Qaınar Oljaı. О́zgergen meniń óz jerim

Jyl saıyn týǵan jerge – Shyǵys Qazaqstandaǵy Aq­sýat óńirine baryp qaıtamyz. Tarbaǵataıdyń aýasymen eki kún tynystasań qos ókpeń bir jylǵy tozańnan tazaryp shyǵady. Qaıtarda Maqanshy aınalyp Alakólge soǵamyz. Eki kún shomylsań, bir jylǵy shar­shaǵanyń umytylady. Osy rahatymyzǵa Aıagózden shy­ǵyp Aqsýatqa qaraı júretin jol­dyń azaby kóleńke túsi­retin. Osydan tórt jyl bu­ryn Investısııalar já­ne­damý mınıstrliginiń Avto­mo­bıl joldary komıtetiniń bas­shylary jýrnalıstermen­ júzdeskende Aıagóz ben­ Aqsýat arasy qashan jóndelerin sura­dyq. Olardyń aıtýynsha, bul jolmen táýligine tek eki avtobýs júredi-mys. Ekonomıkalyq tıimdiligi joqtyqtan jóndeý qarastyrylmaǵan. 

Osy joldyń Tarbaǵataı aýy­lyna deıin bóligine as­falt­ tóselgenin kórip tań­ǵal­­dyq. Tarbaǵataıdan ári jáne Aqsýattan beri qaraı eki jaq­tan tastaq joldy asfalt­tap jatyr. Sóıtsek osy jol­men Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ákimi Danıal Ahmetov júrip «mynaý sumdyq» depti. Oırandalyp jatqan joldy saı­randap óter tegis jolǵa aı­naldyrypty. 

Týra osyndaı oqıǵa Se­meı – Qaraýyl arasynda qaı­talanǵan. Ákim alǵash Abaı aýda­ny ahýalymen tanysýdy maq­sat etkende tikushaqpen top ete qalýdan bas tartady. Se­meı­den avtokólikke otyryp «Abaı joly» degen jazýy bar tras­saǵa túsedi. Shamasy, jol boıy Abaı jaıly tolǵanǵysy kel­gen shyǵar. Oıqy-shoıqy jol Danıal Kenjetaıulyn bas­qa oılarǵa jetelegen. De­reý osy halyq kóp júretin jol­dy jóndettiredi. Sol sapar bary­synda oblys ákimi Abaı aýdanynyń ortalyǵyna júzý basseınin salǵyzýǵa sheshim qabyldap, keshikpeı ózgeshe keshen Qaraýyl turǵyndarynyń ıgiligine berildi. 

Endi jol týraly sózdi jal­ǵaıyq. Respýblıka boıynsha avtomobıl joly eń uzyn oblys – Shyǵys Qazaqstan. Biraq ony asfalttaý jaǵynan altynshy orynnan aspapty. Bul máseleni Danıal Ahmetov nazarda ustap, 2018 jyly jol salý men jóndeý jumystaryna 62 mıllıard teńge bólgizdi. Onyń úshten biri oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar jol­dardy salý men jóndeýge bó­lindi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Nurly jol» baǵdarlamasyn tııanaqty júze­ge asyrý degen – osy! 

Tóńirekti jaryq etken

Jazdyń sońynda el jaq­qa ekinshi ret jol tústi. Tarbaǵa­taı aýdanyndaǵy Aqjar aýylynda babalar rýhyn áıgi etip turatyn jańa park ashylý saltanatyna shaqyryldyq. 

Taǵy da kóńil tolǵan. Aq­­jar aýylyndaǵy jańa park­­­tiń eki jaǵyna egilgen jas­­ kóshet erteń shynarǵa aı­nal­­maq. Ortalyq alleıada ór­ Tarbaǵataı men nor Zaı­sań­­dy taıtalasqan jaýdan azat etken atalarǵa arnaıy qoıyl­ǵan tastaǵy tańbalar men jazýlardy oqyǵan árbir jas sondaı er qorǵaıtyn aza­mat bolyp tárbıelenedi. Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda salynǵan bul demalys orny – oblystaǵy memleket-jeke­menshik áriptestigi aıasyndaǵy kóp istiń biri. 

