Qaıta jańǵyrǵan Túrkistan

Túrkistannyń dańqy týraly kóbinese ótken shaqta aıtylyp kelgeni aqıqat. Onyń ár kez­degi aýmaǵy, qoǵamdyq-saıa­sı ómir­degi róli ózgerip otyr­ǵany da tarıhtan belgili. Ol jónin­degi maǵlumattar kezinde eýro­sentrıstik kózqaraspen túzil­­gendikten, qazirgi otandyq ǵylym bul máselege táýelsizdik tala­bymen, jańasha oılaý júıe­simen qaıta qaraýy tıis. О́z za­manyndaǵy megapolıstiń (tutas aýmaqtyń, basqarý aıma­ǵynyń) álem tarıhyndaǵy orny kóptegen derek kózderinde anyq jazylsa da, Túrkistandy Ortalyq Azııanyń saıası-mádenı, áleýmettik-rýhanı damýy turǵysynan qarastyrýǵa jabyq ta, ashyq ta kedergiler kezdeskenin umytpalyq. 

Máselen, patshalyq Reseı osy kıeli mekenge qyryn qarap, rýhanı qubylysty jaı ǵana kesene ataýy turǵysynan, onyń ózinde Chernıaev zeńbireginiń shar oǵy tesken «alynǵan bekinis» tur­ǵysynan saralady. Keńestik ıdeo­logııalyq júıe Qazaq han­dyǵy baıtaǵynyń rýhy men már­te­besin túrli «tyıymmen» búr­­ke­melese de, berisi qazaq hal­­qy­nyń, árisi túrki jurty­nyń sanasynan óshire almady. О́shirý múmkin de emes edi. Eskirgenin eskerip – «ejelgi» dep, kónergenin kólegeılep – «kıeli» dep, tozǵanyn tazartyp – «tábárik» dep, jadyna jaqy­nyn – «jádiger» dep, áı­teýir betegeden bıik, jýsan­nan alasa qalypta Áziret Sultan kesenesine de, basqa da baıyr­ǵy ǵımarattarǵa, kerýen saraı­lardan, mazarattardan tabyl­ǵan múkammal men muraǵa yjda­ǵatpen, janashyrlyqpen qaraýǵa tyrystyq. Sol nıet, sol bastama áz Táýelsizdik tusynda eldik úmitimizge serpin berdi.

Búgin ekonomıkalyq baılanystar artqan dáýirde Ortalyq Azııa­nyń tyń qýatyn naryq zań­daryna burýdy, óńirlik týrızm­niń rólin belsendi etýdi basym baǵyt dep bilemiz. Bul rette dúnıeniń jartysyna tanys Samarqan men Buhara, Hıýa men Horezm kesene-ǵımarattary­na shek keltirmeı-aq Uly Dala men irili-usaqty shaharlardyń túıisindegi, bálkim, úılesimindegi qala mádenıetin nasıhattaý mańyzdy. Araldyń astyn­daǵy «qyryq qala» ańyzy, Syr boıy shaharlary, Otyrar men Saýran, Syǵanaq pen Jan­kent, Taraz ben Balasaǵun, Qara­taý men Alataý, Ulytaý men Shyń­ǵys­taý baýraıyndaǵy, Altaı­dyń saıasyndaǵy, Ústirttiń aıa­syndaǵy, Edil men Esildiń en toǵaıyndaǵy qala-qalashyqtar jurty – ǵasyrlardy jalǵaǵan materıaldyq mádenıettiń jar­qyn betteri. Osy aıada Túrkistan – aqyn Maǵjan aıtatyn «eki dúnıe esigi» bolýmen birge, Turan mádenıetiniń tuǵyry, ózgege ıile qoımaǵan Iranǵa beıbit ómir súrýdiń ıgiligin ańǵartqan kıeli meken retinde mańyzdy.

