Internetti zańdyq turǵydan retteý salasyndaǵy tájirıbeler bul salaǵa memlekettik baqylaýdyń qajettigin kórsetti. Internet jelisindegi ulttyq segmenttegi resýrstardyń mazmunyn baqylaý maqsatynda jáne ulttyq qaýipsizdikti saqtaý baǵytynda jaǵymsyz aqparat kózderiniń aldyn alý úshin damyǵan elder jylyna mıllıondaǵan dollar qarjy jumsaıdy.
Quqyqtyq turǵydan qalaı rettelýde?
Álemde ınternetti quqyqtyq turǵydan retteýdiń birneshe tásilderi bar. Birinshisi – memleket ınternetti retteý jumysyna aralaspaıdy, ekinshi tásil – ınternetti basqarý jáne quqyqtyq qarym-qatynasty retteý isinde (balalar pornografııasy, terrorızm, ekstremızm jáne t.b.) memlekettiń aralasý úlesi shekteledi. Al úshinshi tásil – ınternetti zańdyq retteýdiń qatań túrin qoldaný.
Qazaqstan osy quqyqtyq retteý tásilderiniń úshinshi úlgisin tańdap aldy. Árıne bul máselege qatysty zańgerler men medıa sarapshylar qarsy pikirlerin jarııa túrde bildirdi. Máselen, olar ınternet azamattardyń erkin pikir bildirý quqyǵyn iske asyrýǵa tehnologııalyq múmkindik beretin qural bolýy kerek dese, ekinshiden, memlekettiń retteýdiń «joǵarydan tómen» ustanymyn alǵa tartýy ınternet qoldanýshylarynyń qarsylyǵyn týdyrýǵa ákeledi, bul jaǵdaıda memleket kontentti baqylaý jáne súzgiden ótkizý artyqshylyǵyn óz múddesine saı retteıtindigi sózsiz degen tujyrym jasaıdy.
Qazaqstan ınternetti retteýdi shekteý úlgisin zańdyq turǵyda bekitip otyrý úrdisin sońǵy jyldary úzdiksiz jalǵastyryp keledi. 2009 jyly ınternettegi barlyq saıttar, áleýmettik jeliler «buqaralyq aqparat quraly» dep zańdyq turǵyda bekitildi. Ákimshilik, azamattyq, quqyqtyq jaýapkershilik ólshemderi de BAQ-qa teńestirildi. «Aqparat týraly» zań qabyldanar aldynda elimizdiń medıa sarapshylary men quqyq qorǵaýshylary bul máseleni sheshýdiń ońtaıly tásilin usynyp kórgen edi. Iаǵnı, zańǵa «jelilik basylymdar» degen túsinik engizip, ınternettegi barlyq jarııalanǵan dúnıelerdi BAQ dep tanymaı, tek «jelilik basylym» degen tirkelim jasaǵan saıttardy moıyndaý usynyldy.
Saıttar nelikten buǵattalady?
Sońǵy jyldary memleket saıttardy qarjylandyrý kólemin arttyrdy. Qazaqstan ınternet assosıasııasynyń jetekshisi Shavkat Sabırovtyń aıtýynsha, «Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdary ótken jyly áleýmettik jelilerge monıtorıng júrgizetin júıelerdi satyp alýǵa qomaqty qarjy jumsasa, bıyl Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi ınternetke monıtorıng júrgizýge 2 mıllıard teńge bólip, osy iske tender jarııalady». Taǵy bir aıtyp óterligi, Qazaqstanda tyıym salynǵan saıttardyń tizimi joq, bar bolǵan jaǵdaıda da bul aqparat kópshilikke qoljetimdi emes, negizinen alǵanda mundaı málimetterdiń jarııa bolǵany durys der edik.
Elimizdiń zańnamasynda zań buzýshylyq nysanasyna jeke adamdar kóbirek ilinedi, ıaǵnı onyń áleýmettik jelilerde óz paraqshasynda jazylǵan aqparattar jáne basqa paıdalanýshynyń jazǵan jazbasyna qaldyrǵan kommentarıı mazmuny kóbirek baqylaýǵa alynady. Reseı zańynda buǵattaý isinde kóp jaǵdaıda saıttardyń aqparattary baqylaý tezinen ótetindigi baıqalady. Bul sózimizge «Aqparat jáne kommýnıkasııa máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyndaǵy 36-bap qosymsha dálel bola alady. Osy baptyń 5-1 tarmaǵy negizinde endi tirkelmegen qoldanýshylar qazaqstandyq ınternet-resýrstarda búrkenshik atpen pikir qaldyra almaıdy. Kópshilikke qoljetimdi elektrondy aqparattyq resýrstardyń ıeleri qoldanýshynyń aqparattaryn «elektrondy úkimet» portalynda ıdentıfıkasııa nemese SMS-ıdentıfıkasııa jasaǵany týraly ekeýara jasaǵan jazbasha kelisimshart bolǵan jaǵdaıda ǵana jarııalaı alady.
