О́z synynan qoryqqan dramatýrg (2-bólim)

«Shaǵala» men «Vanıa aǵaıdyń» alǵashqy sátsiz qoıylymynan keıin jáne gazet-jýrnaldar men eń jaqyn dostarynyń aýyr sy­nynan keıin «endi 700 jyl ómir súrsem de, dramatýrgııanyń esi­gin qaıtyp ashpaımyn» dep pe­sa jazýdan bas tartqan A.P.Chehov sııaqty N.V.Gogol de  «Re­vızor­dyń» Peterbýrgte, onan soń Más­keýdiń Kishi teatryndaǵy sátsiz qoıylymynan keıin uzaq ýaqyt boıy dramatýrgııadan qol úzip ketti. Bir kezderi «Drama sahnada ǵana ómir súredi, sahnasyz ol denesi joq jan sııaqty» dep jaz­ǵan Gogol, ol oıynan bertin kele bas tartqandaı bop, pesany qoıylý úshin emes, oqý úshin, ıaǵnı baspa betinde jarııalaý úshin jazý kerek degen qaǵıdany  ustana bastady.

«Revızor» meni qatty shar­shatyp bitti» dep jazdy kóp­tegen aýyr synnan soń Gogol. «Re­vızordyń» oqıǵasyn syna­ǵan synshylar: «Bul oqıǵa Ros­­sııanyń qalasynda emes, Ýkraı­nanyń, nemese Belorýs­sııa­nyń bir qalasynda ótýi múm­kin. Gogol sol sıýjet pen keıip­kerlerdi Rossııa jerine aýdara salǵan. Bul degen Rossııaǵa ja­bylǵan jala» dese, avantıýrıst jáne karta qumar graf F.I. Tol­­stoı (L.Tolstoıdyń nemere­ aǵasy) Gogoldi «Reseıdiń qas jaýy, ony aıaq-qolyna kisen sa­lyp, Sibirge aıdaý kerek» degen ashý-yzaǵa toly pikir aıtsa, F.F.Vıgel degen ádebıetshi M.N.Zagoskınge jazǵan hatynda: «Avtor vydýmal kakýıý-to Ros­sııý ı v neı kakoı-to gorodok, v ko­toryı svalıl on vse merzostı, kotorye ızredka na poverhnostı nastoıasheı Rossıı nahodısh... Iа znaıý gospodına avtora: eta ıýnaıa Rossııa vo vseı ee naglostı ı sınızme». Al F.B.Býlgarın bolsa «Severnaıa pchela» jýrnalynda jarııalanǵan eki birdeı feletonyn «Revızorǵa» arnap, Gogoldi «Rossııaǵa jala jabýshy» degen ashy pikir aıtty.

Gogoldi «jalaqor», «bále­qor», «Rossııanyń qas jaýy», «Ýk­raınadaǵy bylyq-shylyqty Reseıge ádeıi aýdarýshy» degen sııaqty kóptegen aýyr syndardan soń ol esin jyıý úshin Rossııany ýaqytsha tastap shyqty.

1836  jyly jazylǵan «Revı­zor­dy» ol 1842 jyly qaıta redaksııalap, tolyqtyryp, búgingi qal­pyna keltirip, qaıta bastyryp shyqty.

Shyǵarmanyń  der kezinde ádil baǵasyn ala almaı, syńarjaq synnyń jemtigine aınalýy avtor úshin qan­shalyqty aýyr soqqy bop tıerin Chehov pen Go­gol shyǵarmalarynyń qıyn da qııanatty taǵdyrynan anyq kóremiz. Eger ol shyǵarmalar óz kezinde laıyqty baǵasyn alyp, qııanat pen qyzǵanysh qursaýyna tús­pegen bolsa, bálkim, ol avtorlar  jan aýrýy men tán aýrýyna erterek shalynbaı, taǵy biraz ómir súrip, budan da kúrdeli, bu­dan da kórkemdigi joǵary shy­ǵarmalar qaldyrar ma edi, qaıter edi degen oıǵa shomasyń.