Túrkistannyń tutas tarıhy da, túrli saıasat saldarynan úzilgen tarıhy da eshqashan so­ǵys­qa da, soıqanǵa da negiz bol­maǵan. Arǵy Iаsy jurnaǵy­nan bergi Iаsaýı hıkmetine deıin Jara­t­qannyń jarasymy, adam­­­zat­tyń aǵarýy, peıil­diń pá­ktigi. Túrkistan – dúnıe­ta­nym baspaldaǵy. Túrkistan – tazarý tarazysy. Al osy quby­lys sáýlet qurylysyna aınal­ǵanda jáne daýyl da, daý da al­maǵan keseneniń múbárak kirpi­shi bolyp qalanǵanda, dúnıe úı­le­simine shek keltirmeısiz. Sony­men, álemge máshhúr tarıhı Túrki­stan, mundaǵy qazaq han­dary men bı-batyrlary, ıgi jaq­sylar qabirstany (panteony) – Ortalyq Azııanyń taǵy­lym­dy týrızm deńgeıin de, ashyl­maǵan rýhanııat paraqtaryn da, shyraqtaryn da tanytady degen oıdamyz.

Shyndyǵynda, atalǵan-atal­maǵan kóp kederginiń kesirinen Túrkistannyń buralań tarıh shańyna kómilip qalý qaýpi orasan edi. Qudaı saqtady, qudaı degen azamattardyń saýapty isteri saqtady. Júregi elim, jerim dep soqqan otanshyl azamattardyń sana-sezimi men bolashaqqa senimi jaqsylyqqa qorǵanysh boldy.

Burynǵylar «Jaı jatqan jer jaý shaqyrady», «Bos jerge shaıtan úıir» degen. Izdeýshisi men suraýshysy túrli saıası júıeden dińkelegende, kóldeneń kók atty­lar­dyń kózi kóne jádigerler men qaıtalanbas qundylyqtarǵa tústi. Olar ártúrli syltaýmen óz jerine, óz eline tasydy. Halyq­tyń kóz aldynda turǵan qun­dylyqtar qoldy boldy, tarıhı tóbeler (eski qalalar jurty) oırandaldy, baqan qulady, baq aýdy. Ult kıe tutqan jerde beı­bere­­ket is, odaǵaı áreket, jaı­­bara­qat kózqaras beleń aldy. О́ki­­nishke qaraı, Túrkistannyń junt­­taı jurnaǵyn saqtap qalý­ǵa Odaq qamyty moınyna kúsh­tep kı­­gi­zil­gen Qazaq KSR-i dármensiz edi. 

1935 jyly Lenıngrad qala­syndaǵy Ermıtajdyń ataýly bir kórmesine áketilgen Taıqazannyń taǵdyr-talaıy sonyń dáleli. Áldekimder aıtyp júrgendeı, dúnıe júzine tanymal eksponat elge ózinen ózi oralǵan joq, kóp qajyrly jumystyń, aqylmen basqan qadamnyń arqasynda jetti. Bul rette otandyq mýzeı isiniń negizin qalaǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń bastama­shyl da batyl is-áreketi úlgi etý­ge turarlyq. Munyń rámiz­dik máni bar edi. Ol týraly túrki­stan­dyq aqyn, muratanýshy Nur­mahan Nazarov bylaı dep jazady: «Máskeý. Kreml. Halyq depý­tat­tary­nyń sezi. Qazaq KSR depýtat­tary N.Nazarbaev, O.Súleı­menov, M.Shahanov jol­das­­tarǵa. Túrkis­tan qalasy­nyń eń­bek­shileri to­qy­raý jáne qaı­t­a qurý jyldarynda KSRO Joǵarǵy Keńesine Lenıngrad Ermıtajyndaǵy qa­zan­dy óziniń naǵyz ıesi – Ah­met Iаsaýı mýzeı-mavzoleıine qaı­tarý týraly san ret ótinish jasaǵan edi...» Osyndaı jedelhat A.I.Lýkıanovqa joldandy. Sol kúni-aq Joǵarǵy Keńes hatshylyǵyndaǵy Voropaev degen kisiniń atynan «jedelhattardy aldyq» degen mazmunda jaýap keldi. Osydan dál 28 kún ótkende KSRO Mádenıet mı­nıstri V.G.Zaharovtyń Taı­qazandy Túrkistanǵa qaıtarý týraly buıryǵy shyqty. Sóı­tip Qazaqstannyń eń qasterli eskert­kishi, Áziret Sultan kesenesiniń bas jádigeri 54 jyldan keıin óz eline, óz oshaǵyna oraldy. Sonda Taıqazan kóp keshikpeı kele­tin Táýelsizdigimizdiń qarly­ǵash habarshysyndaı bolǵan eken-aý! Mine, sol kezderde kóp jyldardan beri oryndalmaı qapaly etken halqymyzdyń amanat armanyn iske asyrýǵa bolashaq Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń asa zor járdem-sharapaty tıgenin aıryqsha atap aıtýǵa tıispin». 