Iá, parkti salýǵa ketken qarjyny osy óńirdegi kásip­kerler men aýdandyq bıýdjet bir­lesip shyǵardy. Bir ǵana kásip­kerdiń atyn ataı ketelik. Respýblıka kókparshylaryna óte tanys Serjan Omarbekov jylqy ósirýmen aınalysady. Ári balalardy at sportyna baý­lıtyn mektep dırektory. Qazaq­stannyń eńbek sińirgen jat­tyqtyrýshysy. Osyndaı aza­mattardyń memleketpen bir­lesip ortaq qazanǵa quıǵan qarjysyna Aqjardan Zaısanǵa shyǵar jol boıyndaǵy shańdaq taqyr alqapqa jasyl aǵash egil­gen, qońyr mármár tas­ty, eń tórinde qylysh pen naı­za ustaǵan batyrlardyń qo­la beınesi qoıylǵan, Prezı­denttiń urpaqqa arnaǵan ula­ǵatty sózderi naqyshtap ja­zyl­­ǵan park ornady. 

Danıal Ahmetov Shy­ǵys­ Qazaqstan oblysyn bas­qar­ǵa­ly memleket-jeke­menshik árip­testigine erekshe mán beril­gen. Bilim, sport, turǵyn­úı-kom­mýnaldyq syndy kún­de­likti qajet salalardaǵy kóp sha­rýa eki taraptyń birigýimen tyn­dyrylǵan. Altaı qalasy­nyń jylý ortalyǵyn jańǵyr­týǵa memleketpen qatar «Ozyq­ tehnologııalar» JShS qar­jy shyǵaryp otyr. Altaı qa­la­sy men Aıagózde ınsýlt ortalyqtary ashyldy. D­anııal Ahmetov ortalyqta bolyp, jumysymen tanysty. Medı­sına qyzmetkerleriniń shetel­de oqyp kelýine jaǵdaı jasady. 

Shyǵys Qazaqstan obly­sy balabaqshadaǵy oryn tap­­shylyǵyn sheshýde mem­le­ket-jekemenshik áriptestigine júgindi. Oblysta kásipkerler salǵan 64 balabaqshaǵa uzaq mer­zimdi memlekettik tapsyrys berildi. Osy tájirıbe boıyn­sha kásipkerler О́skemen men Semeı qalalarynda 1100 myń balaǵa arnalǵan 4 bala­baqsha salyp jatyr. 

Oblys syrttan ınvestısııa tartýǵa belsene kirisipti. Eýropa qaıta qurý jáne damý ban­kiniń qarjysymen Semeı men О́skemendegi sýmen jáne jylýmen jabdyqtaý jelileri jańartylyp jatyr. Qysta sýyqtan qaltyrap, jazda ys­tyq sý degendi bilmeıtin Se­meı jurty eki sergeldeńnen qu­tyl­dy. Jalpy, bul bankpen 70 mıllıard teńgeni quraıtyn 12 shart jasalǵan. Oblystaǵy eki iri qalanyń kóshelerine bank nesıesine 25 myń jaryq sham ornatylady. Olar dıodty jaryq beretindikten qýat únemdeıdi.

Sóz arasynda aıta ketelik, Ahmetovtiń bir qasıeti – Se­meı­di О́skemennen bólip tas­tamaıdy. Bir ananyń egiz balasy sııaqty birdeı qaraıdy. Bul – Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Semeı udaıy Memleket basshysynyń nazarynda bolady» degen tapsyr­masyn múltiksiz oryndap otyr­ǵanynyń aıǵaǵy. Osynda aýmaǵy 14 myń sharshy metr «Abaı arena» qurylysy júrip jatyr. Nazarbaev zııatkerlik mektebine «Qaraǵaıly» shaǵyn aýdanynan tamasha ǵımarat salyndy. «Qaraǵaılynyń» ózi – Semeıdiń mańdaıyndaǵy gaý­hary sııaqty kórkine kóz toı­mas jarqyraǵan turǵyn úı alaby. Sosyn Iran kompanııa­symen birlesken et óńdeý kom­bınaty salynbaq. Ol jylyna 30 myń tonna et óńdep, álemd­ik talapqa saı ónim shy­ǵarady. Alystaǵy Úrjar, Tarbaǵataı, Aıagóz aýdandary úshin de bul másele oń she­shimin tappaq. «Evrazııa» agroholdıngi Aýstralııanyń «CedarMeatsPty» kompanııasymen birlesip Aıagóz qalasynda jyl­dyq qýaty 11,5 myń tonna et óńdeýge jetetin kombınat pen 50 myń bas qoı bor­daqylaý keshenin salmaq. 