Zańdaǵy bul jańa norma Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevtyń aıtýynsha, áleýmettik jelilerdegi qoldanýshylardyń bir-birin beıádep sózdermen balaǵattaý, áleýmettik jáne ultaralyq janjal týdyratyn mazmundaǵy kommentarııler qaldyrý derekteriniń kóbeıýinen paıda bolǵan. Sonymen qatar áleýmettik jeli qoldanýshylary kommentarııdi jalǵan atpen burynǵydaı qoldana beredi, tek portal ıeleri búrkenshik atpen kimniń tirkelgeninen habardar bolyp otyrady.
Bul baǵytta elimizde naqty sharalar atqarylyp jatyr. Áleýmettik jelide oılanbaı jazǵan bir sózi úshin temir tordyń ar jaǵynan shyqqan azamattardyń sany arta tústi. 2016 jyldyń sońǵy eki aıynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń 22 jastaǵy turǵyny áleýmettik jelide ultaralyq shıelenis týdyrdy degen kúdikpen 3 jylǵa sottalsa, Shýche qalasynyń turǵyny terrorızmdi nasıhattaǵany úshin 6 jylǵa túrmege qamaldy. Bul, árıne alańdatatyn másele. Ásirese oqýshylar men jastar úshin. Áleýmettik jelide «erigip» otyrǵan olar oılanbaı jazǵan bir sózi úshin ómir boıy opyq jeýi múmkin.
Elimizde qazirgi kezde dástúrli BAQ-ta nemese áleýmettik jelide bolsyn adamdardyń bir-birin sózben qorlap, ar-namysyna tıip, beıádep sózder aıtqan jaǵdaılary jıi kezdesedi. Máselen, «Gákký» telearnasynda «Follow Wars» dep atalatyn baǵdarlama bar. Onda elimizdiń tanymal adamdary, kóp jaǵdaıda shoý-bıznes ókilderi áleýmettik jelide oqyrmandardyń ózderi týraly jazǵan jaǵymsyz pikirlerine nemese ózderine qatysty synı pikirlerge tikeleı efırde jaýap beredi. Kezekti bir sanynda tanymal prodıýser qonaq bolyp, ózine jeli arqyly beıádep sóz jazǵan qoldanýshyǵa bylapyt sózben jaýap qaıtardy. Kórermender bul is-áreketi úshin prodıýserdi qatty synady. Negizi mundaı jaıttardyń otandyq teleefırlerden nemese áleýmettik jelilerden oryn alýy kópshiliktiń ar men uıaty jáne zań aldyndaǵy jaýapkershilikterin tereń sezinbeýlerinen týyndasa kerek.
Kez kelgen tulǵanyń jeke arnalar ashyp, ózderiniń beıne, aýdıo týyndylaryn ınternet jelileri arqyly álemge tarata alý múmkindigine ıe bolǵany belgili. Bul oraıda avtorlyq quqyqty saqtamaǵan kez kelgen adamdy jaýapkershilikke tartyp, zań aldynda jaýapqa tartý qıyndyq týdyrmaıdy. Buǵan elimizge tanymal rejısser Alına Mustafınanyń jeke beınerolıgin reseılik «Pervyı kanal» telearnasy ruqsatsyz qoldanǵanyn anyqtaǵany mysal bola alady. Reseılik jýrnalıster Ýrgant pen Pozner júrgizetin «V poıskah Don Kıhota» baǵdarlamasynda Alınanyń YouTube arnasynda jarııalaǵan Katalonııa týraly rolıgi paıdalanylǵan.
Arnaıy statıstıkalyq málimetterge júginer bolsaq, 2016-2017 jyldarda ınternettegi zań buzýshylyqtardy bylaısha jiktep kórsetýge bolady: birinshiden, ınternette terrorızmdi nasıhattaý; ekinshiden, dástúrli emes dinı aǵymdardyń isin nasıhattaý; úshinshiden, ultaralyq shıelenisti týdyrý; tórtinshiden, Qazaqstannyń tutastyǵyna qol suǵý.
Qazaqstan azamattarynyń áleýmettik jelilerdi qoldaný úlesinde aıtarlyqtaı serpin joq: 2015 jyly – 56%; 2016 jyly – 66,6%; 2017 jyly – 65,7%. Al elimizdegi ınternet jelisin jańadan paıdalanýshylardyń ósimi turaqty deýge bolady: 2014 jyl – 17,3; 2015 jyl – 26; 2016 jyl – 21; 2017 jyl – 23,1%.
Endigi kezekte elimizdegi áleýmettik jelilerdiń qoldanylý úlesi týraly sóz etsek. Beeline.kz-tiń habarlaýynsha, 2017 jyldyń qazan aıyndaǵy málimet tómendegideı: VKontakte áleýmettik jelisiniń qoldanýshylar sany – 4 mln, Facebook – 3,3 mln, Instagram – 3 mln. Messendjerler arasynda WhatsApp aldyńǵy orynda, qoldanýshylar sany – 2,5 mln, Telegram – 2 mln, Viber – 1 mln.
Blogerlerdiń bási nege joǵary?
Elimizdegi ınternetke qatysty oılantatyn másele, qazirgi tańda bılik ókilderi memlekettiń qarjysyn kásibı medıalyq salaǵa emes, blogerlerge bólýdi jón sanaıdy. Bul oraıda «Bılik búginde sarapshylar qoǵamdastyǵy nemese medıalyq salany emes, áleýmettik jelilerdi, naqtyraq aıtsaq, óz salalarynda kásibı emes adamdarǵa tapsyrys berip, olardy qarjylandyrý isin bastap ketti. Negizinde, memleket tek kásibı salany retteýi kerek. Sheneýniktermen aralasqanda kóz jetkizgenim, olardyń belgili bir adamdardyń sózderine silteme jasap sóıleıtini. Bul onyń jeliniń yqpalynda ketkendigin kórsetedi, onyń ózindik kózqarasy joq jáne jeke sarapshylyq baǵam jasaı almaıdy. Shyndap kelgende qarjyny saýatty túrde qoldanýǵa bolady. Negizi, aqshany blog-postqa emes, jańalyq úshin medıalyq basylymǵa tólegen utymdyraq bolar edi» deıdi Qazaqstan ınternet assosıasııasynyń jetekshisi Shavkat Sabırov.
Qazirgi kezde kásibı jýrnalısterden blogerlerdiń bási nege joǵary deseńiz, onyń bir ushyǵy jazýshy Dmıtrıı Shıshkınniń «Elimizdegi kóptegen memlekettik organdar gazettermen qalaı jumys isteý kerektigin bilmeıdi. Gazetke kelip, «maǵan yńǵaıly etip jazyp ber» dep aıta almaıdy. Al blogerge ondaı usynys jasaýǵa bolady» degen sózinde jatyr.
Eýrazııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dáýren Ábenniń pikiri nazar aýdararlyq: «Bilimdilik pen saıası belsendilik turǵysynan alǵanda kóziqaraqty aýdıtorııa Facebook jelisine tán. Facebook úkimetke tıimdi qyzmet atqarýmen qosa, saıası belsendi azamattarǵa ózderiniń qarsylyqtaryn kórsetýge múmkindik bere otyryp, bý shyǵarýshy (parootvod) jáne naızaǵaı tartqysh (gromootvod) quraldardyń rólin atqaryp otyr. Biraq bul ekiushty taıaq sııaqty. Áleýmettik jelidegi ótkir ári ymyrasyz pikirtalastar adamdardyń boıynda saıası úrdisterge qatysyp, memlekettik saıasatqa yqpal etip jatqandaı jalǵan áserge bóleıdi, olar ótirik elestiń jeteginde otyrady, osy arqyly jalǵan (erzas) azamattyq qoǵam qurylady. Osy sebepti de áleýmettik jeliler kóp jaǵdaıda qoǵamdyq pikirdi manıpýlıasııalaý baǵytynda paıdalanylady».
Sondyqtan elimizde ınternet keńistikti zańdyq turǵydan retteý máselesi naqtylanbaǵan, jalpylama sıpaty basym ekenin aıtqymyz keledi. Sonymen qatar zań buzýshylyq nysanasyna áleýmettik jelidegi jekelegen adamdardyń jazbalary alyna bermeı, saıttarda jarııalanǵan aqparattardyń mazmunyn baqylaý tezinen ótkizý isine basymdyq berilse durys bolar edi. Memleket, ınternet qoldanýshylar jáne qyzmet usynýshylar birlese otyryp, kópshiliktiń pikir erkindigine qol suqpaıtyndaı retteý sharalaryn oılastyryp, ári balalardy ınternettegi zııandy aqparattardan qorǵaýdyń júıesin qurýy qajet.
Oryntaı OShANOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
ALMATY