«Úılený»

Gogoldiń «Revızory» syńar­jaq syn sadaǵyna kóp ushyrap, maqtaýdan góri dattaýdy kóp es­tigen bolsa, onyń «Revızordan» bu­rynyraq jazylsa da, keıi­nirek qoıylǵan «Úılený» komedııa­synyń basynan taıaq ketpedi. Gogoldiń jaqyn dosy, áıgili ak­­ter I.I.Sosnıskıı: «Munda komedııa deıtindeı komedııa joq,­ sıýjet deýge turarlyq sıýjet te joq» dep pesany joqqa shy­ǵarǵandaı pikir aıtsa, basqa zamandastarynyń aıtýynsha, «pesa aıaqtalmaǵan, úılený týraly jazyla tura, fınalda úılený toıy joq» degen narazy pikir bildirýshiler kóp boldy.

Eger «Revızorda»  ıntrıga men harakterdiń arasynda belgi­li bir tepe-teńdik saqtalǵan bol­sa, onyń «Úılený» komedııasyn­da ıntrıgadan harakterdiń ba­sy­myraq turǵanyn kóremiz. Gogol «Úılený» pesasynda reformatorlyq ereksheligimen kózge tústi. Oqıǵa men keıipkerler arasyndaǵy dıalogtarda sıýjetke qatysy joq bop kórinetin kórinister kóbirek ushyrasady. Bul ádis dramatýrgtyń epızodtyq qurylymdarǵa engizgen ózinshe jańalyǵyn zamandastary pesanyń úlken kemshiligi retinde baǵalady.

«Úılený» pesasy alǵash ret 1842 jyly onyń shyǵarmalar jınaǵynda tolyqtyrýlar men ózgerister engizý arqyly sońǵy nusqasy jarııalandy. Sol jyly sahnaǵa qoıylǵan bul komedııa Gogol dramatýrgııasyndaǵy jańa júıeniń (sıstemanyń) jolyn ashty. Bul jańa júıe Ostrovskıı dramatýrgııasynyń da baǵyt-baǵdaryn anyqtaýda úlken ról atqardy.

Gogoldiń «Úılený» komedııasy «Shyǵarmashylyq laboratorııa» dep atalatyn túsiniktiń eń bir kórneki quraly dep ataýǵa bolady. Bul shyǵarmany dramatýrg 1833 jyly bastaǵan bolatyn. Alǵashqy nusqasynda Podkolesın men Kochkarev múlde atalmaıdy da, oqıǵa derevnıada, pomeshıktiń otbasynda ótedi. Komedııanyń sıýjeti avtordyń budan buryn jazylǵan «Rojdestvo qarsańyndaǵy tún» dep atalatyn shyǵarmanyń sıtýasııalaryna uqsas. Qalyńdyq kelgen bolashaq kúıeý jigitterdiń birde-bireýinen aıy­rylyp qalǵysy kelmeı, báriniń de kóńilderinen shyqqysy keledi. Biraq bárinen aırylady. Pesanyń alǵashqy aty «Kúıeýler» («Jenıhı») bolatyn. 1835 jyly ol qaıta redaksııalanǵan nusqasynda Podkalesın men Kochkaraev beıneleri engizildi. Shyndyǵynda, eger pesada bul eki keıipker bolmasa, shyǵarmanyń komedııalyq sıpaty da, sıtýasııalardyń damý júıesi de múlde solǵyn bolar edi. Pesanyń dál osy nusqasyn 1835 jyldyń 4 mamyr kúni Gogol M.P.Pogodınge oqyp beredi. Ekeýara kelise otyryp, shyǵarmanyń atyn «Úılený» dep qoıǵandy jón kóredi, 1835 jyldyń kúzinde Gogol komedııany taǵy bir qarap shyǵyp, eń sońǵy ret óńdeýden ótkizgen soń, ony teatrǵa bermek bolady. Alaıda qarasha-jeltoqsan aılarynda «Revızorǵa» alańsyz kirisip ketkendikten, «Úılenýdiń» teatr bo­saǵasyn attaýy keıinge qaldyrylady. Sol jyldyń 6 jeltoqsanda ol Po­godınge «Revızordyń» jazylyp bitkenin, al Máskeýde ózine oqyp bergen «Úılenýdi» ázirge teatrǵa berýdi toqtata turatynyn, ony taǵy bir «qaınatyp», pisire túsý qajettigin habarlaıdy.