Hosh, manaǵy jaryq týraly áń­gime jelisine qaıta oralsaq. Endi aýdan ortalyqtarynyń túngi shamy sónbeıdi. Olarǵa uzyn-sany 30 myń jaryq shamy ornaıdy. Bul jobaǵa 5,6 mıllıard teńge ınvestısııa tartylǵan. Demek, Shyǵys Qazaq­stannyń jaryǵy alystan kóri­nip turmaq. Sózdiń týra jáne aýyspaly maǵynasynda.

О́ndiriske óń bergen

Biz ómirde Danıal Ah­metov­pen júzdespeppiz. Atyn syrt­taı estigenimiz 1992 jyly bolar. Bir top jýrnalıst Pav­lodar oblysynyń Eki­bastuz qalasyna barǵany týraly materıaldy «Egemen Qazaq­stan» gazetine daıyndadyq. Sonda tilshilerdi «Bogatyr» raz­rezine aparyp, ahýaldy túsin­dirip turǵan qala ákiminiń sýretin gazetke ázirlep, «Eki­bas­tuzdy ózimizdiń azamat bas­qaratyn bolypty» dep qýan­ǵanbyz. 

Odan beri bul tulǵa to­lyq qaıratkerlik joldan­ ót­ti. Pavlodar, sosyn Soltús­tik Qazaqstan oblystaryn bas­qardy. Eldiń Premer-Mı­nıstri, odan Qorǵanys mınıstri boldy. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqtyń energetıka jáne ınfraqurylym jónindegi alqa múshesi qyz­metin atqardy. Tórt jyl bu­ryn Memleket basshysynyń Jar­lyǵymen Shyǵys Qazaq­stan oblysyna ákim bolyp taǵaıyndaldy. 

Kózbe-kóz júzdespesek te jaqsy bilemiz, ónerkásip salasy Ahmetovtiń oń jambasyna keledi. Bıyl oblysta mem­lekettik Indýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdar­lamasymen qolǵa alynǵan 9 joba tegis mańyzdy. Baqyrshyq ken-baıytý kombınaty salyndy, qýaty jylyna 2 mıllıon tonna ken óndirýge jetedi. Bu­ryn el temir jol toraby retinde biletin Aqtoǵaıda ekin­shi ken-baıytý kombınaty boı kóteredi. Ol sýlfıd kenin qaıta óńdeıdi. Buǵan quıy­latyn qarjy tańdaı qaq­tyrarlyq – 396 mıllıard teńge.

Júıe qalyptastyrýshy ká­sip­oryn bolyp sanalatyn «Kazsınk» myrysh óndirisin jańa­laýǵa kiristi. Qunary az kennen baǵaly metall alatyn jańa jeli qýat tutynýdy 8 pro­sent, óndiristiń ózindik qu­nyn eki ese tómendetti. Ekinshi alyp О́skemen tıtan-magnıı kombınaty úndistandyq MIDHANI kompanııasymen keli­simge qol qoıdy. Sóıtip Altaı qoınaýynan alynǵan tıtannan adam súıegin almastyratyn materıaldar men medı­sınalyq jabdyqtar jasalady.

Álginde Danıal Ahmetov Qazaq­stannyń energetıka jú­regi sanalǵan Ekibastuzdy sát­ti basqarǵanyn aıttyq. Ol jaq­ta qýatty kómirden alsa, munda sýdan óndirý tıimdi bol­maq. Oblystaǵy sý-elektr stan­salarynyń qataryn tolyq­tyrǵan Turǵysyn sý-elektr stansasy birinshi kezeginiń qu­rylysy aıaqtalyp jatyr, keıin tutas tizbek salynǵanda 328 mıllıon kılovatt tok beredi. Munyń syrtynda 3 jel jáne 1 kún elektr stansalary salynýda. Bul – Memleket basshysy jıi aıtatyn «jasyl ekonomıkanyń» jarqyn kórinisi. 

