«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy aıasynda qazirgi qazaq ádebıeti antologııalaryn BUU-nyń 6 tiline aýdarý jumysy qarqyndy júrip jatyr. Bul joba Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń negizgi baǵyttarynyń biri. Joba táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq ádebıeti men mádenıetin, mýzykasy men beıneleý ónerin, horeografııa, kıno jáne teatr salasyndaǵy jetistikterin álemge tanytýdy maqsat etedi. Sonyń ishinde, atalǵan joba aıasynda qazirgi qazaq prozasy men poezııa jınaqtaryn 6 tilge aýdarý qolǵa alyndy.
Osy jumysqa qatysyp jatqan Ulybrıtanııa, Ispanııa, Fransııa, Reseı jáne Qytaı aýdarmashylary men ádebıetshileri, aýdarma jáne baspa uıymdarynyń ókilderi shyǵarmalary qazirgi qazaq ádebıeti antologııasyna engen avtorlarmen kezdesý úshin Qazaqstanǵa arnaıy saparmen keldi.
Bıylǵy jylǵa aýdarmanyń kórkemdik sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar arnaýly sharalar josparlanǵan. Keshe Astanada ótken kezdesý solardyń alǵashqysy. Jıynda Ulybrıtanııa, Ispanııa, Reseı, Fransııa jáne Qytaıdan kelgen aýdarmashylar men áriptes uıymdardyń ókilderi jumys barysy jaıly baıandamalar jasap, avtorlarmen pikirlesti.
Buǵan deıin habarlanǵandaı, qazaq ádebıeti jınaqtaryn aǵylshyn tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne taratý jumysy Kembrıdj ýnıversıteti baspasynyń qatysýymen iske asýda. Tanymal ýnıversıtet baspasy jobaǵa tájirıbeli aýdarmashylar men bedeldi ádebıetshi mamandardy tartqan. Brıtandyq áriptester «mádenı ındýksııa» (Cultural Induction) tájirıbesin qoldanýdy usyndy. Ol aýdarmashylar men redaktorlardyń túpnusqa mátin (eldiń) mádenıeti men onyń mazmunyna tereń úńilýine jol ashady. Osy sapar barysynda antologııa jobasyna qatysýshy sheteldik mamandar qazaqstandyq avtorlarmen aýdarmaǵa baılanysty týyndaǵan suraqtaryn talqylap qana qoımaı, Qazaqstan mádenıeti, tarıhy jáne qazirgi tynys-tirshiligimen jaqyn tanysady.
Qazirgi qazaq ádebıeti antologııasyn ıspan tilinde sóıletýge Ispanııa mádenıet mınıstrligi qoldaý kórsetip, áıgili «Servantes ınstıtýty» keńesshi retinde qatysady. Jobaǵa Eýrazııa jáne Ortalyq Azııa elderi ádebıetin aýdarýǵa mamandanǵan tájirıbesi mol aýdarmashylar tartylǵan.
Antologııanyń fransýz tilindegi nusqasyn daıyndaýǵa Parıj qalasynyń merııasy jáne Fransııa ulttyq kitap ortalyǵy qatyssa, orys tilinde mátin aýdarmasy men ádebı redaksııasy jumysyn úılestirýge Reseı Jazýshylar odaǵynyń máskeýlik uıymy, al jınaqty basyp shyǵarý men taratýǵa M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń baspasy atsalysady.
Qazaq ádebıetiniń jınaqtaryn qytaı tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne taratýmen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń «Ulttar baspasy» aınalysady. Jınaqtardy arab álemine Mysyr Arab Respýblıkasynyń Mádenıet jáne bilim ortalyǵy tanystyrady.
Joǵaryda atalǵan seriktes-uıymdar aýdarma, basyp shyǵarý, taratý-nasıhattaý jumystaryna 50-den asa maman tartty. Qazirgi tańda aǵylshyn, fransýz, orys jáne ıspan tilderindegi jolma-jol aýdarma jumysy aıaqtaldy. Qytaı jáne arab tilderindegi jolma-jol aýdarma jumysy júrip jatyr.
Astana jáne Almaty qalalarynda ótetin kezdesýler aıasynda qazaq aqyn-jazýshylary men sheteldik mamandar qazirgi kórkem ádebıetti aýdarýǵa qatysty ortaq máselelerdi talqylaıdy. Avtorlar men aýdarmashylar jeke-jeke suhbat qurady. Bul aýdarmany túpnusqa mátinge meılinshe jaqyndatyp, onyń kórkemdik sapasyn qamtamasyz etpek.
Joba Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń úılestirýimen júzege asyp jatyr.
