Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi búginde óte qajet bolyp otyr. Elimizde mundaı júıeni qurý jol-kólik oqıǵasy nemese basqa da tótenshe jaǵdaılar kezinde adam ómiriniń qaýipsizdigin saqtaýǵa sep bolmaq. Sebebi keıingi kezde jol-kólik oqıǵalary kezindegi ólim-jitimniń kóbeıip ketýi barshamyzdy alańdatady.
Reseı úkimetiniń TMD elderi aýmaǵynda Avarııalar men apattar kezindegi jedel qyzmetterdi shuǵyl shaqyrý júıesin qurý jáne engizý týraly usynysy aıasynda Qazaqstan Premer-Mınıstriniń tapsyrmasyna sáıkes, 2012 jyly Qazaqstanda «ERA-GLONASS» analogyn respýblıkamyzda qurýdy úılestirý úshin memleketaralyq jumys toby qurylǵan. Bul júıe – Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı arasyndaǵy úshjaqty úkimetaralyq kelisim negizinde «Dońǵalaqty kólik quraldarynyń qaýipsizdigi týraly» 018/2011 Keden odaǵynyń (KO) tehnıkalyq reglamentine sáıkes ázirlenip jatqan jáne aýyr jol-kólik oqıǵalary kezinde shuǵyl jedel qyzmetterdiń áreket etý ýaqytyn qysqartýǵa baǵyttalǵan áleýmettik joba.
KO-nyń talaptaryn oryndaý maqsatynda 2013 jyly Qazaqstan Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi GPS/GLONASS, UMTS/GSM tehnologııalary negizinde Avarııalar men apattar kezinde shuǵyl shaqyrýdyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesin ázirleýge arnalǵan tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme (TEN) ázirledi. TEN barlyq múddeli organdarda maquldandy. Tehnıkalyq reglamentterge sáıkes, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kólik quraldaryn shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmetterdi shaqyrý qurylǵysymen jabdyqtaý boıynsha normalar kúshine endi.
Investısııalar jáne damý mınıstrligi 2016 jyly avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi jobasynyń ákimshiliktendirýin Aeroǵarysh komıtetine (Qazǵarysh) tapsyrdy, ol keıinnen Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń qaramaǵyna ótti. Qazǵarysh jedel qyzmet kórsetý qyzmetteri shuǵyl shaqyrý júıesiniń ázirleýshisin anyqtaý boıynsha konkýrs jarııalady. Konkýrs jeńimpazy bolyp Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń Aeroǵarysh komıteti «Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler men tehnologııalar ortalyǵy» AQ «Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty» EJShS (Instıtýt) anyqtaldy.
2017 jylǵy 1 qańtardan bastap M sanatyndaǵy (jolaýshylardy tasymaldaý úshin paıdalanylatyn) kólik quraldaryna jáne N sanatyndaǵy (taýarlardy tasymaldaý úshin paıdalanylatyn) avtokólikterge arnalǵan shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmetterdi shaqyrý qurylǵysymen jabdyqtaý mindetterin belgileıtin KO-nyń tehnıkalyq reglamentiniń talaptary kúshine endi. 2017 jyldyń sáýirinde júıeniń operatory bolyp «Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty» EJShS taǵaıyndaldy. Keden odaǵy tehnıkalyq reglamentiniń talaptary Eýropalyq odaqtyń retteýshi organdarynyń kelisiminen ótkenin de aıta ketken jón. Derekterdi jiberý biryńǵaı standart boıynsha EAEO-da da, Eýropalyq odaqta da eCall júıesi arqyly júzege asyrýǵa qol jetkizildi. Jol-kólik oqıǵalary kezinde qaı jerde bolsańyz da, meıli Eýropada, Belarýs, Reseı elderinde, álde Qazaqstanda bolsyn ýaqtyly kómek kórsetiletin bolady.
Osy júıege uqsas jobalar kórshi elderde de qoldanysqa engizilgen. Máselen, Reseıde 2017 jyldan bastap «ERA GLONASS» apattar kezinde shuǵyl áreket etý júıesi jumys isteı bastady. Bul álemdegi alǵashqy mindetti jáne tegin shuǵyl shaqyrý júıesi bolyp tabylady. Belarýs Respýblıkasynyń joldarynda jáne ózge de tótenshe jaǵdaılardaǵy apattar, jol-kólik apattary týraly osy elde GPS/GLONASS sıgnaldaryn qoldaný arqyly jedel aqparat alýǵa arnalǵan «ERA-RB» júıesi bar.
Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi – navıgasııalyq spýtnıktik júıelerdiń sıgnaldary men derekterin paıdalana otyryp jumys isteıtin, shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmetterge Qazaqstannyń avtomobıl joldaryndaǵy jol-kólik oqıǵalary jáne ózge de tótenshe jaǵdaılar týraly qalypqa túsirilgen aqparat berýdi qamtamasyz etetin memlekettik avtomattandyrylǵan aqparattyq júıe. Ol GPS/GLONASS sııaqty navıgasııalyq spýtnıktik júıelerdiń derekterin qoldaný arqyly jumys isteıdi. Atalǵan spýtnıktik derekterdi paıdalaný jol-kólik oqıǵasyna ushyraǵan jáne kólik quralynyń naqty ornalasqan jerin jedel anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Atalǵan shuǵyl shaqyrý júıesiniń negizgi mindeti – arnaıy qyzmetterdi habardar etý ýaqytyn qysqartý, ıaǵnı qutqarý qyzmetteri kelgenge deıin jol-kólik apattarynda zardap shekken adamdarǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetý jáne ulttyq joldardaǵy ólim-jitimdi tómendetý, apat bolǵanda adamdardy qolaıly jaǵdaımen qamtamasyz etý úshin ınnovasııalyq qural jasaý.
Mobıldi telefonnan aıyrmashylyǵy, ol barlyq uıaly baılanys operatorlarymen jumys isteıdi. Tótenshe jaǵdaı týraly aqparatty berý úshin qurylǵy aımaqtaǵy eń joǵary sıgnal deńgeıin avtomatty túrde tańdaıdy. Jedel-qutqarý qyzmetterine jiberilgen Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý trafıgine uıaly baılanys operatorynyń derekter jelileriniń aıtarlyqtaı shamadan tys júktelýine qaramastan, tótenshe jaǵdaı oryn alǵan derekter paketin jetkizýge múmkindik beretin basymdyq mártebesi berildi. Jelide telefon qońyraýlary kóp bolǵan jaǵdaıda aqparat berý úshin basqa abonentterdiń telefon qońyraýlary óshirilýi múmkin. Bul óz kezeginde júıeniń operatoryna qaýip-qater sıgnalyn berýdi qamtamasyz etedi.
Osy júıe ornatylǵan avtomobıl ıelerine oqıǵanyń oryn alǵany týraly operatorǵa túsinik berý qajet emes. Operator kólik quralynyń ornalasqan jeriniń dál koordınattaryn ózi alady. Bul júıe bastapqyda tek standartty rejimde jumys isteıdi, ıaǵnı operatorǵa tótenshe jaǵdaı týraly sıgnal beredi. Júıeniń adamdardy qutqarý bazalyq fýnksııasy únemi tegin bolady.
Júıeni qurý boıynsha jobany iske asyrý merzimi – 2016-2018 jyldar. 2018 jylǵy baǵdarlamalyq qamtamasyz etý jumystarynyń ázirlenýi aıaqtalǵannan keıin júıe quraldarmen jabdyqtalyp, onyń aqparattyq qaýipsizdigine attestasııa júrgiziledi. Jobany 2018 jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanýda, odan keıin vedomstvoaralyq komıssııa júıeni ónerkásiptik paıdalanýǵa engizý týraly sheshim qabyldaıdy.
Avtokólikterde ornatylǵan avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi bar avtomobıl ıeleri onyń qosylý týraly alańdaýdyń qajeti joq. Júıeni ónerkásiptik paıdalanýǵa engizgennen keıin bul túıme avtomatty túrde jumys isteıdi. Avtomobılderdi tirkeý avtomobıl óndirýshiler, dıstrıbıýtorlar nemese attestattalǵan ornatý ortalyqtary arqyly jasalady. Júıeniń operatory – Ǵaryshtyq tehnıka jáne tehnologııalar ınstıtýty kólik quraldaryn tirkeýdi júzege asyrady. Qazirgi ýaqytta ınstıtýt júıeni reseılik «ERA-GLONASS» operatorymen biriktirýdi júzege asyryp jatyr. Roýmıngtik kelisim qazir qol qoıý satysynda. Osy arqyly Reseı aýmaǵynda kómekke muqtaj qazaqstandyq júrgizýshiler qutqarylady. Sondaı-aq Qazaqstan aýmaǵynda kórshi memlekettiń júrgizýshileri bizdiń qutqarýshylarymyzdan kómek ala alady.
Qorytyndylaı kele, Qazaqstanda paıdalanylyp jatqan shuǵyl qımyldaıtyn jedel qyzmetterdiń qurylǵysymen jabdyqtalmaǵan avtomobılder úshin Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý júıesi mindetti emes ekenin aıtyp ótken jón. Alaıda jeke qaýipsizdik úshin jáne joldaǵy kezde, kez kelgen basqa da tótenshe jaǵdaıda kómek kórsetý maqsatynda atalǵan júıe derbes ornatylýy múmkin. Ol úshin attestattalǵan ornatý ortalyqtarynyń birine habarlasýǵa bolady. Olardyń tizimderi jaqyn arada Avarııalar men apattar kezindegi shuǵyl shaqyrý saıtyna (evak.online) ornalastyrylady. Bul jerde árkim joldardaǵy qaýipsizdiktiń qanshalyqty mańyzdy ekenin ózi sheshýi kerek.
Sonymen qatar buǵan deıin Bas kólik prokýratýrasy málimdegendeı, memleket aýmaǵyna atalǵan qurylǵysy joq avtomobılderdi kirgizýge shekteý joq, óıtkeni olar sertıfıkattalǵan dılerlik ortalyqtarda ornatylýy múmkin. Bul rette Qazaqstan aýmaǵynda odan ári paıdalanýǵa jáne ákelingen kólik quraldaryn tirkeý úshin kólik quraldary shuǵyl shaqyrý qurylǵysymen jabdyqtalýy kerek.
Marat NURǴOJIN,
Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri
ATYRAÝ