Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen Qyrǵyzstannyń ońtústigindegi Osh qalasynda ótetin bolyp belgilengen «Shyńǵys Aıtmatov murasy: jahandaný dáýirinde yntymaqta ómir súrý» atty qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmyna qatysatyn eki el delegattary tańerteńgi mezgilde Bishkektegi Manas áýejaıynda kezdestik.
Tátti uıqynyń áserinen áli aıyǵa almaı manaýrap kele jatqan jolaýshylardy bir serpiltip, ezýge kúlki úıirgen bir oqıǵany tap qazir aıtpaı ketýge bolmas, sirá.
Qazaqstandyq delegasııanyń quramyndaǵy aqyn, dramatýrg ári áıgili manasshy Baıanǵalı Álimjannyń qolyn qysyp, júzine qadala qaraǵan aq shashty, qaratory óńdi qyrǵyz aqyny:
– Áı, Báke, sen meni tanymadyń ba? – dep sál-pál bógelip qaldy. Qapelimde óńi jylyushyrap kóringenimen, esim-soıy birden esine túse qoımaǵan aǵaıynǵa:
– Júzińiz sondaı tanys, – dedi qazaq aqyny jymıyp.
– Áı, sen qazaqtyń Baıanǵalıy bolsań, qyrǵyzdyń Akbaryn qalaı tanymaısyń?!
– Oý, Akbar aǵa! Rysqulov! – Qos aqynnyń qushaǵy aıqasa ketti. – Siz ekeýmiz kezdespegeli talaı jyl ótti ǵoı. Osynsha ýaqyt kórmeseń, qyrǵyz túgili, qazaq dosyńdy da umytyp qalmaısyń ba?!
Áp-sátte olardyń qasyna jınala qalǵan qazaq-qyrǵyz zııalylary dý kúlip, bas ızep, qoshtap jatyr.
Bul árıne eki el arasyndaǵy ejelden kele jatqan týystyq pen dostyqtyń taǵy da bir jylt ete túsken ushqyny, beıjaı kóńildi jylytyp, bir-birimizge jaqyndastyra túsken jyp-jyly shýaǵy sekildi áserge bólegeni anyq.
* * *
Tú-ý sonaý tómende bıik-bıik shyńdar qalyp barady. Jerde júrgen shaqta olar bizge kók aspandy tirep turǵandaı bolyp kórinýshi edi. Endi mine... Osyndaı bir tań-tamasha sátterde Alla jaratqan eki aıaqty, jumyr basty pendeniń sanasyndaǵy qudiretke tańǵalasyń. Sebebi mynaý ushaqty da áý basta sol adamdardyń aqyl-oıy jaratty emes pe.
– Siz buryn Oshta bolyp pa edińiz? – dedi kenet Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi, belgili jazýshy, dramatýrg Sultan Raev.
– Joq.
– Olaı bolsa bul sizderge óte qyzyq sapar bolady. Sebebi Osh – erekshe qala. Qonaq kútýi, dastarqan máziri sizderdegi Shymkent qalasynyń salt-dástúrine qatty uqsaıdy.
– O-o, – dep kúldim men. – Baıaǵydan tanys ólke eken ǵoı! О́ıtkeni men Shymkent jaqta týyp-óskenmin.
– Endeshe, – dedi ol jymıyp, – Nuh paıǵambardyń kemesi toqtaǵan Qazyǵurt taýy sekildi munda da ańyzǵa aınalǵan Súleımen paıǵambardyń taýy bar.
– Sáti tússe...
– Iá, ıá, ol taýǵa baramyz. Kóresizder.
* * *
Qazan aıynyń on birinde Osh memlekettik ýnıversıtetiniń úlken zalynda forýmnyń ashylý saltanaty ótti. Onda Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi Sultan Raev, Halyqaralyq Túrki akademııasy prezıdentiniń keńesshisi Erjan Isaǵulov, Osh oblysynyń gýbernatory Ýzarbek Jylqybaev, Osh qalasynyń meri Taalaıbek Sarybashev sóz sóılep, forýmǵa kelgen qonaqtardy quttyqtady.
Álem ádebıetiniń klassıgi, qyrǵyz halqynyń uly perzenti Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmashylyǵyna degen jurtshylyqtyń súıispenshiligi, rasynda da, el men eldiń arasyn jalǵap jatqan yntymaq pen dostyqtyń altyn kópiri ispetti. Ol qyrǵyzdardyń ǵana emes, qazaq elindegi qarapaıym jandardyń da taǵdyr-talaıyn sýretteý arqyly barsha adamzatqa ortaq rýhanı problemalardy alǵa tartty. Uly sýretkerdiń esimin alǵash álemge tanytqan áıgili «Jámıla» povesindegi qazaq dalasyn betke alyp, taǵdyr jolymen qol ustasyp uzaq saparǵa attanǵan Jámıla men Danııardan bastap, «Qosh bol, Gúlsarydaǵy» Tanabaı qostap, bizdiń eldiń keńdigine, týystyǵyna erekshe yqylas bildirip turady.
Al «Borandy beket» romanyndaǵy Edigeniń orny tipti oqshaý. Ol tek qazaq, qyrǵyzdyń ǵana emes, aıdaı álemdegi barsha qarapaıym da qaısar, adal da aqyldy jandardyń jıyntyq beınesi. Týǵan jer, kıeli topyraq, tamyryn tereńge jaıǵan tarıh, anasyn balasynan, balasyn aqyl-esinen aıyrǵan zulmat zaman – bári-bári osynaý úlken shyǵarmada kórinis tabady.
«Shyńǵys Aıtmatov murasy: jahandaný dáýirinde yntymaqta ómir súrý» atty II qazaq-qyrǵyz zııalylary forýmynda Adamzattyń Aıtmatovy atanǵan shoń klassıktiń shyǵarmalary árdaıym adamzattyń rýhanı qundylyqtaryn qorǵap, aıalap, ózimizden keıingi urpaqqa adal amanat etýge shaqyratyny osynaý forýmda keńinen sóz bolyp, negizgi áńgime ózegine aınaldy.
Sonymen birge qazaq poezııasynyń sholpan juldyzy Maǵjan Jumabaevtyń qyrǵyz tilinde jaryq kórgen «Arystan aıbat» atty jyr jınaǵynyń tusaýkeser rásimi ótti. Maǵjan aqynnyń jyrlaryn qyrǵyz tiline belgili aqyn, aýdarmashy, kezinde qyrǵyz eliniń Qazaqstandaǵy elshisi bolyp qyzmet atqarǵan Akbar Rysqulov tárjimalady.
Týysqan eldiń tilinde: Arystanmyn, Aıbatyma kım chydar? Jolbarýsmýn, Maga karshy kım týrar? Kóktó – býlýt, Jerde – jelmin kúúlógón, Jer erkesı – Jeldın jónún kım sýrar? – dep qyran qustaı sańqyldaǵan Maǵjan aqyn jyrlarynan sol baıaǵy babalardyń boıyndaǵy bıik rýhtyń lebi esip turǵanyn sezgen kóńil kókke kóterilip, Osh aspanyn sharlaı jónelgendeı erekshe bir kúıge bólenesiń.
Atalǵan jınaqqa aqynnyń seksenge jýyq óleńi men «Batyr Baıan», «Qorqyt baba» dastandary engizilipti. Osy tusta Halyqaralyq Túrki akademııasynyń bastamasymen buǵan deıin de Maǵjan aqynnyń óleńderi toǵyz tilge aýdarylyp, bir jınaq bolyp basylyp shyqqanyn aıta ketken abzal, árıne.
Sondaı-aq bıylǵy jyldyń mamyr aıynda ózbek tiline tárjimalanyp, «Taklangan asarlar» atty jeke jınaq bolyp jaryq kórgen aqyn shyǵarmalarynyń tusaýkeser rásimi ótkeni esterińizde bolar. Bul sharalardyń barlyǵy da túptep kelgende, túbi bir túrki jurtynyń azattyǵy men birligin jyrlap, Túrkistannyń tutastyǵyn ańsap ótken aıbyndy aqynnyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraılastyrylǵany barshańyzǵa aıan. Forýmda «Arystan aıbat» jınaǵymen qatar Túrki akademııasynyń qoldaýymen Astanada jaryq kórgen Qyrǵyzstannyń eks-memlekettik hatshysy Osmonakýn Ibraımovtyń «Aıtmatov. Poslednıı pısatel ımperıı», professor Qadyraly Qońqabaevtyń «Atlas drevnetıýrkskıh pısmennyh pamıatnıkov Respýblıkı Altaı», Emır Nadjıptiń «Istorıko-sravnıtelnyı slovar tıýrkskıh ıazykov 14 veka», «Joıylý qaýpindegi túrki tilderi» sekildi birqatar kitaptardyń tanystyrylymy ótti.
Eki kúnge sozylǵan keń aýqymdy forýmnyń plenarlyq májilisinde sóz alǵan qazaq delegasııasy, atap aıtqanda Túrki akademııasy prezıdentiniń keńesshisi Erjan Isaǵulov qazaq, qyrǵyz elderine ortaq mura «Janys-Baıys» jyryndaǵy tarıhı derekterge, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek túrki tilderiniń týystyǵy men erekshelikterine toqtalsa, aqyn Baıanǵalı Álimjanov áıgili «Manas» jyryn jyrlap, tyńdaýshylardyń ystyq yqylasyna bólendi. Sóz reti kelgende aıtpaı ketýge bolmas, qazaq manasshysyna qyrǵyz zııalylary aıryqsha qurmet kórsetip, oryndarynan turyp, uzaq qol shapalaqtady.
Sondaı-aq belgili ǵalym, kóne túrki tarıhyn zertteýshi Aqedil Toıshanuly, «Turan» ýnıversıtetiniń dosenti Nurgúl Aldabek Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmalarynyń kóne jyrlardaǵy, aýyz ádebıetindegi barsha adamzatqa ortaq asyl oı-ıdeıalarmen tereńnen jalǵasatynyna toqtaldy. Osh memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Qanybek Isakov ǵylymı keńestiń sheshimimen Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli men osy akademııanyń aǵa sarapshysy Qadyraly Qońqabaevqa Osh memlekettik ýnıversıtetiniń Qurmetti professory ataǵy berilgendigin jarııalap, marapat ıelerine quttyqtaý lebizin bildirdi.
* * *
Alystan estigen kisige ańyz sekildi elesteıtin Súleımen taýy Osh memlekettik ýnıversıtetindegi keıbir kabınetter men aýdıtorııalardyń terezesinen ap-anyq kórinip turady.
Mine, osyndaı bir sátterde kóne men jańanyń, keshegi men búginginiń bir-birimen máńgilik baılanysta ekenin aıryqsha bir tylsym kúsh arqyly, ıá bolmasa jumbaq túısikpen sezingendeı bolasyz.
Batystan shyǵysqa qaraı sozylǵan taýdyń uzyndyǵy, resmı derekterge súıensek, 1140 metr kórinedi. Alataýmen salystyrǵanda óz aldyna oqshaý shoqy tárizdenip kórinetin bul taýdy el Súleımen taǵy dep te ataıdy eken. Iаǵnı, erte, erte, ertede Súleımen paıǵambar mekendegen, taý-tasynda izi qalǵan qasıetti jer degeni bolar.
2009 jyly IýNESKO Súleımen taýyn dúnıejúzilik iri mádenı eskertkishter tizimine qosty. Qazir ondaǵy úlken úńgirde ejelgi dáýirlerden qalǵan zattardy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, kópshilikke kórsetip otyratyn memlekettik mýzeı ashylǵan.
Taý bıigindegi taǵy da bir tańǵajaıyp eskertkish – Tahty meshiti. Ony Oshtaǵy jurt áıgili Babyr sultannyń úıi desedi.
Súleımen taýyna saıahattap kelýshiler de, zııarat etip kelýshiler de kóp. Taýdy qııalaı kóteriletin tas baspaldaqtarmen murajaıǵa da, meshitke de qınalmaı barýǵa bolady.
Qoshtasarda tandyr nany men ystyq samsasy, dámi til úıiretin jańǵaǵy men órik-meıizi, tátti qaýyny men qarbyzy ortalyq bazardyń saýdasyn qyz-qyz qaınatyp jatqan Osh qalasyna qımaı-qımaı qaraısyz.
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»