1990-jyldardyń aıaǵynda Elbasynyń uıǵarymymen Túrki­stannyń 1500 jyldyǵyna baılanysty daıyndyq sharalary bastaldy. Eldik iste mem­lekettiń de, halyqtyń da oıy bir jerden shyqty. Máselen, ar­naıy qurylǵan «Paryz» qory tek qarajat jınaýmen shek­telmedi. Elbasy usynǵandaı, zııaly qaýym, óner tulǵalary, memlekettik qyzmetkerler tabanynan tik turyp, osy kıeli-rýhanı ortalyqtyń adamzat, qo­ǵam úshin mańyzyn, toptasty­rý­shy, birlikke úndeıtin máni­n tú­sindire aldy. Osy jolda qyrýar jumys isteldi. Bul úderis Qazaq­stannyń barlyq óńiriniń Túr­kistan týraly ári tabıǵı, ári jańa, ári órkenıetti sanasyn qa­lyp­tastyrýǵa yqpal etti. Me­reı­toıdyń dittegeni de osy edi.

Elbasy Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynda Túrkistan mura­tyn bir sát te esten shyǵarǵan emes. Halyqaralyq bıik saıası forýmdarda bolsyn, óńirlik mańyzdy jıyndarda bolsyn Ortalyq Azııanyń rýhanı da kıeli ornyn yqpaldastyq pen mámilegerliktiń tuǵyry, baıypty da jasampaz alańy retinde dáleldeı aldy. Muny Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinen bastap, sońǵy shırek ǵasyrdaǵy túrki birliginiń jańashyl da beıbit kez kelgen ınstıtýty dáleldeı alady. Osynyń bárinde de Memleket basshymyzdyń álemdik bedeli men saıası kóregendigi tarazy basyn teńestirip otyrdy.

Bıyl 19 maýsymdaǵy Túrkis­tanǵa erekshe mártebe berý tý­raly Elbasymyzdyń kemel sheshimi – tarıhı ádilettiliktiń ornaǵanyn, rýhanı jańǵyrýdyń óris­tegenin kórsetti. Ult uıy­sýy­na mańdaı terin tókken Shym­­kent mıllıondyq mejege je­tip, megapolıs retinde derbes damýdyń jolyna túskende, Túr­kistannyń oblys ortalyǵy mártebesin alýy – óńir tynysyn ashýdyń oraıly belesi edi. 

Árbir qazaq kıe tutatyn me­ken­niń jańa ákimshilik basqarý tuǵyry oblys jurtshylyǵyna da, respýblıka halqyna da, tutas túrki dúnıesine de zor jaýap­kershilik ústep otyr. Eń basty mindet – Qazaq eliniń tarıhyn qunttaý men Táýelsizdik jyldary jetken jetistikterimizdi eselendirý. Otanymyzdyń árbir azamaty rýhanı ortalyqtyń damýyna óziniń qatysy baryn sezinýi úshin, beınelep aıtsaq, rýha­nııattyń shyraqshysy eke­nin sezinýi úshin, Elbasy nus­qaǵandaı, básekege qabiletti bolýy tıis. Adam kapıtalyn damyty jan-jaqty bilimmen, kúshti rýhpen, erteńgi kúnge degen senimmen júzege asady. Jańadan qala salý nemese shahardy qaıta túletý ońaı emes. Ol úshin eń birin­shi, halyqtyń sanasyn daıar­laý men armanyn ushtaý qajet ekenin Elbasy Astana mysalynda naqty kórsetip berdi. 

