Alberta ýnıversıtetiniń bıology Endrıý Deroker aq aıýlardy 30 jyldan beri zerttep keledi. Ol jahandyq jylyný kezeńinde Arktıkadaǵy aıýlardyń jaǵdaıyna, munaı men gaz burǵylaý jumystarynyń tabıǵat ókiline qanshalyqty áser etetinine jiti nazar aýdarǵan. Taıaýda onymen áńgimelesýdiń sáti tústi.
Henrı FONTAN, Stıv EDER, «Nıý-Iork Taıms»
– Arktıkada shamamen 25000-ǵa jýyq aq aıý bar. Olardyń jaǵdaıy qalaı?
– Adamdar aq aıýdyń bári qıyn jaǵdaıda dep paıymdaıdy. Biraq másele ondaı emes. Qazir Arktıkanyń kóp bóliginde olar mamyrajaı tirlik keship jatyr. О́ńirde aq aıýdyń 19 túri bar. Sondyqtan ár túrdiń ahýaly ár alýan.
– Alıaskadaǵy Arktıkalyq ulttyq qoryqtaǵy aıýlar týraly ne aıtasyz?
– Ondaǵy aq aıýlar – 19 túrdiń biri hám klımattyń ózgerýinen zııan shegip jatqandar da tap solar. Tarıhqa júginsek, olardyń sany 1500-den asyp jyǵylǵan eken. Qazirgi tańda 800-900-deı aıý qaldy. Sondyqtan Alıaska aıýlarynyń muzdyń erýinen zardap shegip otyrǵany anyq baıqalady. Jahandyq jylyný áserinen olar soltústikke qaraı qonys aýdara bastady.
– 1980 jyldan beri Arktıkadaǵy teńiz muzy ár onjyldyqta 13 paıyzǵa azaıyp otyrǵan eken. Bul aıýlarǵa qanshalyqty áser etti?
– Aq aıýlar morjdardy aýlaý úshin teńiz muzyna shyǵady. Eger muz joıylsa, bul aıýlardyń tamaqtanýynan bastap, aımaqty mekendeıtin balyqtarǵa, sodan keıin morjdarǵa keri áser etedi.
– Demek, teńiz muzynyń azaıýynan aıýlar qurlyqta kóp ýaqyt ótkize bastaıdy ǵoı. Munyń áseri qandaı?
– Olar negizgi jemtigine jete almaǵandyqtan, salmaq joǵaltyp, aryqtaı bastaıdy. Eń qaýiptisi, aıýlar qurlyqta ashtyqtan buralyp, analyqtary maı jetispegendikten uryqtana almaıdy. Bálkim, biz morjdardyń kóbeıip, aıýlardyń alysqa ketip, uzaq ýaqyt ash júrýine sebep bolyp, tamaqtanýyna kedergi keltirip otyrǵan shyǵarmyz. Osynyń bári qosylyp aıýlardyń qýatynyń kemýine ákep soǵady. Osynyń saldarynan qonjyqtar azaıyp, ómir súrý qıyndaı túsedi. Ýaqyt óte kele olardyń sany tómendeıdi.
– Gaz jáne munaı burǵylaý jumystarynyń aq aıýǵa áseri týraly ǵalymdar ne deıdi?
– Keıbir aıýlar adamdardan, qardaǵy mashınalardan, ámbebap júk kólikterinen qoryqpaıdy. Endi biri úrkip, alysqa qashyp ketedi. Olar qonjyqtaryn ertip júrse, saq bolady. Eger apanda jatqan aıýdy qorqytsańyz, qonjyǵyn ertip qashyp ketýi ábden múmkin. Kishkentaı qonjyqtar tolyq jetilmegendikten, qorǵanysh úshin apan qajet. Ony tastap ketý ómirine qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan aıýlardy úrkitýge bolmaıtynyn eskerýge tıispiz. Qanshalyqty zııan? Naqty jaýap berý qıyn. Alaıda myna nárse anyq, teńiz muzynyń joıylýynan týyndaǵan túıtkildi odan ári ústemeleý aq aıýlar úshin orasan zardap ákeledi.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»