Dúısenbi, 2 qańtar 2012 0:11
Biz osydan úsh-tórt jyl buryn Amerıkada bolǵanymyzda Soltústik Karolına shtatynyń bir kolledjine baryp, oqýshylar aldyna Qazaqstandy tanystyra áńgime ótkizdik. Aldymyzda turǵan globýsty aınaldyryp, mine Amerıkanyń týra qarama-qarsy tusynda Qazaqstan bar. Ol anadaı da mynadaı el, qazyna-baılyǵy sonshama dep aıtyp jatyrmyz. Oqýshylar selt eter emes, syńaıy ondaı eldiń bar ekenin birinshi ret estip otyr. Bir kezde áıgili «Baıqońyr» kosmodromy sol jerde degende balalar jymyńdasyp bas ızeı bastady. Al, eresekter onda Qazaqstandy Semeıdegi ıadrolyq polıgon, Petropavldaǵy SS-20 raketalaryn jasaıtyn áskerı zaýyt arqyly ǵana biletin.
Dúısenbi, 2 qańtar 2012 0:11
Biz osydan úsh-tórt jyl buryn Amerıkada bolǵanymyzda Soltústik Karolına shtatynyń bir kolledjine baryp, oqýshylar aldyna Qazaqstandy tanystyra áńgime ótkizdik. Aldymyzda turǵan globýsty aınaldyryp, mine Amerıkanyń týra qarama-qarsy tusynda Qazaqstan bar. Ol anadaı da mynadaı el, qazyna-baılyǵy sonshama dep aıtyp jatyrmyz. Oqýshylar selt eter emes, syńaıy ondaı eldiń bar ekenin birinshi ret estip otyr. Bir kezde áıgili «Baıqońyr» kosmodromy sol jerde degende balalar jymyńdasyp bas ızeı bastady. Al, eresekter onda Qazaqstandy Semeıdegi ıadrolyq polıgon, Petropavldaǵy SS-20 raketalaryn jasaıtyn áskerı zaýyt arqyly ǵana biletin.
Alys Amerıkany aıtamyz-aý, keshe Prezıdentimiz Germanııa men Fransııaǵa barǵanda ondaǵy adamdardyń onynan toǵyzy Qazaqstan jóninde eshteńe estimegenin, myna turǵan Eýropanyń ózinde qazaqtardy tanymaq túgil, bilmeıtinin de kórsetti ǵoı. О́te aýyr, biraq solaı! О́ıtkeni osy ýaqytqa deıin biz Keńes Odaǵy shańyraǵynyń astynda bolyp, ruqsat etkende ǵana bolmasa, ózdigimizden bas shyǵaryp, boı kóterip, álem dúnıesine shyǵa almadyq emes pe?
Endi táýelsizdik keldi. Erkindikpen birge jaýapkershilik, úlken mindet tústi moıynǵa. Osy turǵydan oılasaq, ne bar, ne joǵyn baǵdarlap, saralaıtyn kez keldi.
Qazaqstan álem aldyna teń quqyqty táýelsiz memleket bolyp qosyldy. Endi sol álemdik deńgeı, dúnıejúzilik talap turǵysynan qaraǵanda bizdiń alatyn ornymyz hal-jaıymyz qandaı, qandaılyq ekenin árdaıym baǵdarlap-shamalap otyrýymyz kerek. Buryn bárin Keńes Odaǵynyń kólem deńgeıimen salystyratyn, ólsheıtin edik. Endigi esep ólshem dúnıejúzilik — álemdik turǵydan júrgizilýi tıis. Qazirgi jer betindegi 170-ten astam táýelsiz memleketterdiń ishinde Qazaqstan óziniń jer kólemi jaǵynan 9-oryn, halqynyń sany jóninen 51-oryn alady. Qazaqstan óziniń qazba baılyǵy, qazynalary jaǵynan buryn Odaqta eń aldyńǵy oryndarǵa ıe bolatyn. Endi álemdik deńgeımen ólshegende de sol keýde tustan, tipti bas jaǵynan oryn alady eken. Dúnıe júzinde munaı qory jaǵynan 12-oryn, kómir qorynan 9-oryn, temir rýdasy jóninen 8-oryn, qorǵasyn men molıbdennen 4-oryn, marganesten 3-oryn, hromıtten 2-oryn, volframnan 1-oryn alady.
Al Qazaqstannyń álem sheńberinde erekshe baǵalanatyn taǵy bir qazynasy bar. Ol elektronıka, radıotehnıka ǵasyryna asa qajet te qymbat sırek metaldar qory. Qazaq jerinde barǵan saıyn qymbattaı túsken nıkel men qalaıy, tıtan men tantal, kobalt pen ýrannyń asa mol qory shoǵyrlanǵan.
Iá osynyń bári bar. Bári maqtanysh!
Olardyń bári, árıne, bizdiń múmkindikterimizdi kórsetedi. Al onyń naqty nátıjesi, paıdasy qandaı?
Jalpy ulttyq ishki ónim quny jan basyna shaqqanda jylyna Reseıde 6,30 myń dollar, Ýkraınada 4,75 myń dollar, al Eýropa elderi boıynsha 10,35 myń dollar bolady eken. Qazaqstanda bul mólsher áldeqaıda az. О́ıtkeni biz ózimizde satýǵa arzan shıkizatty kóp óndiremiz de, naqty paıda-tabysty kóp beretin daıyn ónimderdi az shyǵaramyz. Degenmen, oǵan qaramastan, mádenı tutynys jaǵynan mólsher az emes. Myń adamǵa shaqqanda jýrnal-gazet shyǵarý, teledıdar men radıo quraldaryn paıdalaný, kitap basý, bilim berý jaǵynan Qazaqstan álemdik orta deńgeıden tómen emes.
QAZAQSTANDY álem orbıtasyna qosatyn, tartatyn qural — qatynas pen baılanys. Biz bul jaǵynan damyǵan elderden áldeqaıda keıin qalǵanbyz. Sheteldikterdi osy qıyndyq qorqytady. Bizde myń sharshy kılometrge 30 kılometr asfalt jol salynǵan. Bul jaǵynan Qazaqstan Mońǵolııadan ǵana alda eken. Al Japonııada salynǵan asfalt jol bizdegimen salystyrǵanda júz ese kóp — 3 myń kılometrden keledi. Endi álemdik deńgeıge shyǵý úshin osyny qaraý, qamtý qajet. Qazaqstandy basyp Eýropa, Japonııa optıkaly-talshyq baılanys jelisi ótedi.
Dúnıejúzilik mán-mańyzy bar joldardy salýǵa kirýimiz kerek. Qytaı men eki aradaǵy joldyń salynýy Pekın men Máskeýdiń Eýropa astanalarynyń arasyn áldeneshe ese qysqartyp, Eýropa men Azııany jaqyndastyrady. Odan ári osy Transazııalyq temir jol jelisin Túrikmenstan arqyly Iranǵa deıin sozyp aparsa, sonda Tynyq muhıt pen Parsy shyǵanaǵy arasynda tóte temir jol ashylmaq. Keıin Qyzylorda men Jezqazǵannyń, Jezqazǵan men Arqalyqtyń arasy jańa temir jolmen qosylsa, sonda Reseı men Orta Azııa elderi de bir-birimen jaqyndaı túser edi. Sóıtip Qazaqstan óziniń utymdy ornalasýynan kóp paıda tabýy ǵajap emes. Kaspıı teńizi arqasynda Qazaqstan halyqaralyq teńiz jol qatynasy bar elge aınalmaq.
* * *
Álem sahnasyna shyqqan soń, adamzat uıajaıyna tikeleı engen soń, osy qarymǵa qosatyn, beretin neń bar degen suraq qoıylady da ár halyq, ár memleket soǵan naqty jaýap izdeıdi.
Álemge tanylý, álem deńgeıine shyǵý — qıyn da uzaq jol. Biz Qazaqstannyń BUU-ǵa múshe bolǵanyn, júzge jýyq elderdiń tanyǵanyn maqtana aıtamyz. Ol degen táýelsiz jańa memleket paıda bolǵanda tabıǵı túrde atqarylatyn dıplomatııalyq joralǵylar. N, Nazarbaevtyń halyqaralyq sheńberde kóterip, qozǵap júrgen máselelerin álem tanydy.
