Ult densaýlyǵyn saqtaý – qashanda áleýmettik mańyzy zor másele. Denniń saýlyǵy eń aldymen durys tamaqtanýdan bastalatynyn bilsek te kúndelikti ómirde bul máselege asa mán bermeı jatamyz. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń saraptaýynsha, álemdegi merzimsiz ólim jaǵdaılarynyń 80 prosenti tórt negizgi qaýipten turady. Onyń ishinde fızıkalyq belsendiliktiń tómendeýi men durys tamaqtanbaý kósh basynda tur. Ǵalam dabyl qaǵyp otyrǵan bul problemamen qalaı kúresýimiz kerek?
Babalarymyz «aýrý astan» dep áldeqashan aıtqan. Tamaǵyn talǵamaı tatpaǵan qazaq sary jaılaýda sary qymyzyn sapyryp, qatyǵy men irimshigin jasap, qurt qaınatyp, maı shaıqap, ómirlik qýat kózin tabıǵattyń ózinen aldy. Ýaqyt aǵymyna saı bul dástúr kelmeske ketti demesek te, jurttyń bárinde birdeı tabıǵı tamaqtardy tutyný múmkindigi joq. Búgingi damyǵan tehnologııalar zamanynda adamzattyń ómir súrý salty múlde basqa arnaǵa buryldy. Álemdik zertteý boıynsha 65 jasqa deıin ólim qushqandardyń 12 prosenti qatań dıeta, shamadan tys tamaqtaný, zııandy taǵamdardy jıi tutynýdan týyndaǵan aýrýlardyń saldarynan kóz jumǵandar. Qımyl-qozǵalys kúrt azaıyp, artyq kalorııa, aǵzaǵa durys sińbegen tamaq semizdikke shaldyqqandardyń sanyn arttyrǵan. Ǵalymdar artyq salmaqtyń 98 prosenti tamaqtan, tek 2 prosenti ǵana endokrınologııa men júıke júıesine baılanysty ekenin, adam boıyndaǵy 4 kılo artyq salmaq ómir súrý merzimin bir jylǵa qysqartatynyn dáleldep otyr. Eń ókinishtisi, semizdikke ushyraǵandardyń basym bóligi kámelet jasyna tolmaǵan jetkinshekter. Resmı málimet boıynsha, álemde 170 mıllıon balanyń salmaǵy 100 kılodan artyq. Mamandar bul kesel adam aǵzasyna zııandy qanyqqan maı qyshqyldarynyń, ártúrli dámdeýishter men transmaılardyń oshaǵy sanalatyn fastfýd ónimderin, túrli gazdy sýsyndardy shamadan tys tutynýdyń saldary ekenin aıtady.
Jasyratyny joq, búginde atynan adam jańylatyn túrli fastfýdtar, sheteldiń jyldam daıarlanatyn taǵamdary men jartylaı fabrıkat ónimder ómirimizge dendep enip ketti. Onyń bir ǵana dáleli, sońǵy jyldary elimizdegi fastfýd taǵamdaryn satý kólemi 45 prosentke, fastfýd meıramhanalary 47 prosentke, al onda jumys isteıtinderdiń sany 29 prosentke ósken. Jýyrda ǵana otandyq telearnalardyń birinde keltirilgen málimetke súıensek, qazaqstandyqtar jylyna tek fastfýd taǵamdaryna 260 mıllıon dollar qarajat jumsaıtyn kórinedi. Fastfýdtyń atasy sanalatyn túrli býrgerlerdiń quramyndaǵy aromatızator, boıaǵyshtar, antıoksıdant pen konservanttar, dámdeýishter bir dámin tatqan jandy bas tarta almaıtyn jaǵdaıǵa jetkizedi. Aǵzaǵa asa qýat bermese de baýyr men júrekke, qan tamyrlaryna maı bolyp jınalady. Tez toıdyrady ári jep otyrǵan adamnyń kóńil kúıin jaqsartady. Dárigerler men mamandar qansha jerden dabyl qaqsa da tiske jumsaq bolǵanymen ajalǵa aparatyn aýrýlardyń apanyna balanatyn bul taǵamdardan tyıylatyn túrimiz joq. Mundaı ónimderdi úzdiksiz tutyný semizdik, ateroskleroz, gıpertonııa, gastrıt, holessıstıt, ınfarkt sııaqty aýrýlarmen qatar, qaterli isikterdi de damytatyn kúshke ıe.
Mı qaınatar ystyqta shólimizdi basatyn túrli quty-qalbyrlardaǵy qyzyldy-jasyldy sýsyndardyń aǵzaǵa tıgizer alapat zııanyn myń san ret estisek te, ony oılap bas qatyra bermeımiz. «Kez kelgen gazdalǵan sýsynnyń quramynda kómirqyshqyl gazy kezdesedi. Bul sýsynnyń uzaq saqtalýyna yqpal etedi. Mundaı sýsyndar asqazan sekresııasynyń qabynýyna, ishek aýrýlarynyń órshýine ákeledi. Qant nemese jeńil sińetin kómirsýlar adam aǵzasyna túskennen keıin tez ydyrap, artyq salmaqtyń jınalýyna, ári qaraı semizdikke jáne qandaǵy qant mólsheriniń kóbeıýine baılanysty qant dıabetine soqtyrýy ǵajap emes. Eger osy sýsyndardyń quramyndaǵy gazdardy esepke alatyn bolsaq, ásirese býyny qataımaǵan balalar arasynda gastrıt, holessıstıt, pankreatıt sııaqty asqazan-ishek joldarynyń aýrýlaryn damytady» deıdi mamandar.
