Sh.Aıtmatovtyń «Borandy beket» romanynda qoǵamdaǵy asa qaýipti qubylystyń biri máńgúrttik máselesin, ıaǵnı adamzat balasy sana-seziminiń quldyrap, rýhanı kataklızmge ushyraı bastaǵandyǵyn kóterdi. Jazýshy jaryq dúnıege alyp kelgen óz anasyn atyp óltirgen qazaq ańyzyndaǵy máńgúrttik kórinisin sýretteı otyryp, osy bir jeke adamnyń basyndaǵy tragedııanyń jańa dáýirde bútindeı bir ulttyń óziniń tilin, tegin, dinin umyta bastaǵan jalpy qoǵamdyq, ulttyq tragedııaǵa aınalyp bara jatqanyna jurtshylyq nazaryn aýdardy.
Romanda ekologııaǵa urynyp jatqan tabıǵattyń, adam balasynyń jaı-kúıin sýretteı otyryp, jalpy adamzattyń bolashaq taǵdyry týraly problema kó- terilgen. Oqıǵa bas keıipker Edigeniń temirjolda birge isteıtin dosy Qazanǵaptyń dúnıeden ótýinen óris alady. Sýyq habardy estigen Edigeni kóp oılandyrǵan, tolǵandyrǵan – qazanyń ózi ǵana emes, Qazanǵaptaı ul da, qyz da ósirgen ardager azamattyń demi úziler shaqta janynda aýzyna sý tamyzyp, basyn súıep, betin jabar jan bolmaı, qańyraǵan bos úıde jan tapsyrýy.
Edigeniń esh kedergige qaramaı, óz dosy Qazanǵapty Ana-Beıitke jetkizýdi maqsat etýi – onyń adamgershilik sana-seziminiń tabıǵı kórinisi. Avtordyń beıneleýinde ómirdiń qazyǵy – Edigeler. Olar úshin ótken tarıh, búgingi kún, bolashaq – birtutas. Bular – birinen-biri órbigen, birinsiz-biri joq damý kezeńderi. Ony úzbeıtin, ómir otyn sóndirmeıtin, tarıhty jalǵastyratyn – osy Edige sekildi búgingi kúnniń abzal jandary. Qarapaıym eńbek adamy Edigeniń bir kúni – ǵasyrǵa bergisiz. Edigeniń beınesi, onyń bastan keshirgen oqıǵalardy eske alýy arqyly sýretker ótkendi, búgindi, bolashaqty birtutas kúıinde bere alǵan. Ulttyq sana-sezimi joǵary bas keıipker naǵyz gýmanıst, adamgershiligi bıik azamat beınesinde kórinedi. Jazýshynyń oıynsha, adamzat qoǵamyn adam retinde saqtap turǵan – Edigeler. Romanda Edigege qarama-qarsy somdalǵan beıne – Qazanǵaptyń jalǵyz uly Sábıtjan. Sábıtjan – rýhanı máńgúrt jan.
Máńgúrt uǵymyn alpysynshy jyldary kórkem ádebıette birinshi bolyp beınelegen – belgili qazaq jazýshysy Ábish Kekilbaev. Ábishtiń máńgúrti – Mańǵystaýdaǵy kórshi jatqan eki el qazaqtar men túrikmender arasyndaǵy shapqynshylyqtar kezindegi qazaq tutqyndar. Qolǵa túsken tutqyndardyń aldymen shashyn tyqyrlap alyp, sol jaltyr basqa aq taılaqtyń jas terisin sheshilmesteı etip, kıgizedi.
Al Sh.Aıtmatov «máńgúrt» uǵymyna múldem jańasha qyrynan kelgen. Shyńǵystyń – máńgúrtteri Ábishtiń máńgúrtteri sııaqty máń, esýas, aqyly kem emes, kerisinshe, bul ómirde bilmeıtin bálesi, oqymaǵan nársesi joq, biraq dúnıetanymy basqa, ózin ózgelerden, óz ultynan joǵary qoıyp, artyq sanaıtyndar, óz ultynan jeringender. Oǵan qaýipti qoǵamdyq qubylys retinde erekshe mán berip, kúlli adamzat balasyn shoshyndyratyn, rýhanı damýyna tosqaýyl bolatyn alapat kúsh retinde tanytty. Ábishtiń esi durys emes tutqyn máńgúrti ata-babasyn bile tura bilgisi kelmeıtin, keshegisi men búgingisi, bolashaǵy týraly oılanbaıtyn, oılansa da bilgisi kelmeıtin, mensinbeıtin rýhanı máńgúrttik janynda – aınalaıyn. «Kúıshidegi» máńgúrtter birinshiden, sanaýly ǵana (altaý), ekinshiden, olardy kúshtep máńgúrt qylsa, úshinshiden, máńgúrttikten máńgúrtterdiń ózderi ǵana zardap shegedi. Al qyrǵyz jazýshysynyń shyǵarmasynda máńgúrttiktiń kórinisi jıileı bastap, zardaby onyń ózine ǵana emes, ózgelerge, qoǵamǵa tıip, bolashaqqa qaýip tóndire bastaǵandyǵy beınelenedi. Eń bastysy, jańa zamannyń rýhanı máńgúrtteri qoǵamnyń óz ishinde paıda bolyp, ósip-ónýde. Bir qyzyǵy, halyq ózin órge súıreıtin ult kóshbasshylaryn daıyndaýmen birge sol qoǵamnyń ulttyq damýyna kedergi keltiretin máńgúrtterdi de shyǵaryp jatyr.
