǵa óz tuǵyryna qonǵandaı boldy. Osy monografııasy úshin Kóshim Lekeruly Esmaǵambetov 2009 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqpen marapattaldy. Bul eńbek túrik tiline aýdarylyp, «Otýken» (Ystanbul) baspasynan jaryq kórdi.
2012-2014 jyldar aralyǵynda erekshe shyǵarmashylyq qaırattyń ıesi Kóshim Lekeruly jetekshiligimen jalpy kólemi 400 baspa tabaq bolatyn 12 tomdyq Mustafa Shoqaı murasynyń tolyq jınaǵy shyqty. Onyń eń basty jetistigi men ereksheligi Fransııadaǵy jeke muraǵattyq qorynan, О́zbekstan, Qazaqstan, Germanııa, Túrkııa jáne t.b. elderdiń muraǵatynan alynǵan qazaq, orys, túrik shaǵataı, aǵylshyn, fransýz, nemis, polıak, grýzın jáne ózbek tilderindegi shyǵarmalardyń túpnusqa kúıinde tuńǵysh jaryq kórgendiginde. Jeke muraǵattyq qordan alynǵan materıaldar da baı ári qyzǵylyqty edi. Munyń ústine M. Shoqaıdyń 40 shamaly búrkenshik esimi bolǵanyn, ony anyqtaýdyń da ońaı bolmaǵanyn eskerte ketken artyq bolmas.
Otandyq mustafataný ǵylymyna qosylǵan teńdesi joq bul tolymdy jınaqtyń biregeıligi men joǵary deńgeıligin birneshe faktormen anyqtaýǵa bolady. Birinshiden, bul shyǵarmashylyq murany keler urpaqtarǵa burmalaýsyz, túpnusqa kúıinde jetkizýge múmkindik berdi. Ekinshiden, kóptomdyq óziniń qurylymymen de, daıyndalý jolymen de erekshelenedi. Onyń birinshi tomy M.Shoqaıdyń ómiri men qyzmetine arnalǵan da, qalǵan tomdarynda shyǵarmashylyq jáne epıstolıarlyq muralar berilgen. Úshinshiden, zertteýshiniń tereń bilimdi, ózindik ádis tásili qalyptasqan zerdeli tarıhshy ekendigi. Muny on eki tomdyqtyń ón boıynan tanýǵa bolady.
Kóshim Lekeruly uly kúreskerdiń ulttyq qozǵalystyń uıymdyq negizderin qalaý, onyń strategııasy men taktıkasyn aıqyndaý, azattyq pen táýelsizdikke bastaıtyn eń tóte hám qysqa jol eń aldymen jalpy birlik ataýlynyń uıasy Túrkistannyń ishki tutastyǵyn nyǵaıtý, bul birlikti búkil túrki birligine ulastyrý, odan ezilgen halyqtardyń bir tutas maıdanyna shyǵý týrasyndaǵy Mustafa Shoqaıdyń qajyrly eńbegin tereń zerttep, ony tamasha tarıhshy, áleýmettanýshy, saıasattanýshy, halyqaralyq deńgeıdegi saıası sarapshy retinde aıqyn kórsetip, ǵylymı máni zor tujyrymdar men qaǵıdatty qorytyndylar jasady.
Eren shyǵarmashylyq qyzmettiń ıesi, jaýapkershiligi mol, ǵylymǵa adal, keıde ádilettilikke baram degeni keıbireýlerge unaı bermeıtin Kóshim Lekeruly Esmaǵambetov Qazaqstan tarıhnamasyna ólsheýsiz úles qosyp, Alash alyptarynyń biri Mustafa Shoqaı týraly óshpes baı mura jasasa da erekshe qarapaıym, óz isine shynaıy berilgendigimen, aıryqsha eńbekqorlyǵymen, bıik óresimen zamandastar arasynda belgili bolatyn, alda da biletinder jadynda osylaı qala beretinine senimimiz mol.
Ábdijálel BÁKIR,
saıası ǵylymdar doktory,
professor