Bizdi О́skemennen qarsy alyp Aqjardaǵy park ashylý sal­tanatyna aparǵan ákeli-balaly kásipkerler júk-kólik, mal jáne nan-tamaq óndirisimen aınalysady eken. Áýlettiń ıesi Rahmethan Ábdehanuly 10 bala tárbıelep ósirgen. Bári joǵary bilimdi, osy О́skemende túrli bıznespen shuǵyldanady. Serikbaev atyndaǵy ýnıversıtette oqıtyn kenje uly qazir­diń ózinde ǵylymı zert­teýlerge den qoıǵan. Jýr­nalısterdi Tarbaǵataıǵa qa­raı «Hammermen» alyp júr­genderine qaraǵanda sharýalary jaman emes. Jol-jónekeı syrlasqanda Rahań bul aımaqta orta jáne shaǵyn bızneske barlyq múmkindik jasalǵanyn aıtty. «Kásipkerge kedergi keltirem degender ákimniń qaharyna ushyraıdy» dep rahattana kúlgen Rahmethan aǵamyz. 

Alakóldiń ajaryn ashqan

 Jańa parkti kórgen soń Aqjardan Zaısan kóline keldik. Bul oıpattan munaı men gaz óndirilgeli Zaısan qala­synda 1800 otbasy, 78 kom­­mersııalyq jáne 9 bıýdjet­tik nysan gazǵa qosy­lypty. Buryn da taza, kósheleri gúlge bólengen qalanyń aýasy tútin­siz, kósheleri kúlsiz múlde jaı­nap ketipti. Endi 9 aýylǵa kógil­dir otyn keledi.

Sóz arasynda oblysta tur­mystaǵy tazalyqqa qatty kó­ńil bólingenin estidik. Eý­ropa qaıta qurý jáne damý ban­ki ınvestısııasynyń bir bóli­gi О́skemen men Semeı qala­laryndaǵy turmystyq qatty qaldyqtardy qaıta óńdeý isine baǵyttalǵan. 

Zaısan kólinen keıin Ala­kól­ge bet aldyq. Shalqyǵan aıdyn jaǵynan bul oblystyń baǵy bar. Shyǵysynda – Mar­qa­kól, odan – bir-birine jal­ǵasqan Buqtyrma sý qoımasy men Zaısan kóli, ońtústiginde – Alakól, batysynda – Balqash­tyń bir jaǵasy. Sonyń ishinde týrıstik salany damytýda Alakóldiń jóni bólek.

Bul týrıstik taqyrypqa deıin taǵy bir kórgen jaqsy­lyqty jaza ketýimiz kerek shyǵar. Joldaǵy irgeli mekender: Aqjar, Aıagóz, Maqanshy úshe­ýinde de jańa mektepter salynyp jatyr eken. Aqjar men Ma­qanshy buryn, ákimshilik bóli­nister irilenbeı turǵanda, aýdan ortalyqtary bolǵan. Bul aýyldarda jańa mektepter salynýy – shekaralyq eldi mekenderdi nyq ustaýdyń belgisi. 

Shyǵys Qazaqstan – elimiz­degi týrıstik kartasyndaǵy eń belgili aımaq. Bul klasterdegi nysandardyń bárine aparatyn jol jóndeldi. Tabıǵattyń tama­shasyn kórgisi keletin kóp­shilik Alakól, Marqakól, Sabyndy kólderi men Al­taı qoınaýyna qınalmaı jetedi. «Nur Taý» atalǵan shań­ǵy bazasy qysqy sport túr­lerin unatatyndarǵa esik ash­qan. Oblys ákiminiń arnaıy tapsyrmasymen Abaı aýdanyn­daǵy Qońyr Áýlıe úńgirine keletin týrısterge tolyq jaǵdaı ja­salǵan. Mańaıy kór­keıtilip, qoqystan tazartyldy. 