Bir ǵana mysal keltireıik. Ǵalamtor betindegi zertteý-tájirıbesine úńilsek, jıi tutynatyn «Koka-kola» sýsynyn ishkennen keıin aǵzada mynadaı prosester beleń alady. «On mınýt ishinde on qasyq qant birden aǵzaǵa túsedi. Kóp kólemde qabyldanǵan qant quramyndaǵy fosfor qyshqylynyń áserinen júrekti aınytpaıdy. 20 mınýttan keıin qan quramynda ınsýlın mólsheri kúrt sharyqtap, baýyr denedegi artyq qantty maıǵa aınaldyrady. 40 mınýttan soń deneni kofeın dendeıdi. Kóz qarashyǵy úlkeıip, qan qysymy joǵarylaıdy. О́ıtkeni baýyr qanǵa úlken kólemde qant jiberedi. Aǵzadaǵy reseptorlardy toqtatady. Adam uıqysyraı bastaıdy. 45 mınýttan keıin adam denesi dofomın gormonyn normadan kóp óndiredi. Bul mıdyń jumysyn báseńdetedi. Bir saǵat aralyǵynda fosfor qyshqyly metobolızmdi údete otyryp, ishektegi kalsııdi, magnııdi jáne sınkti bir-birimen baılanystyryp, kalsıı nesep arqyly syrtqa shyǵyp ketedi. Nesep arqyly súıektegi kalsıı, magnıı, sınk jáne odan bólek natrıı men sý elektrolıti aǵady». Jańa zertteý nátıjesi atalǵan sýsynnyń qaterli isikke shaldyǵý qaýpin jaqyndatatynyn kórsetken. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń janynan ashylǵan Blýmberg densaýlyq saqtaý mektebi sýsynda jasandy karamel boıaǵyshy retinde qoldanylatyn 4-metılımıdazol kanserogeni adam densaýlyǵyna asa qaterli ekenin anyqtaǵan. Jalpy, gazdalǵan sýsyndardyń adam organızmine keltiretin zııany onyń quramyndaǵy ártúrli zattekterdiń túrleri men mólsherine baılanysty. Kóp jaǵdaıda, oǵan arnaıy dám berý úshin túrli qanttar men dám beretin qospalar qosylady.
Bilikti dıetologter tamaqtanýdyń eń durys tártibi retinde kúnine tórt mezgil tamaqtanýdy moıyndap otyr. Tańǵy, túski, tús aýa jáne keshki as ishýdiń arasyndaǵy uzaqtyq tórt-bes saǵatty quraýy tıis. Ári durys tamaqtanýǵa negizdelgen dıeta belgili bir ýaqytty qoldaıdy. Durys tamaqtaný qaǵıdasy mynadaı: Tańǵy as táýliktik normanyń shamamen tórtten birin, ıaǵnı 25 prosentin, túski as – 50%, tús aýa – 10%, al keshki as 15 prosentin quraýy kerek. Mamandar keshki asymyzdy uıqyǵa jatardan keminde 2-3 saǵat buryn ishýdi qatań qaǵıdaǵa aınaldyrý kerektigin alǵa tartady. Tipti durys tamaqtanýdy aryqtaý úshin paıdalanǵannyń ózinde, tutynatyn kalorııa mólsheri jumsalatyn energııany óteýi tıis. Bul adamnyń jynysyna, jasyna, jeke fızıologııalyq erekshelikterine, ómir súrý saltyna, jumys isteý sıpatyna baılanysty.
Saıyp kelgende ár adamnyń densaýlyǵy óz qolynda. Aqparattyń keń zamanynda es toqtatqan ár azamat paıdaly as pen zııandy taǵamnyń arajigin ózi-aq ajyratyp alar. Negizgi másele – áli de oń-solyn tanı qoımaǵan jetkinshekterdi fastfýd ónimderinen ata-ana men mektep, barsha qoǵam bolyp arashalaý. О́ıtkeni búginde qazaqstandyq oqýshy balalardyń 13 prosenti kúnine bir ret bolsa da fastfýd taǵamdarymen qorektenedi. Osylaı jalǵasa berer bolsa, ult densaýlyǵyna ólsheýsiz zııan keletinin baǵamdaı berińiz.
Kún ótken saıyn durys tamaqtaný adamzat aldynda turǵan ózekti problemaǵa aınalyp keledi. Alysqa barmaı-aq elimizdegi kez kelgen dúken sórelerinen tabıǵı azyq-túlik ónimderin tabý qıyn. Iаǵnı tamaq ónimi naryǵyndaǵy ahýaldy qalypty qadaǵalaý kúrdeli bolyp otyr. Elimizge syrttan ákelingen tehnologııalary belgisiz, sonyń ishinde halyqtyń densaýlyǵy úshin qaýipti sapasyz tamaq ónimderine tosqaýyl qoımaı, bul máseleni jolǵa qoıa almasymyz anyq. Otandyq tamaq ónerkásibi kásiporyndary men qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryndaǵy óndiristik baqylaýdy barynsha kúsheıtý kerek. Esesine ulttyq taǵamdardyń assortımentin keńeıtip, onyń bıologııalyq qundylyǵyn arttyrýdyń mańyzy zor. Urpaq qamyn oılaımyz desek, jasalý quramy qupııa sanalatyn, tegi joq taǵamdardy tutynýdan tartynǵanymyz abzal.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY