Shekara asqan aqshalar

8 aıda – 1,8 mln tranzaksııa

Bıyl segiz aı ishinde júr­gi­zil­gen tranzaksııalardyń sany 1,8 mıllıondy qurap, byl­tyrǵy kórsetkishten 9,3 paıyzǵa kóbeıdi. Aıta keterligi, aýdarymdardyń basym bóligi Reseıge jasalǵan, aýdarylǵan soma – 147,8 mıllıard teńgeni qurap, ótken jyldyń sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 27,2 paıyzǵa asyp tústi. Odan keıingi orynda О́zbekstan tur. Bul elge 73 mıllıard teńge aýdarylyp, kórsetkish bir jylda 33,1 paıyzǵa óskendigi anyqtaldy. Kósh basyndaǵy úshtikti Túrkııa túıindeıdi. Atalǵan elge aýda­ryl­ǵan qarajat kólemi – 41,3 mıllıard teńge, ósim – 89 paıyz (!!!). 

Sonymen qatar Qazaq­stan­daǵy azamattar tarapynan qarajat Qyrǵyzstan, Qy­taı, Ýkraına, Ázerbaıjan, Tájik­stan, Grýzııa syndy elderge turaqty túrde aýdarylyp otyrylady.  

Aqsha aýdarym júıesinde she­telge jasalatyn tranzak­sııa­lardyń basym bóligi «Zolotoı ko­rona» júıesi arqyly júr­gi­zilgen. Atalǵan júıemen 241,2 mlrd teńge jiberilgen. Bul kórsetkish ótken jylmen salys­­­tyrǵanda 67,6 paıyzǵa ar­­tyq. Júıe qoldanýshylar sany artqandyqtan ósim, 48,3 paıyzdan, 63,5 paıyzǵa jo­ǵa­rylaǵan.

Ekinshi kezekte Western Union júıesi arqyly aqsha aýda­rym­dary jıi júrgiziletini anyqtalyp otyr. Ondaǵy aýda­rylǵan qarjy kólemi – 55,6 mlrd tengeni qurap, ósim bir jyl­da 13,5 paıyzǵa jetken. Úshin­shi orynda «Iýnıstrım» júıesi tur. Onda aýdarylǵan qar­jy kólemi – 31,2 mlrd teńge. Bul kórsetkish ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 1,4 paıyzǵa kemi­gen. Sonymen qatar, Faster, Contact MoneyGram, Blızko, Inye sıstemy operasııalyq júıe­leri ar­qyly aqsha aýdarymdary júr­gizilip keledi. 

Byltyrǵy jyldyń 11 aıy­nyń qorytyn­dysy boıynsha syrt­qa shyqqan qarajat kólemi 449,1 mlrd teńge. Al 2016 jyly 100,8 mlrd teńge shekara asqan. Byltyr da Reseıge Qazaqstan tarapynan qomaq­ty qarajat ketken-di. Aldyńǵy jyl­men salystyrǵanda ósim 17,3 pa­ıyzdy qurady. О́zbekstan men Qyr­ǵyzstanǵa baǵyttalǵan aqsha aýda­rymdary jıi oryndalady. 

Endi keri baǵyttaǵy opera­sııa­larǵa kóz jibereıik. Qazaq­stan­ǵa da syrttan jıi aqsha aýdarylady. Mysaly, ótken jyly elge Reseıden 144,9 mlrd teńge aýdarylyp, bul kórsetkish aldyńǵy jylmen salystyrǵan­da 16 paıyzǵa artypty. Sony­men qatar Ońtústik Koreıa eli­nen 18,8 mlrd teńge jóneltil­se, Qyrǵyz­stan­nan 15,9 mlrd teń­ge kelipti. 

Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Dosjan­­ulynyń aıtýynsha, Qazaq­stan­daǵy azamattar tarapynan shetelge aqsha aýdarylymynyń júr­­­­gizilýine birneshe áleýmettik fak­­­tor­lar sebep bolyp otyr. 