Shyǵarmashylyq prosestegi mundaı «usaq-túıekterdi» táptishteý aıtý sebebim – bir bitken pesaǵa úzdiksiz qaıta oralyp, Gogoldiń ózi aıtqandaı, óziniń «ishki-dúnıesiniń» pikirin tyńdaı bilýdiń, óz shyǵarmasyna qalaı syn kózben qaraı bilýdiń úlgisine basa nazar aýdarý úshin toqtalyp otyrmyn. Zamandastary men dostarynan, qarapaıym kórermenniń ótkir synynan, ádebıet álemine áıgili synshylar men akterlerdiń atústi aıt­qan aýyr eskertpelerinen keıin de óziniń shyǵarmashylyq áleýetinen túńilmeýdiń, ózine-ózi senýdiń qajyrly úlgisin Gogol men Chehovtan aıqyn tanımyz. Qansha ádiletsizdik pen qasaqana uıymdasqan qııanat kórse de Gogol men Chehov olardyń bárine tóze bildi, ishki senimderine selkeý túsirmedi, súrinse de qulamady, qulasa da qaıta tura bildi. Eń bastysy – olardyń óz ishindegi ózine degen synı kózqaras syrtqy syndardan áldeqaıda qatal boldy. Olar ózin-ózi tyńdaı bildi. Sondyqtan bolar, Gogol «óz ishimdegi synnan qorqamyn» dep jazdy.

Árıne, synnyń qaı-qaısysy bolsa da kim-kimge de ońaı tımeıdi. Ol keıde adamdy týra joldan taıdyryp, baǵyt-baǵdarynyń ózgerýine ákep soǵýy múmkin. Orynsyz aıtylǵan syn jazýshyny tuıyqqa tirep, pessımızmge aparyp soqtyrýy múmkin. Ol toptan bólinip, ózine qaskóı kózben qaraıtyn ortadan aýlaq ketkisi keledi. Gogol men Chehov áldeneshe ret solaı etti de. Syrtqy syn men óziniń ishki syny qabattasqan kezde, daýyl kúngi teńiz shaǵalasy sekildi jazýshy da biraz ýaqytqa deıin esin jııa almaı qalady.

Talantty adamdar kúresýge, qor­ǵanýǵa qabiletsiz. Olardyń keýdesi jan-jaqtan siltengen «judyryqtardan» qorǵana almaıdy. Olardyń bar senimi de, qorǵaýshysy da bireý-aq, ol – óziniń shyǵarmasy. Olar shyǵarmasyna senedi. О́lmes, óshpes shyǵarma jazǵandaryna senedi. Biraq ol úshin ýaqyt kerek. Tipti keıbireýlerine ǵasyrlar qajet bolady. «Stepanchıkovo selosy jáne onyń turǵyndary» degen povesin basy V.Belınskıı bop, búkil orys ádebı syny F.Dostoevskııdi óltire synap jatqanda, ol kúıingennen: «Synasańdar synaı berińder. Biraq ýaqyt óte kele osy povesten búkil orys ádebıeti maqtanysh tutatyn quryǵanda on bes bet tabylady» dep jaýap berip edi. Onyń aıtqanynyń dál kelgenin ýaqyt pen tarıh dáleldep berdi.

Gogol de, Chehov ta, Ostrovskıı de («Naızaǵaı») dál osyndaı kúıdi bastan keshirdi. Ýaqyt ótti, túsinbeýshilik pen ádiletsizdik áldeqashan artta qaldy, shyǵarmalardyń aınalasy lastyqtan tazaryp, qastyqtan da, lastyqtan da taza beıtarap zaman kelip jetti. Uly shyǵarmalar tarıh sóresinen ózine laıyqty oryndaryna jaıǵasty.