Romanda Sábıtjannan basqa keıipkerlerdiń is-qımyldarynan da máńgúrttiktiń belgilerin baıqaýǵa bolady О́z qara bastarynyń qamyn kúıtteıtin keıbireýler romannyń ár jerinde shań berip otyrady. Qazanǵaptyń qazasyn estigen dıspetcher Sháımerden kóńil aıtýdyń yrymyn jasaıdy. Bunyń kóńil aıtqan túrin kórip, Edige qatty nalıdy: «Áı, mısyz haıýan-aı, – dedi ishinen – qaza jóninde durys aıta almaıdy».
Sháımerden – ólikti syılaýdyń ne ekenin bilmeıtin máńgúrt. Jumysyn aýystyrýdy suraǵan Edigege «Oý, aınalaıyn, Edeke, sen álgi netip, meniń basymdy qatyrma netip. О́lse – óldi, netip. Meniń seni almastyra qoıatyn adamdarym joq. О́liktiń janynda netip otyramyn degeniń ne, Edeke? Sen janynda otyrǵannan ólgen adam tirilmeıdi ǵoı, dep oılaımyn, netip...» (18-bet).
Dıspetcher Sháımerden, Uzyntura Edilbaı, Tańsyqbaev sekildi bezbúırekterge Edige syndy er bylaısha ún qatady: «Bul jurt ne bolyp barady. Bular úshin ólimnen basqanyń bári qadirli. Bular ólimdi syılamasa, tirshiliktiń qadirin qaıdan bilsin. Bular qalaı, ne úshin ómir súrip júr ózi? О́mirdiń máni ne sonda bular úshin?». Edigeniń «Bul jurt ne bolyp barady» degen biraýyz sózi kúlli adam balasyna qaraı aǵynan jaryla aıtylyp, búgingi qoǵam týraly oılanýǵa shaqyryp turǵandaı.
Edige – dosyna adal. Qazanǵaptyń ótinishi boıynsha, ony Ana-Beıitke jerlemekshi. Sábıtjan oǵan qarsy. Qaıdaǵy bir ertegi beıitke aparý – ol úshin aqylǵa syıymsyz. Áke ósıeti ony kóp qınaı qoımady. Osy sátte Edigeniń kóz aldyna anasyn atqan máńgúrt elesteıdi. Ol máńgúrtpen Sábıtjannyń dúnıetanymyn salystyryp, qatty qapalanady.
Romanda ǵylymı-tehnıkalyq progress pen rýhanı damý arasyndaǵy qaıshylyq barynsha kórkem kóringen. Bilim-ǵylymnyń jetistikteri adamzat bolashaǵyna qyzmet atqara bastady. Adam balasy ǵasyrlar boıy jıǵan-tergeniniń, kórgeniniń, bilgeniniń barlyǵyn tek jasampazdyqqa, gýmanıstik murattarǵa saı jumsasa, máńgúrt týraly uǵym da, ańyzdar da bolmas edi. Bilim men adamgershilik qasıetter alshaqtyǵy bolmasa, Sábıtjan sekildi bozókpeler de jer basyp júrmes edi.
Jalpy, máńgúrttik eki túrli bolady. Birinshisi – jaýgershilik zamandaǵy máńgúrttik. Munda adamdy kúshpen, zorlyqpen adamı oılaý-zerdesinen aıyryp, jazalap, qulaqkesti qul qylady. Ekinshi bir túri – qazirgi jahandaný zamanyndaǵy rýhanı máńgúrttik. Sábıtjan men ańyzdaǵy máńgúrt – osynyń aıǵaǵy. Birinde máńgúrttik kúshpen oryndalsa, ekinshisi aıla-amal arqyly halyqtyń dilin, dinin, tilin umyttyryp, naǵyz máńgúrtke aınaldyrǵan. Ekeýinde de máńgúrt osyny júzege asyryp otyrǵandarǵa qul bolady. Sh.Aıtmatov óz zamanynyń qyspaǵyna qaramastan, sóz qudiretin túsinetin halqyna adamzat taǵdyryndaǵy asa qaýipti ózekti máseleni kórkemdikpen jetkize bilgen.
Shyńǵystyń «Kassandra tańbasy» jaryqqa shyqqannan keıin roman jaıly aıtylǵan túrli kózqarastar ortaǵa tústi. Shyǵarmany óte joǵary baǵalaýmen birge «osy qalaı eken» degen baǵyttaǵy pikirler de kórindi. Synı pikirler kóbine shyǵarmanyń ulttyq topyraǵynyń joqtyǵy men kótergen máselesiniń daýly ekendigi tóńireginde órbidi.
Bizdińshe, romannyń myqtylyǵy sol – ol qoǵam aldynda turǵan asa zárý máseleni aldyn ala kótere bilip, oǵan jurtshylyqty nazaryn aýdara bilýi. Ádebıet – óner, óner mindetti túrde ulttyq syıpatta bolady, sondyqtan da onda ulttyq bolmystyń beınelenýi zańdylyq bolsa, sonymen birge jazýshy halyqtyń kózi, qulaǵy, sezimi ekendigin de eskerip, adamzattyń bolashaǵyna qaýip tóndire bastaǵan ǵasyr alapatyn óner tilimen baıqatyp jatqandyǵy da zańdy.
Romanda adamzat qoǵamy úshin asa mańyzdy úlken másele kóterilgen. Ol – ǵylymnyń jalpy qoǵamǵa, halyqqa qyzmet etip, durys jolda damýy. О́kinishke qaraı, ǵylym men tehnıkanyń jetistikterin túrli aıla-amaldarmen halyqty baǵynyshty ustaý, kerek deseńiz, kúsh qoldanyp, qyryp-joıý quralyna aınaldyrýy da ómir shyndyǵyna aınalyp otyr. Tipti ǵylymnyń osylaısha jekelegen múddelerge oraı teris baǵytta damýy jer betindegi tirshilik ataýlyǵa qaýip tóndire bastady. Mine, osy sııaqty jalpy álemdik qaýipti problemalardy der kezinde kóp bolyp sheshýge Shyńǵys ótken ǵasyrdyń ózinde-aq shaqyrǵan.
Shyndyǵynda da, bul roman jazýshy ǵana emes, «Adamzattyń Aıtmatovy» atanǵan qoǵam qaıratkeri, uly qyrǵyz Shyńǵystyń qoǵamdyq damýdyń batystyq úlgisine bergen baǵasy ispettes. Romannyń bas keıipkerinde Otan joq; ultsyz. Onyń turaǵy – ǵarysh; kosmostyq orbıta stan-sasynda ómir súretin ǵaryshker ǵalym. Uzaq jyldar boıy jasandy adamdardy dúnıege ákelýdi zerttegen ǵalym Jer-Anaǵa qaıtýdan úzildi-kesildi bas tartady. О́z kinásinen arylyp-tazarý úshin osylaısha ǵarysh taqýasyna aınalady. Sondyqtan da ony mazalaǵan másele – aýyl-úıdiń áńgimesi emes, jumyr jerdiń, adamzattyń taǵdyry.
Máselege osy turǵydan kelgende, Sh.Aıtmatovtyń «Kassandra tańbasy» romanyndaǵy kórkem shyndyqtyń oıly kózdi oqyrmanǵa aıtary kóp. Shyńǵys bul romanynda órkenıet, ultsyzdaný, kosmopolıtızm máselelerine ǵylym men tehnıkanyń damýy prızmasynan kóz jiberip, adamzat qoǵamy qaıda barady, bul baǵyt aparyp orǵa jyqpaı ma, adamzat qoǵamy durys jolda damýy úshin ne isteýimiz kerek degen saýaldar tóńireginde oı qozǵaıdy.
Romannyń bas keıipkeri Fılofeı (óz esimi Andreı Krylsov) jórgektegi sábı kezinen jetim balalar úıinde tárbıelengen; óziniń áke-sheshesiniń kim ekenin bilmeıdi. О́mir boıy «Meniń ákem kim, sheshem qaıda eken?» deýmen ótedi. О́ziniń kim ekenin bilgisi keledi. Fılofeıdiń kúndeliginde jazýshynyń negizgi ıdeıalary ashyq kórinedi. Ǵalym óziniń taǵdyryn jasandy jolmen ákelgen adamdarynyń taǵdyrymen uqsas ekendigin biledi.