Alakól týraly arnaıy aıtýymyz kerek. Biz tilshi re­tinde Dýbaı men Seýldiń ja­­­ǵa­jaıyn, Izraıldegi О́li teńizdi, Italııanyń Adrıat teńizindegi Bıbıonı kýrortyn tamashalaǵanbyz. Olarmen salys­tyrǵanda Alakóldiń jaǵ­daıyna jylaǵymyz keletin. Joq, qudaı kóz jasymyzdy kóripti. 

Úsh jyl buryn kólge arnaıy kelip jaǵalaýdy aralaǵan oblys ákimi Danıal Ahmetov «bu­laı bolmaıdy» dep basyn shaıqapty. Sosyn munda túbe­geıli ózgeris jasatqan. Byltyr ja­ǵajaı boıymen jaıaý ser­ýen­ge arnalǵan tamasha alleıa ja­salǵanyna rıza boldyq. Saýda oryndary retke kelgen, bir qatarǵa turǵan. Jańa, osy zamanǵy demalys úıleriniń qurylysy bastalǵan. Bıyl osy jańǵyrtý odan ári tereńdepti. Endi jaǵalaýǵa aparatyn uzyn bas alleıa jasalǵan. Avtokólik oǵan shyqpaı, demalys úıleri arasyndaǵy kóshelermen oń jaqqa burylady. Jol tegis asfalttanyp, qalyń shań kelmeske ketti. Endi «shirkin, ákim Alakól boıynda sellofan orama men plastık shól­mekterge tyıym salǵyzsa» dep armandadyq. Biz kórgen Bı­bıonıde solaı edi. 

Ahmetov kelgeli arheolo­gııa salasyndaǵy ǵylymı zert­­­teýlerge 450 mıllıon teń­­ge bólindi. Bul – buryn-sońdy shyǵarylmaǵan mol qarjy. Karl Baı­paqov, Zeı­nolla Samashev, Ábdesh Tóleý­baev syndy arheolog­tar osy óńirde qazba jumys­taryn jalǵastyrýda. Bel­gili túrkitanýshy Dar­han Qy­dyrálimen birge Altaı­daǵy «Patshalar alqaby» mu­ra­jaıyn kórip, bir marqaı­ǵanbyz. Shiliktiden Altyn adam tabylǵany týraly kezin­de «Habar» telearnasynda arnaıy fılm túsirtkenbiz. Endi osy qatarǵa «Eleke sazy» atalatyn alqap qosylmaq. 

Bul – biz týyp-ósken aýyl jaq­taǵy jaılaý. Shofer aǵa­larymyz jaz shyǵa malshylardy «Eleke sazyna» kóshirip shapqylap jatatyn. «Eleke sazynyń» endi mal jaıylymy bolyp qalmaı, otandyq tarıhty tereńdetýge jeke paraq bolyp engeni aldymen osy óńirdiń týmalaryna maqtanysh edi. Bizdiń dáýirimizge deıingi VIII-VII ǵasyrlardaǵy erte saq dáýi­ri qorǵannan tabylǵan al­tyn áshekeıler metall­ bal­qytqan, odan sándi buıym jasa­ǵan sheberlerdiń bolǵa­nyn aıǵaqtaıdy. Demek, bul óńir­degi órkenıettiń san ǵas­yr­­lyq tereń tamyry bar. 

Al qazirge deıin ataq­ty arheologtar tapqan jádiger­lerdiń negizinde Shyǵys Qazaq­standa úlken tarıhı-arheo­logııalyq mýzeı salynbaq. Ob­lys ákiminiń tapsyrmasymen onyń jobasy jasalyp jatyr. Bul da Memleket bas­shysynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý­da­ǵy tyń qadam bolmaq. 

Týǵan óńirden mereıimiz ósip qaıtty. О́tken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldarynyń basynda Sherhan aǵamyz Bas redaktor, biz qatardaǵy qyz­metkeri bolyp júrgende «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Ákim bol – halqyńa jaqyn bol» deıtin aıdar ashylǵan. Mine, sol aıtpaqshy, halyqqa jaqyn ákimniń ózin kórmesek te, atqarǵan isin kórip, rıza kóńil­men joljazbanyń núktesin qoıdyq. 

Qaınar OLJAI

Shyǵys Qazaqstan oblysy