− Mysaly, Reseı men Qazaq­stan arasyndaǵy ekonomıkalyq baı­lanys qarqyndy túrde damyp keledi. Kórshi eldiń joǵa­ry oqý oryndaryna túsken stýdent­terimizdiń sany jyl saıyn artýda. Bizdiń 25 myń stýdentimiz Reseıde oqıtyn bolsa, olar­dyń ata-analary ómir súrýleri­ne, túrli qajettilikterine aqsha jibe­rip otyratyny túsinikti. Onyń ústine Reseıde jumys is­tep júrgen azamattarymyz da bar­shylyq. Olar da tapqan ta­bys­taryn elimizge aýdaryp otyrady. Osy rette, Reseıden Qazaqstanǵa aýdarylatyn qara­jat kóleminiń de joǵary ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet, – deıdi S.Dosjanuly.

Áleýmettik ahýaldyń kórinisi

Ekonomıst elge aýdarylatyn qarajattan el aýmaǵy­nan syrtqa ketetin aqshanyń eki ese artyq bolýyn bilim berý, medısına salalarymen tyǵyz baılanystyrady. Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan azamattary da bizdiń elde jumys istep, tapqan tabysyn óz elderine aýdarýda. Olardyń basym bóligi qurylys, jol jóndeý syndy salalarda jaldamaly qyzmet­ker bolyp jumysqa turǵan­dar. Atalǵan elderge jıi ári qomaq­ty qarajat jiberilý prosesi osy azamattarǵa tikeleı baılanysty. 

Bul jerde eskeretin jaıt, aqsha aýdarymyn júrgizip otyr­ǵan jeke tulǵalar eki bólek áleý­mettik sıpatqa ıe. Qazaq­stan­dyq­tar­dyń damyǵan elderge aqsha jibe­rýi, sol sııaqty keri­sinshe damý­­shy elderge Qazaq­stan­daǵy jal­­da­ma­ly qyz­metker­lerdiń qara­­­jat jiberýi elimiz­diń eko­­no­­mı­­ka­sy­nyń qarqyn­dy ári turaq­­ty damyp kele jat­qanyn kór­se­tedi. Ekin­shi jaǵy­nan, salys­tyr­­maly túr­de aıtar bolsaq, bir­­qatar kór­shi­les mem­leketter­ge qara­ǵan­da Qazaq­stan­­daǵy áleý­met­tik ahýal­dyń jo­ǵary deń­geı­de ekeni­­niń kórinisi. Jeke tul­ǵa­lar ta­ra­­py­nan qarjy aýdarym­daryn júr­gizý júıesi álem­dik tájirı­be­de bar qubylys. Mysa­ly, Ger­­manııadan Túrkııaǵa qomaq­ty qara­­jat aýdarylady. Al Túr­kııa­dan Germanııaǵa shyǵa­tyn aq­sha kólemi anaǵurlym az bolady eken.       

– Aldaǵy ýaqytta aqsha aýdarym­­­darynyń osy qarqyny saq­­ta­lady degen pikirdemin. Dese de eldegi medısına salasynyń damýy  ekonomıkamyzǵa tikeleı áser etip, buǵan deıin kúrdeli ota jasaý úshin Germanııa, Izraıl syndy elderge jiberilgen qo­maq­ty qarajattar Qazaqstan­da qalýy da múmkin degen oıdamyn. Bul máseleniń ekinshi jaǵy, damýshy Qyrǵyzstan, О́zbekstan syndy elderdiń azamattary bizdiń elge kelip, halyqara­lyq deń­geı­degi medısınalyq kómekke júgi­ne alady. Iаǵnı, áleýmettik sala­nyń bir ǵana baǵytyn damytý ar­qyly elden syrtqa ketken qara­jatty qaıtarý múmkindigi týyp otyr. Sóıtip damyǵan el­der­degi aqsha ótkizý balansy biz­diń elde de damı túsedi, – dedi maman.

Deıturǵanmen, el ekonomıkasy qanshalyqty qarqyndy damyǵan saıyn syrttan keletin jumysshylardyń da sany arta túspek. Elimizde aldaǵy 5 jyl­dyqta 1 mln jumys oryny ashylady degen jospar bar. Bul oryndar qazaqstandyqtar­dyń tolyq­taı qamtamasyz ete al­maı­tyny túsinikti. Iаǵnı, alda­­ǵy ýaqyt­ta kórshi elderden ke­le­tin jal­damaly qyzmetker­ler­diń qara­sy qalyńdaı túsedi degen sóz. 

Aqsha aýdarylymyna qatys­ty másele sóz bolǵanda dollar taqyrybyn aınalyp ótý múmkin emes. О́ıtkeni shekara asqan bar­lyq tól valıýtalardy kók qaǵaz almastyrady. 

− Bizdiń elde dollar baǵamy joǵary bolǵan jaǵdaıda jaldamaly jumys jasap júrgen azamattar alatyn jalaqysynyń az bóligin ǵana turmysyna jaratady da, qalǵan somany óz eline aýdarady. Mysaly, 1000 dollardyń 100 dollaryna kún kórip, qalǵan 900 dollardy aýda­r­ady delik. Al dollar baǵa­­my tómendegen jaǵdaıda, ju­mys­­shy óz qajettiligine 200 dol­lar jumsaıdy da, jiberetin qara­­jat azaıady. Mysaly, Reseı­de osyndaı jaǵdaı oryn alǵan bolatyn. О́zbekstan, Tájik­stan, Qyrǵyzstannan kelgen  4-5 mln adam 300 dollardan jala­qy ala­tyn bolsa, onyń 200-in el­­derine jiberip otyrǵan. Rýbl­­­diń dollarǵa shaqqandaǵy baǵa­­my ózgergen saıyn ózderi­ne jum­saıtyn qarajat artyp, jiberi­le­tin aqsha kemigen. Osydan baryp, dollardyń baǵamy qan­shalyqty áser etetinin boljaı berińiz, – deıdi ekonomıst.

Ekonomıkaǵa teris áseri bar

Kúni keshe Ulttyq bank bıylǵy jyldyń qańtar-qyr­kúıek aılarynda aýdarylǵan qarajat­tyń kólemin jarııalady. Onda toǵyz aı ishinde 495 mlrd teńge aýda­ryl­ǵany, bul kórsetkish al­dyń­ǵy jylmen salystyrǵanda 34 paıyzǵa artqandyǵy aıtylady.

Aıta keterligi, osyndaı aqsha aýdarymdary bizdiń ekonomıkaǵa aıtar­lyqtaı bolmasa da, belgili bir deńgeıde keri yqpal etip otyr. Jaldamaly jumysshylar jal­a­qy­syn teńgemen alsa da, óz eline jiberý úshin ony dollarǵa aıyr­bas­taıdy. Sóıtip eldegi kók qaǵaz­ǵa degen suranys artyp, bul óz keze­ginde teńgeniń álsireýine yqpal etedi. 

– Eksport, ımport syndy opera­sııalarmen  salystyrǵanda mundaı tranzaksııalar asa aýqym­dy emes. Mysaly, eksport kólemi – 50-60 mlrd dollar bolsa, al tulǵalar tarapynan aqsha aýdarymdary 1,5-2 mlrd dollardan aspaıdy. Dese de ekonomıkaǵa 2-3 paıyzdyq áseri bar. 

Qazaqstandaǵy qomaqty qara­jat quıylǵan ınvestısııa­lyq jobalardy júzege asyrý úshin qyzmetkerlerge de suranys ar­ta­dy. Búgingi kúni ony ótep otyr­ǵan kórshi elderdiń jaldamaly ju­mys­shylary. Al óz elimizdegi qan­shama halyq «eki qolǵa – bir kúrek» taba almaı, ju­myssyzdar sany kún sanap artyp keledi. Maman­dar máseleniń mánisin, qara jumys­qa kópshiliktiń qulyq tanyt­­paı­tyndyǵymen baılanys­­­ty­ra­dy. Bul másele áleýmettik sala sheńberinde ǵana emes, ekono­mıka­lyq turǵyda da asa ózekti bolmaq. Qarajatty shek­ara asyr­­maı, óz turmys deń­geıi­miz­ge baǵyt­­taýdyń qansha lyq­ty tıim­di ekenine joǵaryda kel­tir­gen mysaldar dálel bolmaq. 

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»