Asa qamqor, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn!
О́tkenimizge nazar salsaq, tarıh qatparyndaǵy nebir qaraquıyn páleket, surapyl soǵys pen qaqtyǵystardyń oryn alýyna adam boıyndaǵy astamshyl pıǵyl men daraqy dandaısýshylyq hám tákapparlyq pen ústemshildikke úıirsek qaranıettiń túrtki bolǵanyna kóz jetkizemiz.
Adamzat balasynyń qasireti men dúrdarazdyǵyna izgilikten bet buryp, adamshyldyq aq peıilden aýytqyp, áý bastaǵy dúnıege kelýdegi murat-maqsattan aınýy, qaradúrsindik pen qatygezdikke boı aldyrýy áser etkeni talassyz shyndyq. Al adamzat osyndaı ótken ómir soqpaqtaryndaǵy shalt ketken qatelikterinen sabaq alýy tıis.
Osy turǵyda ǵalamdyq beıbitshilikke úndegen kez kelgen izgi qadam, onyń ishinde dástúrli din jetekshileriniń únqatysý ornatýy, adamzat balasyn tatýlyqqa úndeýi, adamdyq maqsat-múddeni tanyp bilýge umtylýy, sóz joq, asa mańyzdy is-sharaǵa jatady.
Tatýlyq ornatýdyń kilti
Alla taǵala Quran Kárimde: «Áı, adam balasy! Shúbásiz senderdi bir er, bir áıelden (Adam, Haýa) jarattyq. Sondaı-aq bir-birińdi tanýlaryń úshin senderdi ulttar, rýlar qyldyq» (Hujýrat, 13), dep baıandaǵan. Bul aıat adamzat balasynyń ártúrli násilde, ártúrli qabilet pen reńkte jaratylǵanyn bildiredi.
Sonymen birge, Jaratýshy Iemiz: «Ár úmbettiń bir paıǵambary bar» (Júnis, 47), «Eskertýshi paıǵambar kelmegen eshbir úmbet joq» (Fatr, 24) dep, barlyq ulttar men ulystarǵa Haq Elshileriniń kelgenin baıan etedi.
Dese de, tarıhı kezeńderdegi alǵysharttardyń negizinde ulttar men ulystardyń áralýandyǵy qalyńdaı túsip, dinı nanymdar ózgeriske ushyraı bastaǵandyǵy belgili. Bul adamzattyń árkelki ómir súrý formasynyń qalyptasýyna sebep boldy. Sondaı-aq túrli dinı nanymdar – Jaratýshyny ózindik turǵyda tanytyp qana qoımaı, qoǵamdyq qatynas barysyndaǵy belgili bir ólshemder men qaǵıdattardy týǵyzdy. Osynyń negizinde alajańqa (plıýralızm) kózqarastardan tarıhta túrli qaıshylyqtardyń oryn alǵanyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Áıtkenmen, adamzat balasyna keneýsiz talas-tartystan góri tatýlyqta, syńarezý ymyrasyzdyqtan qaraǵanda, yntymaqtastyqta ómir súrý asa qajet. Osy turǵydan alǵanda, qazirgi tańda dinı únqatysý men dinı tózimdiliktiń nasıhaty bizge aýadaı qajet ekeni barshamyzǵa túsinikti dep oılaımyn.
Elbasy Nursultan Nazarbaev jahandaǵy turaqtylyq pen beıbitshilikti saqtap qalý úshin úshinshi myńjyldyqtyń basynda Astanada alǵash ret Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasylarynyń sezin ótkizdi. Bul ıgi bastama áý bastan óz údesinen shyǵyp, óziniń ómirsheń platforma ekenin áıgileı aldy. Elordamyzda din kóshbasshylarynyń qatarynan bes ret sezi ótti. Jaı kúnde bir-birine qyryn qaraıtyn barsha jurttyń dinı hám rýhanı jetekshileriniń Astana tórinde bas túıistirip, keleli suhbat qurýy, álbette, jahandyq deńgeıdegi úlken jetistik edi.
Islamdaǵy dinaralyq únqatysýdyń negizi
Islam dininde dinı senim-nanym bostandyǵyna erkindiktiń berilgendigi Quran Kárimde: «Dinde zorlyq joq» (Baqara, 256) dep taıǵa tańba basqandaı anyq aıtylǵan. Haq dinge ózge dinı senimdi telýge bolmaıtyndyǵy da Quran Kárimde: «Senderdiń dinderiń ózderińe, meniń dinim ózime tán» de» (Kafırýn, 6) dep eskertilgen. Al ózge din ókilderimen bir memlekettiń qaramaǵynda ómir súrýge bolatyndyǵy Quran Kárimde: «Din týrasynda sendermen soǵyspaǵan ári senderdi óz otandaryńnan qýyp shyǵarmaǵan adamdarǵa jaqsylyq jasaýlaryńa jáne olarǵa ádiletti bolýlaryńa Alla taǵala qarsy emes. О́ıtkeni Alla taǵala ádilettilik jasaǵandardy jaqsy kóredi» (Mýmtahına, 7) dep baıandalǵan. Iаǵnı, ádilettilik qaǵıdasynyń negizinde musylmandardyń ózge din ókilderimen bir shańyraqtyń astynda ǵumyr keshýine ruqsat etilgen.
Alla Elshisi (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) Iasrıbqa (Mádına) qonys aýdaryp, onda jańa saıası birlestiktiń negizin qalaý kezinde «Mádına konstıtýsııasyn» (Ýasıqa-týl Mádına) qabyldady. Ol (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) osy qujatta ıahýdı qaýymymen kelisimshart jasap: «Iаhýdılerdiń dini – ózderine tán, musylmandardyń da dini – ózderine tán» (25-bap) degen quqyqtyq norma bekitken edi. Sonymen birge Haq Elshisi (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) Iemendegi Najran jáne Sırııamen shekaralas aımaqtaǵy Áıla, Jarba, Ázrýh eldi mekenderindegi hrıstıan dini ókilderimen de «dár al-aqd» (bir memlekette ómir súrý týraly kelisim) jasaǵan bolatyn.
Islam dininde dinı senim-nanym bostandyǵy ǵana emes, ult pen ulystardyń da teńdigi pash etilgen. Bul jóninde Alla Elshisiniń (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) hadısinde: «Arab ulty ózge ulttarǵa ústemdik ete almaıdy, ózge ulttar da arab ultynan ústem emes» (Buqarı, Haj, 132) dep taıǵa tańba basqandaı naq aıtylǵan. Iаǵnı, Haq dinniń negizderi boıynsha musylman qaýymy ózge din ókilderimen, sondaı-aq Islam dinin qabyldaǵan ulttar ózge ulystarmen adamgershilik qundylyqtar men tózimdilik qaǵıdattaryn basshylyqqa ala otyryp, ortaq platformada ómir súrýine tolyq ruqsat etiledi.
Túıin
Elbasynyń ıdeıasymen dúnıege kelgen Astanadaǵy Álemdik dástúrli dinder kóshbasshylarynyń únqatysý alańy óziniń ómirsheń joba ekenin áldeqashan dáleldedi. Dinaralyq únqatysýdyń qazaqstandyq úlgisi álemde dinderge degen qurmettiń sara jolyn salyp, kemel úlgisin qalyptastyrdy.
Túrli din ókilderin dinaralyq únqatysýǵa shaqyra, kún tártibine qoıylǵan máseleni bir qyrynan ǵana qarastyryp qoımaı, ártúrli dinderdiń ustanymy men kózqarasyn eskere otyryp sheshim qabyldaý, sarabdal saıasattyń bıik kórinisi ekeni daýsyz. Muny qazaq topyraǵynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan toleranttylyq pen adamı qundylyqtardyń jańa mazmunda jańǵyrýy desek bolady.
Sóz sońynda aıtpaǵym, jýyrda ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti VI sezine sáttilik tileımin!
Serikbaı qajy ORAZ,
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy,
Bas múftı