Búgingi zamannyń dramatýrgııaǵa bet burmaq bolǵan jastary ótkennen neni úırenýleri kerek?

1.О́z qabiletińdi anyqtap alý;

2.О́z shyǵarmalaryńa syn kózben qaraı bilý;

3.О́zgeniń synyna tózimdilik;

4.О́z shyǵarmańdy bóten adam bop oqı bilý;

5.Bal arasyndaı tynymsyz eńbek etý;

6.Oqý, oqý jáne oqý;

7.Ulttyq pen adamı bolmystardy qabystyra bilý.

Gogolden prozaıkterdiń de, dramatýrgterdiń de úıreneri kóp. «Úılený» – úırený meketebi dese de bolady. «Revızorda» da,  «Úılenýde» de Gogol rejısser men akterǵa túsinikti bolý úshin, ár obrazǵa minezdeme jazyp shyqty. Ár dramatýrgtyń kókeıinde óz rejıssýrasy bolady. Gogol de, Chehov ta, barlyq dramatýrg óz pesasyn sahnada ózinshe kóredi. Ol shyǵarma sahnaǵa shyqqanda avtorlardyń teatr­men kelispeı jatatyny sondyqtan: 

teatr rejıssýrasy men avtor rejıssýrasy bir jerden shyqpady. Kelispeýshiliktiń basy sodan bastalady. Akterlerdiń syrtqy tulǵasy da, sóıleý máneri de, tipti boıy men kıim kıisi de avtordyń elestetken akteryna sáıkes kelmedi. Gogol sondyqtan da ár keıipkeriniń jasyn, túr-sıpatyn, salmaǵyna deıin táptishtep jazyp berýden jalyqpaǵan. О́kinishke qaraı, ol sıpattamalardyń bir de biri qoıylym kezinde júzege aspady. Eń ataqty akter Sosnıskıı de (Kochkarev), Shepkın de (Podkolesın) shyǵarmanyń rýhyn túsinbegendikten obrazdaryn oıdaǵydaı shyǵara almady. V.G.Belınskıı spektakldi kórip bola salyp V.P.Botkınge bylaı dep hat jazady: «Men jańa ǵana teatrdan keldim. «Úılený» omaqasa qulady, mazaqqa aınaldy. Sosnıskıı (ol Kochkarevty oınaǵan bolatyn) rólin múlde túsinbepti. Al Sosnıskaıa (qalyńdyq) tamasha óner kórsetti. Podkolesındi oınaǵan Martynov birshama kóńilden shyqty. Al qalǵandary múlde sylbyr, myljyń bop kórindi. Mynadaı spektaklden keıin Gogoldiń jaýlary úlken toı jasaıtyn shyǵar».

Belınskııdiń aıtqanyndaı-aq, «Úılený» komedııasy úlken sátsizdikke ushyraǵan soń reaksııashyl synshylar birinen soń biri dýyldaı kóterildi. 

«...Nı zavıazkı, nı razvıazkı, nı harakterov, nı ostrot, nı daje veselostı – ı eto komedııa!» dep jazdy «Severnaıa pchela» jýrnaly. Al «Repertýar jáne Panteon» jýrnaly bolsa kekesin men mysqylǵa toly maqala jarııalady. «Komedııa bolý úshin kúlki kerek, ýytty shyndyq kerek. Al «Úılenýde» ol da joq, bul da joq, tek shashyrańqy kórinister ǵana bar» dep pesany múlde joqqa shyǵardy.

Bul kezde Gogoldiń ataqty «О́li jandar» romany baspadan shyǵyp jatyr edi.

О́zińe sený, qııanatqa moıymaý, barlyq ádiletsizdik ataýlyǵa ishki shyǵarmashylyq qýatty áleýetińdi qarsy qoıa bilýde Gogoldiń temirdeı tózimdiligi de tótep bere almady. 

Ol júıke aýrýyna shaldyqty.

Orystyń uly jazýshysy ári dramatýrgi N.V.Gogol kásibı teatr synynyń da negizin salýshylardyń biri boldy. Rossııada nemis, ıtalıan, fransýz teatrlary qaptap júrgen kezinde orys jýrnaldarynda («Rýsskaıa starına») erekshe eki maqala jaryq kórdi. Onyń biri orystyń tuńǵysh 

operasy «Ivan Sýsanın» (alǵashqy aty – «Jızn za sarıa» – I Nıkolaı qoı­ǵan aty) jaıly bolsa, ekinshi maqala orys drama teatry jaıly bolatyn. Jurtshylyqtyń kóńil kóterýi úshin sahna bitkendi kelimsek, dúbara teatr trýppalarynyń usaq melodramalary men arzan vodevılderi jaýlap alǵan kez edi. Maqala avtory osy baǵyttaǵy arzanqol, saıqymazaq teatrlar qoıylymdaryna úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, olardy ótkir synǵa aldy. «Bulardyń bári ne nemis, ne fransýz emes, dúbára bireýler. Olardyń fızıonomııalarynda ne oı joq, ne jiger joq, ne kisi súısiner tartymdylyq ta joq súreńsiz bireýler. Sahnadan azýsyz ketik dramatýrgııa men «tozyǵy jetken eski betterdi» yǵystyryp shyǵa­ratyn kezimiz keldi. Onyń ornyn orys minezimen almas­tyratyn ýaqyt jetti. О́zimizge ózimizdi qaıtaryp berińizder, kúlki kerek bolsa, ózimizde de neshe túrli áýmeserler men keńkelester tolyp jatyr. Sahnaǵa óz keshelerimiz ben óz esersoqtarymyzdy shyǵaraıyq. Bireýge emes, ózimizge kúleıik!» dep yzalana jazdy. 

Orys sahnasynyń úsh júz jyldyq tarıhy bar dep eseptelgenimen, onyń júz elý jylyn kelimsekter teatry ıemdenip kelse, olardy yǵystyryp shyǵarýy úshin ulttyq dramatýrgııa qajet edi. A.P.Sýmarakovtyń eń alǵashqy «pesasy», «Horev» sahnaǵa shyqqanda: «Biz de ult boldyq!» dep alaqaılap qýanǵan orys qaýymy ol jazǵan úsh-tórt pesamen «Horev», «Gamlet», «Mstıslav», «Áýleki Dmıtrıı» (1747-1771 jyldar aralyǵynda) teatr óneri alysqa bara almaıtynyn túsindi. Gogoldiń osy maqalasynan soń orys jazýshylary «dramatýrgııa» degen tanys-beıtanys janrdy ıgerýge jappaı kirisip ketti. Gogol men Pýshkın zamanynda bul janrda qalam tartpaǵan aqyn-jazýshy joqtyń qasy. Tipti aýyr denesin dıvannan áreń kóterip, as úıge áreń jetetin «aýyr salmaqty» I.Krylovtyń ózi de «Qyzdarǵa sabaq» dep atalatyn pesasyn teatrǵa usyna bastady. 

Sonymen, álem ádebıetiniń altyn qoryna qosylatyn «О́li jandar» romanyn, «Taras Býlba», «Muryn», «Neva dańǵyly», «Shekpen», «Dıkanka mańyndaǵy hýtordaǵy keshter», «Sorochınskıı jármeńkesi», t.b. sııaqty ólmes shyǵarmalar jazǵan Gogol orys sahnasyn orystyń ózine qaıtaryp berýde de baǵa jetpes eńbek etip ketti. «О́zimizge ózimiz kúleıik» dep uran tastaǵan Gogol «Revızory» men «Úılený» komedııalary arqyly «orys kúlkisiniń atasy» atanyp, syrtqy jaý­larymen ǵana emes, ózimen-ózi arpalysyp júrip, 1852 jyly nebári 43 jasynda dúnıeden ótti. Gogol shyǵarmalaryndaǵy ótkir syn men satıra súıekterine ábden sińip qalǵan bolsa kerek, bıleýshi top jazýshy qaıtys bolǵan soń da ony keshire almady. Onyń ólimi jaıly nekrolog ta bergizbedi, tipti onyń atyn ataýǵa da tyıym saldy. Bılik tıym saldy eken dep halyq únsiz qala almady. «Bul qalaı? Gogol óldi, baspa betterinde ol jaıynda bir aýyz habar berilmedi, ol kúlli orys rýhynyń, orys ádebıetiniń qaıtalanbas uly tulǵasy emes pe edi! Baspa betinde onyń atyn atamaýǵa buıryq bergen kim? Patsha ma, onyń ber jaǵyndaǵy shash al dese, bas alatyn jandaıshaptary ma? Onyń atyn atamaýǵa sheshim qabyldaı otyryp, Reseı bıligi óziniń álsizdigin, toǵysharlyǵyn, soqyrlyǵyn dáleldeı túspeı me? Uıat! Masqara!» dep narazylyq bildirýshilerdiń sózi ár jerden estile bastady. Bul jóninde I.S.Týrgenev bylaı dep eske alady: «Peterbýrgten hat» dep atalatyn kitap kóleminiń bir betindeı Gogoldiń ólimi jaıly jazylǵan ma­qalamdy eshqandaı baspa oryndary qabyldamady. Maqalamdy bergen baspa basshysymen kóshede kezdesip qalyp, «Bul qalaı bolǵany?» dep surap edim, ol: «Aýa raıy solaı bolyp tur» dep júre jaýap berdi. «Maqalanyń eshqandaı da zili joq edi ǵoı» degen sózime: «Zili bar ma, joq pa, másele onda emes, másele Gogoldiń esimin esh jerde atamaý jóninde joǵarydan jarlyq bar». Osynyń artynsha men Máskeýdegi bir tanysymnan yzaly hat aldym. «Bul degen masqara ǵoı! Gogol óldi, eshteńe bolmaǵandaı bárimiz jym-jyrt jatyrmyz. Sizderde ar-uıat degen bar ma?!» dep jazypty ol kúıinip. Men ol tanysyma máseleniń mán-jaıyn aıtyp, esh jerde basylmaǵan maqalamdy salyp jiberdim. Ol bolsa maqalany alǵan bette alyp-ushyp, sol kezdegi Máskeý okrýginiń basshysy general Nazımovqa jetip baryp, barlyq jaǵdaıdy egjeı-tekjeıli túsindirip shyqqan soń, ol «úlken erlik» jasap, maqalanyń «Moskovskıe vedomostı» jýrnalynda jaryq kórýine ruqsat beripti. Maqala jýrnal betinde jarııalanǵan soń, senzorlyq erejeni  buzyp, zańǵa baǵynbaǵany úshin jandarmerııa meni bir aıǵa bólimshege qamap, qalǵan ýaqytty óteý úshin úsh aıǵa alys derevnıaǵa jer aýdardy».

О́z zamanyndaǵy toǵyshar qaýymnyń qarsylyǵy men sáti túse qalsa ózin aradaı talaýǵa daıyn turǵan orys synynyń baǵyt-baǵdaryna qarap, shyǵarmalarynyń kelesi urpaqqa jeter-jetpesin de bile almaǵan uly jazýshy Pýshkınniń: «Chert dogodal, s takım talantom ı ýmom rodıtsıa mne v Rossıı» degen sózin qaıta-qaıta eske alyp, áli bitpegen shyǵarmalaryn túgeldeı órtep jiberip, ókinishpen ómirden ótti de ketti. 

Chehov ta, Gogol de 43 jasynda dúnıeden ótipti. Al bizder bul jasymyzda jas jazýshy atanyp júr edik...

Dýlat Isabekov, 

jazýshy