Jasandy jolmen dúnıege kelgenderdi belgili tegi, ata-anasy joq bolǵandyqtan «Ikstektiler» dep ataıdy. Al «ıkstektiler» ne úshin jasalýda, nege asa qajet bolyp otyr? Buǵan jaýap kúndelikte tómendegishe berilipti:
«No vse delo v tom, chto rojdaıýshıh v rezýltate etogo chelovek – nazovem ego ıksrod – lıchnost anonımnaıa, eto nıcheınyı, ıskýsstvenno vyvedennyı sýbekt, ıa tak ponımaıý... Ved fenomen ıksrodov ýdıvıtelno mnogo obeshaıýshıı v polıtıcheskom plane. Eto býdet ımenno ta probıvnaıa sıla, kotoraıa, v otlıchıe ot nas, bez oglıadkı, bez straha ı somnenıı býdet borotsıa za pobedý kommýnızma vo vsem mıre. Semıa ı prochıe rodstvennye otnoshenııa kak arhaıchnye ınstıtýty starogo mıra nasılııa býdýt sbrosheny na svalký ıstorıı ımenno ıksrodamı».
Shyǵarmadan keltirilgen bul mysaldar «Borandy beket» romanyndaǵy «máńgúrt» te, «Kassandra tańbasy» romanyndaǵy «Ikstektiler» de, «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» kitabynda sóz bolǵan «zombıler» de adamzat balasy jasaı almaıtyn, júregi daýalap, qoly barmaıtyn qandaı isti bolmasyn teksizdikten, týys-baýyrdy bilmeıtindikten, jalǵyzdyqtan, adamǵa tán otbasy, ata-ana, baýyr jaıynda oı-sezimderdiń bolmaýynan selt etpesten iske asyra alatyndyǵyn kórsetedi.
Sh.Aıtmatovtyń halyq nazaryn aýdaryp otyrǵan keleńsiz qubylystardyń óris alǵany sonshalyq – ol bir eldiń nemese bir aımaqtyń aýqymynan áldeqashan shyǵyp ketken; ol problemalardy sheshýge bir, ne bolmasa birneshe memlekettiń qaırat qylýǵa shamasy kelmeıdi; sondyqtan da ony búkil adamzattyń qatysýymen aýyzdyqtaı alady. Jahandaný barysynda qaýip-katerdiń terrorızm, esirtki bıznesi, bosqyndyq, ekologııa sııaqty jańa túrleri paıda bolyp, álemdik sypat ala bastady. Eń bastysy, ǵalamdasý barysynda halyqaralyq qatynastar barynsha ýshyǵa túsip, jer-jerlerde soǵys oshaqtary lapyldaı bastady. Jahandanýdyń bet alysynyń qaýipti bola bastaǵany sonshalyq – álem qazir úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń sál-aq aldynda tur.
Álemdi qaýlaǵan órtteı japyryp kele jatqan jahandanýǵa ulttyń, ulttyq tildiń, ulttyq qundylyqtardyń, dinniń, jan-jaqty damyǵan adamnyń, qoǵamnyń keregi joq. Oǵan keregi – tilin, dilin, dinin bilmeıtin, rýhynan aırylǵan, ulttyq tamyry joq máńgúrt, tobyr. Qazirgi qazaq qaýymynyń da qas jaýy osy máńgúrtter, ıaǵnı ishten shyqqan ana tilinen maqurym shubar jylandar bolyp otyr. Shyńǵystyń ulylyǵy osy bir alapattyń álemge qaýip tóndiretinin ótken ǵasyrdyń ózinde-aq kóregendikpen kóre birip, adamzat balasyn eskertýinde jatyr.
Shyńǵys Aıtmatovtyń kúlli shyǵarmasynyń ıdeıalyq ózegi, aıtar ósıeti – «Máńgúrt bolmańdar!» bolǵandyǵyna kózińiz jetedi. «Borandy beket» romanynda:
«Edige bir búıirden aq qus kórgendeı boldy. Bul baıaǵyda óziniń máńgúrt ulynyń sadaǵynyń oǵy tıip, túıeden qulap bara jatqanda, Naıman-Ananyń aq jaýlyǵynan paıda bolǵan aq qus edi... Álgi qus Edigemen qatarlasa ushyp bara jatyp, aqyr zamannyń arqyraǵan, kúrkiregen kúshti daýsynyń arasynan aıqaılap:
– Kimniń balasysyń? Atyń kim seniń? О́zińniń atyńdy esińe túsir! Seniń ákeń – Dónenbaı, Dónenbaı, Dónenbaı, Dónenbaı, Dónenbaı... – dep, shyryldap bara jatty» degen sımvolıkalyq maǵynasy tereń sózben salynǵan kórkem kórinispen aıaqtalýynyń ózi oıly oqyrmandy ómirdiń máni jaıly tereń oılarǵa jeteleıtini anyq.
Dandaı YSQAQULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor