Ońtaılandyramyz dep ormandardy qurtyp almaıyq

Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń 6-babynda respýblıka­nyń ósimdik álemi memlekettiń menshigi dep atap kórsetilgen. Búgingi tańda ony qorǵaıtyn 120 memlekettik orman sharýashylyǵy mekemeleri bar. Olar­dyń baqylaýyna 29 mln gektar mem­lekettik orman qory qaraıdy. Al bul Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq jeriniń 10,8 paıyzy degen sóz. 

Ormandardy qorǵaýshy mekemeler­diń mindetine orman qorynyń esebin júrgizý, aǵash kesý jáne aǵash egý ju­mys­taryna baqylaý jasaý, ormany ósip ketken aýmaqtardy aǵash qorynyń ese­bine alý, órtten qorǵaý jáne t.b. ju­mys­tar kiredi. Árıne ormandardy ruq­satsyz qurtýǵa qarsy kúres, sol sııa­qty týrısterge orman tazalyǵy men qaýip­sizdigin saqtaý boıynsha túsin­­dir­me ju­mystaryn júrgizý de osy qyz­met­tiń mindeti. Ormandy túrli aýrý­lar­­­dan saqtap, sondaı-aq kesilgen aǵash­­tar­dyń ornyna jańa tuqym egý sııaq­ty jumystardy uıymdastyratyn osy qyzmetter. 

Mine, osyndaı mańyzdy qyzmetter atqaratyn memlekettik mekemelerdi Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ońtaı­landyrýdy jeleý etip, bárin bir zańdy tulǵaǵa biriktirýdi usynyp otyr. Osy máseleni zertteı kele biz kelesi sebeptermen onyń tıimsizdigin anyqtadyq.  Orman sharýashylyǵyn basqarý júıesi kezinde álemdegi ozyq tájirı­belerdi eskerip qurylǵan edi. Keńes Odaǵy jyldarynda ol Aýstrııa men Ger­manııanyń tájirıbesin zertteý arqy­ly uıymdastyrylǵan. Al Qazaq­stan­daǵy árbir onynshy gektar osy jú­ıe­niń arqasynda qoldan otyr­ǵy­zylǵ­an. Qalyptasqan osy júıeniń ozyq­ty­ǵy óziniń tıimdiligin jyldar boıy dálel­dedi. Al táýelsiz Qazaqstan orman sharýa­shylyǵy mekemelerin sol qalpy­men qaldyryp, 2002 jyly Úkimettiń qaý­ly­symen oblystyq men­shiktiń qaraýyna bergen edi. Alaıda onyń aýdandyq menshikke berilmeıtindigi de atap kórsetilgen. 

Ormandar men jan-janýarlar ále­min qorǵaý jónindegi memlekettik mekeme­ler orman sharýashylyǵynyń uıymdyq-sharýashylyq jáne óndiristik-aýmaqtyq birligi bolyp sanalady. Endi olardyń bárin biriktirip, bir zańdy tulǵa jasaý úshin orman sharýashylyǵyn uıymdastyrý men basqarýdyń negizin, sondaı-aq quqylyq  bazasyn qaıta qaraýǵa týra keledi. Mundaı qaıta qaraý orman sharýashylyǵyna baılanysy bar barlyq normatıvtik-quqyqtyq aktilerge, sonyń ishinde Orman kodeksine kóptegen ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi talap etedi. Qysqa ýaqytta ázirlenetin osyndaı ózgeristerdiń  ormandy ottan qorǵaý, brakonerlerge qarsy kúres, zııankesterdi joıyp, ormandardy aýrýlardan saqtaý sııaqty jumystardy tıimdi uıymdastyrýǵa múmkinshilik beretinine kúmánimiz bar. 

Sonymen qatar ózgerister burynǵy zańdardyń talabyna súıenip jumys isteıtin orman qurylysy jumystaryn da aqsatyp, olardy qaıta qurý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha qarajat talap etetin bolady. Orman qurylysy jumystarynyń Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetimen kelisilgen  baǵasyna sáıkes ártúrli jer relefterin eskere qaraǵanda respýb­lı­ka­lyq bıýdjetten qosymsha 171,9 mlrd teńge talap etetin kórinedi. Bul qa­ra­jat bólingen kúnniń ózinde bir jyl­dyń ishinde orman sharýashylyǵy ju­mys­taryn jappaı qaıta qurý múmkin emes.        Osynyń ústine mekemelerdiń uıym­das­tyrý formalaryn ózgertý mem­le­ket­tik bıýdjetten qosymsha qarajat­tar da talap etedi. Ormandardyń memle­ket­tik esebin jasaý men memlekettik kadastrlar qurýdyń ózine qyrýar qarjy ketedi.  

Býhgalterlik mekemelerdi ortalyq­tan­dyrý da óz kezeginde qyrýar qarajat shyǵyndaryna soǵady. Kásibı biliktiligi joǵary mamandar mundaıda jumystan ketedi, al ol esep-qısap jumystarynyń aqsaýyna soqtyrady. 

Bizde ońtaılandyrýdy jasaǵanda kóp­tegen laýazymdar qysqartylady, sonyń ese­binen qarajat únemdeledi dep ja­rııa­lap alady da, is júzinde tolyp jat­­qan jo­ǵary aqy alatyn jańa qyz­met­­ter (bas dı­rektor, onyń orynbasarlary, bas­qar­malar bastyqtary jáne t.b.)  týyn­dap jatady. Sondyqtan aqsha únemdeımiz de­gen­niń ózi bos sóz bolyp shyǵady. Ony ómir­diń talaı mysaldarynan kórip júrmiz. 

Mine, osy atalǵan jaıtty biz Úkimet nazaryna usynyp, máse­leni tereńirek zertteýdi suradyq. Endi «Egem­enniń» beti arqyly qalyń kópshi­likke de jetkizip otyrmyz. 

Nurlan QYLYShBAEV,

Senat depýtaty