Iá, kázir halyqaralyq qyzmet qaýlap, ulǵaıyp bara jatyr. Bizde sonaý tomaǵa-tuıyq zamanda kóp bolmasa da ózderiniń qabilet-qasıetterimen dıplomatııalyq qyzmet atqarǵan, basqa elderge tanylǵan qazaqtar bolǵan. Sonaý 20-shy jyldary Názir Terequlov Saýd Aravııasy elinde elshi boldy. Turar Rysqulov Mońǵolııada elaralyq ister atqardy. 50-shi jyldary qaıratker Tólegen Tájibaev Birikken Ulttar Uıymynyń bıik minberinen sóz sóılegen. Kóp jyldar boıy maman-dıplomat Málih Fazylov áýeli Malıda, sosyn Marokkoda KSRO-nyń Tótenshe elshisi bolyp jemisti qyzmet atqardy.
Halyqaralyq deńgeıde shetelderde júrip tanylǵan qazaqtar da bolǵan. Olardyń ishinde sonaý otyzynshy jyldary shetelge ketip, áýeli Fransııada, keıin Germanııada jumys júrgizgen Mustafa Shoqaıdyń esimin ataýǵa bolady. Ony Batys Eýropadaǵy túrki tektes jurtshylyq jaqsy bildi, qadirleıdi. Sodan keıin ataıtynymyz —41 jyl boıy Taıvan parlamentiniń múshesi bolǵan, kázir Túrkııada turyp jatqan myqty qazaq Dálelhan Jaǵaltaı. Ony Túrkııada turatyn qazaqtar qatty qurmetteıtinin biz sol elde bolǵanda da, keıin ol Qazaqtardyń búkil dúnıejúzilik quryltaıyna kelgende de, sol joly, Ulytaýǵa barǵanda da ábden ańǵardyq, ılandyq. Halyqaralyq deńgeıde jaqsy eńbek etip júrgen bir qazaq — «Azattyq» radıostansııasynyń qazaq bólimin kóp jyldan beri basqaryp kele jatqan, sonaý jyraqta júrip, qazaq taǵdyryn, halyq qamyn jep, jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı eńbek etken Hasen Oraltaı. Osyndaı qazaqtar qatarynda áıgili saıysshy Mustafa О́ztúrikti de ataýymyzǵa bolady. Ol álem chempıony ataǵyn birneshe dúrkin jeńin alǵan. «Bul kim?» degende «Bul — qazaq» dep talaı tańqaldyra, tamsandyra aıtqyzǵan myqty qazaq!
Almaty halyq sharýashylyǵy, ýnıversıtetiniń rektory Saǵadıev Kenjeǵalıdy Kembrıdjdegi dúnıejúzilik ómirbaıandar ortalyǵy 1992 jyldyń eń belgili adamy dep jarııalady. Kembrıdjdegi sol ortalyq ótken jyldyń belgili adamy dep ózimizdiń Almatyda turatyn ónertaný ǵylymynyń doktory Bolat Ishambaıuly Qaraqulovty atady. Ol, «Mýzyka júıesiniń sımmetrııasy» degen kitabyn jazyp, onda mýzyka óneriniń ǵylymı júıesi, atamyz Ál-Farabı sekildi mýzykada da dál ǵylymdarǵa tán qasıet, sypat bar ekenin zerttep, tujyrymdaǵan. Osy jyldyń basynda dúnıejúzilik ómirbaıandary ortalyǵynan taǵy bir habar jetip, keıinnen Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Shárıpa Baısarıeva esimi 1992 jyldyń áıgili adamdarynyń tizimine qosylǵanyn bildik, bildik te maqtandyq.
Sonymen álemge áıgili Gınnestiń erekshe rekordtar kitabyna kirgen alǵashqy qazaq ta shyǵyp otyr. Áıgili sportshy jelaıaq-júgirgish Marat Jylanbaev ataqty kitapqa bir emes, tórt birdeı rekord jasap kirip otyr. Ol bir jyldyń ishinde 226 márte marafon júgirisin ótkizip, tórt birdeı álemdik rekord jasaǵan. Sony halyqaralyq komıssııa aıqyndap, moıyndap, onyń esimin Gınnes kitabyna kirgizdi. Bul da qazaqtyń álemdik deńgeıge ilikkenin taǵy bir ret kórsetti. Marat — Elbrýs basyna júgirip shyqqandardyń biri. Ol Ekibastuzdan Almatyǵa 16 kúnde jaıaý júrip jetken, Qaraqumdy 22 kún ishinde jalǵyz ózi kesip ótken. Jaqynda Saharany kesip ótpek. Sosyn ol jer sharyn jaıaý aınalyp shyǵýdy jobalap otyr. Mine, osylaı árkim de óz isinde álemdik bıikke shyǵa alatynyn kóremiz.
Mysaly «Seımar» konsersıýmynyń bastyǵy M. Seısembaev, nemese «Býtııa» korporasııasynyń Prezıdenti B. Ábilov sekildi halyqaralyq iskerlik dúnıesine tanymal bola bastaǵan bıznesmender men bankırlerimiz de bar. Bular álem deńgeıine endi shyǵa bastady.
Buryn qazaq atyn dúnıe júzine jurttan buryn jetkizetin, tanytatyn sportshy-chempıondar bolatyn. Olımpıadalar men búkil álemdik jarys-saıystarda talaı qazaq atletteri, boksshileri men balýandary ózderiniń de, óz ultynyń da ataǵyn shyǵarǵan. Ámın Tuıaqov, Ǵusman Qosanov, Ábilseıit Aıhanov, Ábdisalan Nurmahanov, Serik Qonaqbaev, Amankeldi Ǵabsattarov… Olardyń atasy Qajymuqan ǵasyrdyń basynda balýandardyń kúres-jarystarynda birneshe dúrkin jeńip shyǵyp, álem chempıony atanǵan. Tarıhta qazaq esimin Eýropaǵa alǵash jetkizgen kúsh atasy — alybymyz bolǵan.
Keshegi ekinsh i dúnıejúzilik soǵysta da batyr, qaharman qazaq jaýyngerleri Baýyrjan Momyshulynyń (ol týraly kitap álemge taraldy), eki márte batyr Talǵat Bıgeldınov (kóziniń tirisinde, ataǵy jaıyldy), Reıhstaqqa tý tikken Raqymjan Qoshqarbaev, aıaýly da erjúrek qazaq qyzdary Álııa men Mánshúk, jalyndy pýblısıst Baýbek Bulqyshev qazaq atyn álemge tanytyp qazaqty dúnıejúzilik dengeıge shyǵarǵan.
Ádette halyq ult álemdik deńgeıge rýhanı-oı eńbekterimen, kórkem shyǵarmalarymen tanylady ǵoı.
Al biz osy rýhanı dúnıe jaıyn aıtqanda sonaý Ál-Farabıdi, Ahmet Iаssaýıdi, J. Balasuǵyndy, Q. Jalaıyrdy, M. X. Dýlatty álemdik alyptardyń qataryna qysylmaı qosa alamyz. Sodan kele bas aqynymyz, aqylshymyz uly Abaıdy aýzymyzǵa alar edik. О́ziniń oı tereńdigi, senim shynaıylyǵy, ǵıbrat-ulaǵaty jaǵynan adamzattyń uly oıshyl, aqyndarynyń kaısysymen bolsyn teń túsedi.
Shynaıy asyldarymyzdy sheteldikter, syrt kózder de birden tanıdy. AQSh-tyń Kolýmbııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary 1967 jyly Nıý-Iork — Londonnyń birikken baspasynda «Orta Azııa orys patshasy bılegen ǵasyrda» degen kitap shyǵarǵan. Onda Shoqan Ýálıhanovtyń, Abaı Qunanbaevtyń, Ibyraı Altynsarınnyń aǵartýshylyq, oıshyldyq eńbekterin taldap joǵary baǵalaǵan. Sodan olardyń izbasarlary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov týraly jazady.
Basynan bir ǵasyrdy ótkergen, sony poetıkalyq tilmen sýrettep tolǵaǵan Jambyldy dúnıejúzilik kubylys dep atasaq, artyq ketkendik emes. Sodan ári jalyndap, lapyldaǵan órshil Mahambetti sonaý Lermontovpen, Hrısto Botevpen, Adam Mıskevıchpen qatar qoıyp, birge ataýǵa ábden bolady. Onyn da jalyndy jyrlary álem poezııasynan óz ornyn alady. Asa daryndy aqyn-jazýshylarymyz — Shákárimdi, Maǵjan Jumabaevty, Sultanmahmut Toraıǵyrovty dúnıejúzilik dengeıdegi qalamgerler desek, tipti de qatelespespiz. Buǵan Sáken Seıfýllınniń, Ilııas Jansúgirovtiń, Sábıt Muqanovtyń poemalaryn, Beıimbet pen Ǵabıttiń prozasyn, Qasym Amanjolov pen Muqaǵalı Maqataevtiń oıly-otty óleńderin qossaq, osymen-aq, qazaq ádebıeti álemnin ádebı sóresinen óziniń laıyqty ornyn almaı ma?
Shynyn aıtsaq, dál búginge deıin resmı túrde álemdik ádebıettiń tańdaýly, sanaýly týyndylary qosylǵan «Búkil dúnıejúzilik ádebıet» kitaphanasyna birden eki tom bolyp kirgen uly Múhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy ǵana. Oǵan talas ta, kúdik te joq — óz ornyn kázir-aq aldy, máńgilik aldy. Al, álem halyqtarynyń rýhanı baılyǵyna — dúnıesine laıyqty úles bolyp qazaqtyń ǵajaıyp erlik dastandary, ertegileri qosylatynyn aıtpasa da belgili.
«Qazaqstan jazýshylarynyń shyǵarmalary álem halyqtarynyń tilderinde» (1989 j ), degen kitaptaǵy derekterge qaraǵanda kázirgi jazýshylardyń ishinen shet tilderge bárinen kóp aýdarylǵan — Á. Nurpeıisov, O. Súleımenov, Á. Álimjanov, Á. Kekilbaev shyǵarmalary negizgi tilderde jaryq kórip, álemdik korǵa kirgen.
* * *
Al endi bizdiń basqa halyqtar aldynda maqtana da qýana usynar bir ulanǵaıyr baılyǵymyz, muramyz bar. Ol — qazaqtyń halyq ánderi men kúıleri. Álemdik mýzyka ensıklopedııasyna uly Qorqyttyń, Qurmanǵazynyń, Dáýletkereıdiń, Táttimbettiń, Dınanyń, Yqylastyń, Súgirdiń ǵajaıyp kúılerin tolyǵynan kirgizýge bolady. Ol ulanǵaıyr alyptardy álem áli kúnge deıin bilmeıtin bolsa, olardy bildire, tanyta almaı júrgen kiná ózimizden. Birjannyń, Aqannyń, Mádıdiń, Segiz seriniń ánderin shet tilderge aýdarylǵan sózderimen oryndasa, qansha jurt tańyrqar edi. Olardan basqa da dúnıejúzinin mýzyka mádenıetine uıalmaı usynatyn týyndylarymyz bar. Mýzykanyń bir jaqsysy — ony aýdarmasyz qabyldaıdy. Aldymen Muqan Tólebaevtyń san syrly áýeńge toly — «Birjan-Sara», Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operasyn atar edik. S. Muhamedjanov pen Sh. Qaldaıaqovtyń tamasha týyndylary, E. Rahmadıev pen Ǵ. Jubanovanyń sımfonııalyq shyǵarmalary halyqaralyk deńgeıde kázirde de tanyla bastaǵan, áli jalǵasa beredi! Al, olardan keıin eltı tyńdaıtyn kúmis kómeı ánshilerimiz, es tandyrar sazgerlerimiz, myń buralǵan bıshilerimiz bar degende eske kim túsedi, aýyzǵa kim alynady? Sonaý 20-shy jyldardyń ózinde halyqaralyq konkýrsqa baryp, júldeger bolyp qaıtqan Ámire Qashaýbaevty, talaı elder tamsana tyńdaǵan Kúlásh Baıseıitovany, bıine tánti bolyp, qyzyqqan Sharany kezinde kóbi estı de,kóre de almady, al eger kórse búkil álem baǵalar edi-aý! Qaı elde, qandaı zalda bolsa da tyńdaýshy-kórýshinin bárin moıyndatyp, esten tandyratyn ǵajap ujymdar bar. Olar Qúrmanǵazy atyndaǵy qazaqtyń memlekettik ultaspaptar orkestri, Nurǵısa Tilendıevtin «Otyrar sazy» orkestri men Bolat Aıýhanovtyń klassıkalyq balet teatry. Olardy moıyndamaý múmkin emes!
Jurt qazaq ónerin áli erkin kórip-bilgen joq. Basty maqsat — sol óz halqymyzdyń óneri arqyly beınesin, rýhyn bildirý, tanytý Qórkem ónerdi kópke deıin biz dostyq kúnderi bolǵanda delegasııamen ala baryp, májilisten soń shaǵyn toptarǵa tegin kórsetip, bálen elde bálen tilde óner kórsettik dep maqtanatynbyz. О́nerdi taný, moıyndaý olaı júrmese kerek. Naǵyz ónerdi, ónerpazdy sheteldikter ózderi izdeıdi, tabady, shaqyrady. Olar — halyqaralyq deńgeıde ári ulttyq, ári álemge ortaq klassıkalyq dúnıelerdi ǵajaıyp oryndaı alatyn Álibek Dinishev pen Roza Rymbaeva, Aıman Musahodjaeva men Jánııa Áýbákirova sııaqtylar. Shynaıy talantty keıde shetel buryn tanıdy. Shetelderde bizden tys, óz yrqymen tanymal-baǵaly bolyp júrgen taǵy bir ónerpaz bar. Ol — álemde sırek ushyrasatyn erekshe daýystyn ıesi Erik Qúrmanǵalıev. Ol Atyraý aımaǵynda týǵan, Máskeýde bilim alǵan. Qázir ózindik erekshe óresimen rejısser Roman Vıntıýktiń bir elge emes, bar elge arnap qoıǵan spektaklderinde asa qıyn, kúrdeli rolderdi atqarady. Nemese, Altynaı Asylmuratovany alaıyq. Ol Sankt-Peterbýrgtegi Marıınsk teatrynyń bıshisi, Parıjdegi halyqaralyq báıgenin bas júldegeri. Qázir ýaqytsha shartpen Londondaǵy Korol teatrynda óner kórsetedi. Onyń ulty qazaq, Almatyda týǵan. Áke-sheshesi osy bizdiń opera jáne balet teatrynda istegen. Ǵajap ǵalamat bıshi!
Sózsiz, aýdarmasyz túsinetin sýret óneri salasynda biz ózimizdiń ulttyq ónerimizdiń naǵyz bastaýy bolǵan, naǵyz ónerdiń lebin esh ásireleýsiz sezdiretin, jetkizetin Ábilhan Qasteev ónerimen álemdi tanystyrý — boryshymyz. Odan basqa erekshe, ózinshe keletin sýretshiler az emes. Sabyr Mámbeevtiń, Janataı Shárdenovtiń, Salahıtdın Aıtbaevtiń, Ábdiráshıt Sydyhanovtyń, músinshiler Erkin Mergenov pen Tólegen Dosmaǵambetovtiń, biraz jas sýretshilerdiń (olardyń qatary áli-aq kóbeıedi), ulttyq, halyqtyq boıaýy, nári boıyna sińgen týyndylary basqa elderge túsinikti de jaqyn.
Biz bir kezde IýNESKOnyń qaramaǵy-qorǵaýyna berýge laıyq eskertkishterdiń tizimin jasaǵanda qatty oılanǵanbyz. Aldymen búkil dúnıejúzilik mańyzy-máni, baǵasy-quny bar eskertkishter bolýǵa tıis qoı. Árıne, áýel bastan Qoja Ahmet Iаssaýıdiń keseńesi atalady. Soǵan ilese Arystanbap, Aısha bıbi keseńeleri álemge áıgili Otyrar kalasynyń orny, Ulytaýdaǵy — Joshy han men Alasha hannyń mazarlary (tarıhı jaǵynan ǵana emes, kórkemdik jaǵynan da), Mańǵystaýdyń jerastyndaǵy jáne jer ústindegi san alýan ǵajaıyp meshit-keseneleri — mine, álemdik máni bar dúnıeler qataryna osylar qosylar. Al, Esik qorǵanynan tabylǵan altyn adam — óz aldyna. Ol dúnıede teńdesi joq, biregeı kezdeser qasıetti dúnıe. Bizdiń san ǵasyrlardan saqtap, alyp kele jatqan ǵajaıyp eskertkishterimizdiń, ónerlerimizdiń birazy áli álemdik muraǵa laıyqty ornyn taýyp enedi.
Ábish Kekilbaev ekeýmiz Nıý-Iorktiń «Metropolıten» mýzeıinde Shyǵys bóliminen qazaqtyń ne ǵajap kilem, tekemet, kıiz-úı jıhazdary sekildi ulttyq asyl buıymdaryn kórip, qatty tebirendik. Ata-babalarymyzdyń qolynan shyqqan sol asyl dúnıeler endi álemniń bıik tórinen oryn alǵanyn kórip maqtandyq ta. Birde Shyńǵys Aıtmatov Shvesııada, halyqaralyq kórmede qazaqtyń súıegine altyn jalatylǵan, ǵajaıyp áshekeılengen kıiz úıin kórdim dep súısine aıtqany esimde.
Ermıtajda da Qarǵaly men Shiliktiniń sary altyn buıymdary túr. Osy bir tilsiz muraǵattar qazaq jeriniń, qazaq eliniń atyn, talantyn álem jurtshylyǵyna tanytyp, pash etip turǵan joq pa?
Qazaq kınosy ózin de, elin de álemge, eń az degende dúnıejúzilik kıno álemine keńinen tanytyp, qazaq dańqyn shyǵardy desek, artyq aıtqandyq emes! Jalpy, kıno buryn da óz halqyn basqa jurtqa tanytýda teńdesi joq óner bolatyn. Qazaqtyń tańdaýly fılmderi buryn da talaı elderge belgili bolyp, halyqaralyq baıqaýlarda júldeler alyp, eń bastysy, basqa jerlerge qazaq halqynyń esimin, ómirin, mádenıetin, turmys-saltyn tanystyrǵan bolatyn. Sháken Aımanovtyń, Májıt Begalınniń, Abdolla Qarsaqbaevtyń tańdaýly fılmderi, Álken Haıdarov jasaǵan qazaqtyń tuńǵysh mýltfılmderi álemdik deńgeıden shyqqan. Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmin jer betiniń san tarapynda júrgen qazaqtar beıne jazý taspasyna kóshirip alyp, úıdi-úılerine de ustaıdy eken. Sońǵy kezde jas rejısserler E. Shynarbaevtyń, A. О́mirqulovtyń, R. Nuǵmanovtyń, T. Temenevtiń, S. Apyrymovtyń, D. Manabaevtyń kórkem fılmderi, O. Rymjanovtyń, S. Ázimovtiń, A. Shyjymbaevtyń derekti lentalary halyqaralyq baıqaýlarda joǵary júldeler alyp, el kózine túsip, jurt aýzyna ilinip, talaı elderdi aralap ketti.
Ázirbaıjan Mámbetov kesheniń ózinde Máskeý, Praga teatrlarynda spektaklder qoıyp, Parıjde kórsetip, teatr óneriniń halyqaralyq deńgeıine jetken. Sony jalǵastyratyn bolsa…
* * *
Biz buryn ózimizdegi ǵylymnyń dárejesin odaq deńgeıimen saralap-baǵalap keldik qoı, Máskeýge esimi belgili bolsa ortalyqqa eńbegi jarııalansa; orys ǵalymdary ol týraly pikir aıtsa, biz sol ǵalymdardy elge tanylǵan, álemge shyqqandar dep sanadyq, baǵaladyq. Bizdiń ǵalymdar Máskeýge tanylmaı turyp, ony attap ótip, dýnıejúzilik deńgeıge shyǵa almaıtyn. Qaı shet tilge aýdarsa da ár eńbek orys tili arqyly ótetin, qandaı shetelge barsa da ǵalym Máskeýden ortalyq arqyly ketetin. Soǵan qaramastan ol kezde de Odaq sheńberinen shyǵyp ketip, álemdik orbıtadan oryn alǵan ǵalymdarymyz bolǵan. Munda aldymen ǵúlama ǵalym Qanysh Sátbaevti aıtamyz. Onyń álemdik geologııa ǵylymynda alǵash ret jasalyp, qoldanyla bastaǵan metaldardy barlaýdyń boljamdyq geologııalyq kartasynyń tújyrymdary men qaǵıdalaryn basqa elderdiń geologtary moıyndap, joǵary baǵalaǵan, keńinen koldaǵan. Álikeı Marǵulan álemdik deńgeıdegi ǵalym. Sondaı-aq Qazaq matematıkteriniń A. Taımanov, О́. Jáýtikov bastaǵan toby da matematıka ǵylymynan ózderiniń tól de sony ornyn taýyp, óz jańalyǵyn ákelip qosty. Talantty ǵalym Murat Aıtqojın molekýlıarlyq genetıka salasynda genetıkalyq kletkanyń qurylysyn zertteýde ózindik jańalyq ashyp, álemdik ǵylymǵa, óz úlesin qosyp keldi. Ol áıgili ǵalym A. Spırınmen birge Lenındik syılyq alǵanda ony álem bilgen. Qazaqstanda hımııa ǵylymy salasynda Ábikeı Bekturov negizin salǵan, bastaǵan fosfor hımııasyna qosqan úlesin talaı elderdiń áriptesteri moıyndaǵan. Metallýrgııada Evneı Býketov orasan zor eńbek etkeni belgili. Bizdiń elimizde kóp jyldar boıy astronomııa salasynda nátıjeli de júıeli jumystar júrgizilgen. Qazaqstan — osy ǵylymnyń álemdik mańyzy bar ortalyǵy.
Aspan áleminde jańadan ashylǵan bir kishkene planetanyń «Sátpaev» bolyp atalýy álem astronomdarynyń bizdiń eldi, ǵylymdy baǵalap syılaǵanynyń kórinisi emes pe? Sońǵy kezderde birqatar qazaq ǵalymdary ózderiniń salalarynda halyqaralyq deńgeıge shyǵyp, ózderiniń esimderi men eńbekterin áriptesterine tanyta bastady. Jalpy, kázirgi ǵylymda burynǵydaı birden bári de búkil álemge áıgili bolsyn dep talap qoıý qısynsyz. Ázirge árbir sala qaıratkerleri óz ǵylymyn damytýda halyqaralyq deńgeıge shyǵýy tıis. Esimderin kóp elder bilip, ózderin árqıly álemdik kongress-jıyndarda tanytyp júrgen kazaq ǵalymdary barshylyq. Tarıh salasynda Manash Qozybaevtyń, fılosofııa aýmaǵynda Jabaıhan Ábdildınniń, geologııa ǵylymynda Aıtmuhambet Abdýllınniń, taǵam problemasy jónindegi Tóregeldi Sharmanovtyń, mehanızmder men máshıneler salasynan О́mirbek Joldasbekovtyń, lazerli tehnologııa salasynda Ǵalym Ábilseıitovtiń esimderi men eńbekteri dúıim elge málim.
Arheolog Q. Aqyshev eńbekterinin dúnıejúzilik mańyzy bar. Ǵalymdar qatarynda ǵylymmen bolmasa da tájirıbe — qyrýar eńbekterimen álemdik rekordtardyń ıegerleri bolǵan tarynyń táńirisi, atasy Shyǵanaq Bersıev (ol týraly áıgili nemis aqyny Breht dastan jazǵan), aq kúrishtiń atasy dala akademıgi atalǵan Ybyraı Jaqaev álem dıqandarynyń qurmetti qatarynan oryn alady.
Qazaqstan dúnıejúzilik ǵylymı baılanys qurylymyna kirýge tıis. Halyqaralyq uıymdarǵa, tehnıkalyq, tehnologııalyq ortalyqtarǵa ený óte qajet. Bul jaǵynan bizdegi Baıqońyr ǵarysh aımaǵynan jáne ǵaryshqa baılanysty ǵylymı-tehnıkalyq problemalardy sheshýge aralasamyz. «Energııa — Boran» baǵdarlamasyna qajet kompozıt materıaldar, ferrıt untaqtary tehnologııasy Qazaqstannyń ózinde jasalǵan bolatyn. Munyń dúnıe-júzilik mán-mańyzy bar. Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq raketalyq dvıgateldi paıdalanyp, Marsqa ushý baǵdarlamasyna AQSh-pen, Rossııamen qatar Qazaqstannyń qatysýy — asa bir mańyzdy is bolmaq. Mundaı jumys qanshama qazaq ǵalymdaryn álemge áıgili etedi. Buryn olardy syrttan maldanyp, máz bolyp júretinbiz, endi olarǵa tikeleı óz ǵalymdarymyz aralasady. Álemdegi zańǵar Nobel syılyǵyn alǵan ǵalym qandaı alysta ońasha, kópke belgisiz salada (kóbinese solaı keledi) istese de bir kúnde dúnıe júzine belgili bolyp shyǵa keledi emes pe? Átteń, ázirge ol syılyqqa jetken, ıe bolǵan qazaq ǵalymy joq. Oqa emes, kórshiles elder de qaǵajý qalyp keledi. Bári alda. Talaı talantty jastarymyz sol syılyqqa umtylar da talpynar. Iá, biz kázir «Marsqa ushý», «Iаdrolyq dvıgatel», «Nobel syılyǵy» degen búkil adamzattyq asqaq dúnıelerdi atap, aıtyp otyrmyz. Álemdik deńgeıge umtylý degen osy. Sonymen, endi atqarǵan isimizdi, qozǵaǵan oıymyzdy álemdik deńgeıde qaraıtyn, alǵan ornymyzdy dúnıejúzilik turǵydan baǵalaıtyn bolaıyq. Qasıetti de jaýapty zaman keldi.
Kamal Smaıylov
30 sáýir 1993 jyl