Imandylyqqa baýlýdyń ózi qurǵaq nasıhattan turmaıdy. Ata-anany qurmetteý, jasy úlkendi syılaý, jetim-jesir­lerge, kembaǵal-múgedekterge kómek­tesý, ar men namys aldyn­­da­ǵy adaldyq sekildi qara­pa­ıym da maǵynaly adamı qasıet qoǵamnyń alpys eki tamyrynda qaınap jatýy tıis. Osyndaı dástúrdi berik ustanǵan qaýym ózin odan ári jetildirýge um­tyl­ǵanda ǵana ál-Farabıler arman­daǵan qaıyrymdy da baıan­dy qala qalyptasady. Bul rette Túrkistannyń jańa márte­besi barlyq salada rýhanı jań­ǵyrýdyń úlgisin kórsetýge zor múmkindigi bar. Ýaqyt óte kele oǵan – «rýhanı jańǵyrýdyń qala­sy» dep rámizdik ataý berýi­miz de ǵajap emes.

Túrkistannyń jańa tynysyn ashý úshin, bizdińshe, mynandaı birqatar isterdi keńese otyryp, kúsh biriktirip sheshý qajet dep oılaımyz:

– tarıhı Túrkistannyń tórt qaqpasy, sıtadeldiń eki qaqpasy bolǵan. Qala qonaqtarynyń nazaryn ózine aýdaratyn eń bas­ty nysan – Qoja Ahmet Iаsaýı ke­senesi ekenin eskersek, sol qaq­palardy da, bekinis qorǵanyn da ǵylymı-arhıtektýralyq ne­giz­de, bir stılde qalpyna kel­tirý mańyzdy. Kezinde osy tarıhı orynnan syrtqa áketilgen qundy eksponattardy órkenıetti jolmen qaıtarý úshin qoǵamdyq pikir men IýNESKO, TÚRKSOI syndy halyqaralyq uıymdardyń áleýetin paıdalanǵan oryndy (ázirshe kóshirmesin jasata turý da qajetti);

– kesene mańynda jer asty 44 bólmeden turatyn «qylýet» dep atalatyn ǵıbadathana men shyǵys monshasynyń jurnaǵy bar. Osyny da qalanyń qolaı­ly jerinde úlkeıtilgen úlgide qaıta qalpyna keltirý qajet dep bilemiz. «Túrkistan monshasy» brendin ómirge ákelýge de múmkindik týady;

– halyqaralyq uıymdarmen kelise otyryp, taıaýda Elbasy usyn­ǵan «Túrki áleminiń 100 jańa esimin» qorytyndylaý sal­tana­tyn dástúrli túrde Túrki­stan­da ótkizýge qol jetkizý kerek;

– Túrki dúnıesine ortaq «Túrki­stan talanttary» atty óner telefestıvalin («Evrovı­denıe», «Novaıa volna», «Slavıan­skıı bazar» úlgisimen) uıymdas­tyrý – ýaqyt talaby;

– álemge ortaq Qorqyt, ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı, Balasaǵunı, t.b. túrki tulǵalaryna arnalǵan ǵylymı konferensııa, forýmdardy dástúrli túrde osy qalada ótkizip otyrý kerek;

– Túrkistan aınalasyn kógal­dandyrý úshin Qazaqstan halqy Assambleıasy bastamasymen («Astana ormany» úlgisimen) osy topyraqqa beıimdelgen neme­se jersinetin tal-terek, je­mis­ aǵashtary men ósimdikterdi egýdi qolǵa alý. Ystyq klımat­ta ósimtaldyǵyn tanytqan Iran­nyń shyrsha tuqymdas ásemdik aǵashtaryn ósirýdiń ashhabadtyq tájirıbesin oraıly qabyldaý qajet-aq;

– basqa qalalarǵa úlgi bolar­lyq salyq tólemi jáne quqyq­tyq mádenıet jobasyn qalyp­tastyryp, júzege asyrsaq. Buǵan qosa shahardyń bas josparyna kedergi keltiretin beıbere­ket salynǵan úı-jaılardy súr­gizý qajettigin túsindirý jumystaryn eki jaqqa da tıimdi etsek;

– árbir kvartal (mahalla) men kósheni órkenıetti qalypqa kel­tirý úshin sheftik-qamqorlyq jumysyn úılestirý mekemelerge, bilim-mádenıet oryndary­na tapsyrylsa. Dástúrli «senbiliktiń» yn­ta­landyrýǵa, tipti júıe­li na­ryq pen básekege negizdelgen j­ańa for­maty uıymdastyryl­sa. Bul is­ke oıy ozyq, árdaıym jańa­shyl, únemi izdeniste júre­tin stý­­dent­ter­di tartý – álemde bar úrdis;

– Túrkistan qalasynyń jań­ǵyr­ǵan jasampaz dástúrin qalyp­tastyrǵan jón. Mysaly, Elba­sy sheshimimen demalys kúnderi bo­lyp belgilengen Qurban aıt meı­ramyn zamanǵa laıyqtap, óne­­­geli etip ótkizý (halyqtyq bas­­qosý-aıttaý, tatýlyq, qaıy­­­rym­dylyq sharalary, t.b.) zaıyr­­ly din men dástúr yqpal­das­t­y­ǵyn úılestire túser edi;

– qalanyń bas jospary aıqyndalyp jatqan kezde aıtarymyz: bolashaq ár shaǵyn aýdanǵa tarı­hı shaharlarymyzdyń (Otyrar, Saýran, Syǵanaq, Bozoq, Botaı, t.b.) ataýyn berip, sol aýmaq­tyń ǵımarattaryn dástúr men murany elestetetindeı etip turǵyzý qıynǵa soqpas;

– turǵyn úı jáne basqa da jaılardy salýda qatań ári júıeli tártip ornatylyp, baspana satyp alý men paıdalanýdyń ozyq úlgisi qoldanysqa engizilse. Turǵyn úı-kommýnaldyq júıe­niń ashyqtyǵy, birizdiligi asa mańyzdy;

– biz elimizde sýdy qadirleýdiń («Sýdyń da suraýy bar») máde­nıetin jańa Túrkistan ar­qy­ly qalyptastyrýǵa tıispiz (topyraq qunary men sý qory bul jerden áldeqaıda tómen Izraılde sýdy 5 deńgeıge bólip, tıimdi paıdalanady). Endeshe Ortalyq Azııaǵa úlgi bolatyndaı «Túrkistan qaı­nary» atty aýyzsý, melıorasııa, ırrıgasııa, jerasty sýyn iske jaratý jobasyn júzege asyrsaq.

Bul, árıne jańa oblys orta­lyǵy úshin qyrýar sharýanyń bir parasy ǵana. Álemdik standarttardy, ozyq tehnologııalardy bir kúnde engizý ońaı emes. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Túrkistandy atyna laıyq, mártebesine saı etetin tek qarjy-qarajat emes, eń birinshi – turǵyndardyń sana-sezimi, birligi men jaýapkershiligi. Rýhanı jańǵyrýǵa umtylǵan eli­mizde ony júzege asyrýǵa nıet te, múmkindik te bar.

Olaı bolsa, álimsaqtan Túrki dúnıesiniń qara shańyraǵy (jaýap­kershilik dep uǵyńyz), qaza­qtyń arýaq qonyp, nar shók­ken jeri (eki dúnıeniń obal-saýa­byn oılaý dep bilińiz) – Túrki­stannyń jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń rýhanı ordasy retinde jańǵyratynyna senimimiz mol. 

Darhan MYŃBAI,

Májilis depýtaty