Ulttyq qazynamyzdyń biri – qazaqtyń baıyrǵy qara esepteri. Iаǵnı, qazaq halqynyń baıyrǵy kóne esepterinen ultqa tán erte zamandaǵy turmys-salty, áleýmettik ómiri men mádenıeti jáne de basqa sıpattary týraly asa qundy aqparattar alýǵa bolady. Osy taqyrypty zerttep júrgen belgili ǵalym, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Seıitqasym Baıbekov jaqynda redaksııamyzǵa kelip, Uly dalanyń rýhanı murasy ispettes kóne esepterdi nasıhattaý maqsatynda usynys jasaǵan edi. Soǵan oraı, biz avtorlarmen kelise otyryp,ulttyq qundylyqtarymyzdyń bir parasy sanalatyn qazaqtyń qara esepterin jarııalaýdy qolǵa alyp otyrmyz. Sonymen qatar basylym janashyrlary úshin jaǵymdy jańalyq, gazetke jarııalanǵan qara esepterdiń jaýabyn durys tapqan oqyrmandarymyzǵa arnaıy syılyqtar qarastyrylǵan.
Birinshi esep:
Asqa kelgen adam qansha?
Ertede qazaq dalasynda shaǵyn as berilipti. Daıashylar asqa jınalǵan halyqty sanap kórse, týra 100 adam eken. Sodan qyzmetshiler ár adamǵa bir-bir tabaq as tartýdy josparlap, osylaı atqarǵaly jatqany týraly as ıesi aqsaqalǵa habar beripti. Oqıǵaǵa qanyqqan as ıesi: «Olaı jasamańdar, asqa kelgen ár tórege tórt tabaq, ár qojaǵa qos tabaq, tórt qaraǵa bir tabaq tartylsyn», depti. Sóıtip tabaq as ıesiniń aıtýy boıynsha tartylǵan eken, eshqandaı tabaq ta, adam da artylyp, ne kem qalmaı dál bolypty. Endeshe, asqa qansha tóre, qansha qoja jáne qansha qarapaıym adam qatysty?
Ekinshi esep:
Sarbaz qansha shaqyrym jol júrdi?
Ertede jaýgershilik zamanda Bógenbaı batyrdan tapsyrma alǵan barlaýshy sarbaz Bókeń jasaǵy ornalasqan tustan 50 shaqyrym qashyqta saǵatyna bes shaqyrym jyldamdyqpen kele jatqan jaý áskerin muqııat barlap alady da, óz áskerine jasyryn shaýyp kelip, jaý týraly ózi kórgen aqpardy jetkizip, qaıtadan jaý jaqqa at aýystyryp qaıta oralady. Tasalaý jerge tura qalyp, qasynan ótip bara jatqan jaýdyń ásker sany qansha, qarýlary qandaı, attary tyń ba, sherikteri jıyńqy, álde shubyrtpaly ma, taǵy sol sııaqty sıpattardy ańǵaryp, kórgenin qolbasshyǵa jetkize salyp, taǵy da at aýystyryp qaıtadan jaý jaqqa oralady. Barlyq málimetti tolyqtaı alǵan Bógenbaı áskeri shaıqasqa saqadaı saı daıyndalyp, ózinen eki ese kóp jaýǵa tutqıyldan shabýyl jasap, jeńiske jetedi. Eger de barlaýshy sarbazdyń jyldamdyǵy saǵatyna 60 shaqyrym bolsa, onda ol bas-aıaǵy qansha shaqyrym joldy toqtaýsyz shaýyp ótti?
Úshinshi esep:
Abyz jáne qyryq qaraqshy
Talas ózeniniń boıynda Dóńgelek saz degen jerge elge áıgili egde tartqan zerger qonys teýipti. Esepke júıriktigine, boljampazdyǵyna qarap halyq ony Abyz dep atapty. Bir kúni onyń úıine qyryq qaraqshy kelip: – Sende taı tuıaǵyndaı som altyn bar eken, sony alýǵa keldik, – deıdi qaraqshylardyń basshysy. Sonda Abyz aspaı-saspaı, jaıdary túrmen: – Judyryqtaı altynym bar ekeni ras, biraq sender qyryq adam ekensińder, bárińe bólgende ol túk te bolmaıdy. Sondyqtan kim bolsa da bireýiń ǵana alyńdar. – Sonda ol kim bolmaq? – dep suraıdy karaqshylar. – Báriń kók shalǵynǵa dóńgelenip otyryńdar. Qatarlaryńa qyryq birinshi bolyp men de otyraıyn. Odan soń ishterińdegi bireýińnen bastap ońnan solǵa qaraı bir, eki, úsh,.. dep sanaı bastaımyn. Kimde-kim onynshy bolyp shyqsa, sol altynnan kúder úzsin. Qaraqshylar Abyzdyń usynysyna tańdana, qyzyǵa qaraıdy da, bir aýyzdan qabyldap, bári alqaqotan dóńgelenip otyrady. Olarǵa altyn ıesi de qosylady. Sodan soń ol oń jaǵyndaǵy «pálen» adamdy bir dep sanap, onynshy adamdy ornynan turǵyzdy. Odan ári taǵy da bir, eki dep sanap keledi de taǵy da bir onynshy adamdy qatardan shyǵarady. Sol tártippen sońyna deıin aınaldyryp sanaǵanda Abyzdyń ózi ǵana qalady. Sonda Abyz sanaýdy qalaı júrgizgen jáne ózinen bastaǵanda neshinshi adamdy «bir» dep sanaǵan?
Daıyndaǵan
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ESKERTÝ: Esep jaýaptaryn info@egemen.kz poshtasyna joldaýlaryńyzdy ótinemiz!