Raýan KENJEHANULY, Ulttyq aýdarma bıýrosynyń atqarýshy dırektory:
Aýdarmashy men avtor baılanysy mańyzdy
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy elimizdiń rýhanı ómir keńistiginde úlken qozǵalys týdyrǵan irgeli dúnıe boldy. Osy maqala negizinde búginde elimizde iske asyp jatqan úlken baǵdarlamalar bar. Osy baǵdarlamanyń bir úlken tarmaǵy – Jahandaǵy qazirgi qazaq ádebıeti. Bul úlken salanyń maqsaty qazirgi qazaq ádebıetin álem oqyrmandaryna óz deńgeıinde jetkizý. Osy ıgilikti isti úılestirý jumystary Ulttyq aýdarma bıýrosyna júktelgen bolatyn. BUU-nyń alty tiline qazaq ádebıetiniń úlgilerin aýdarý jumystaryna byltyrdan beri belsene kiristik. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııanyń, mádenıet jáne sport mınıstrliginiń baqylaýynda aýdarma jumysy satylaı júrip jatyr. Byltyrdan beri baspasóz arqyly alty tilge aýdarý qandaı mekemeler arqyly iske asatynyn habarlap turdyq. Jáne shetelderdegi ozyq aýdarmashylardy osy jumysqa tarttyq. Qazirgi kezde alty tildiń tórteýine jolma-jol aýdarý jumysy aıaqtalyp, qytaı, arab tilderine jolma-jol aýdarý jumysy júrip jatyr. Bul jıynǵa aýdarmashylar men avtorlardy qatar shaqyryp, túsinbegen suraqtarǵa aýdarmashylar jaýap alyp, avtorlar óz shyǵarmalarynyń qalaı tárjimalanyp jatqanyn kórsin dep otyrmyz. Aýdarmashy men avtordyń ekeýara túsinisip, shyǵarmashylyq baılanysta bolǵany bul iste óte mańyzdy. Ol shyǵarmanyń sapaly aýdarylýyna óz yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn.
Sonymen qatar, ózge tilden aýdarylatyn shyǵarmalardy aǵylshyn tildi oqyrmandardyń talǵamyna mádenı túrde laıyqtaý ádisi bar. Ol úshin aýdarmashy túpnusqa mátinniń mádenıetine boılap kirý kerek. Osy sapardyń aıasynda o kisiler osyndaı suhbattardan bólek, eldi kórip, qazaq mádenıetimen, teatrymen, ashanasymen, tabıǵatymen, adamdarymen tanysady. Kózben kórgen dúnıelerin kóńilderine toqyp, ózderi túsine almaı júrgen uǵymdarǵa etene jaqyndaý arqyly aýdarmashy avtor men mátinge de birtaban jaqyndaı túsedi. Bul aýdarmany sapaly jasaýdyń bir joly. Bıyl osyndaı birqatar sharýalar júzege asady. Mynaý sonyń alǵashqysy. Endi múmkindiginshe avtorlardy bólip-bólip alty elge shyǵaramyz. Sol arqyly baspagerler men avtorlardyń qarym-qatynasy nyǵaıyp, ózge de ortaq jobalar, ıdeıalar týýy múmkin. Ekinshi jaǵynan qazaq qoǵamyn, mádenıetin biletin shetelde orta qalyptasa beredi. Áıtpese qazir ondaı orta joqtyń qasy. Qansha tyryssaq ta, alty tilge ana tilimizden tikeleı aýdaratyn maman tappaı qınaldyq. Bolashaqta osyndaı oqylyqtardyń orny tolady dep oılaımyn.
Ulyqbek ESDÁÝLET, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy:
Keshendi bastamanyń keleshegi kemel
BUU-nyń alty tiline aýdarylatyn qazaq ədebıetiniń antologııasyna baılanysty avtorlar men aýdarmashylardyń kezdesýinde búgingi zamanaýı ádebıettiń jaı-kúıi tereń talqylandy. Ásirese qazaq jazýshylarynyń basty ereksheligi sanalatyn til baılyǵy jóninde kóp aıtyldy. Búgingi kúni kórkem aýdarma tóńiregindegi alǵashqy jumystar bastalyp ta ketken. Kórkem aýdarma áldeqashan ádebıettiń, tildiń, mádenıettiń ultaralyq qarym-qatynasy quralyna aınalyp úlgerdi. Ádebı mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan kórkem aýdarma isinde eń áýeli sapa men mazmun basty orynda bolýy tıis.
Kórkem týyndyny qaıta jasap shyǵý ekinshi bir halyq ádebıetine tárjimalyq shyǵarma bolyp qana qosylyp qoımaıdy, halyq ádebıetin baıyta túsedi. Qazirgi fransýz ádebıetinde uıqasty poezııa eskirgen ádis bolyp sanalady. Osy rette fransýz tarapynan kelgen aýdarmashylar qazaq jyrlaryndaǵy ulttyq erekshelik pen shyǵarmashylyq derbestikke basa mán beriletindigin aıtty. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń salaly bir jobasy retinde qolǵa alynyp otyrǵan mundaı keshendi bastamaǵa tek qýanýymyz kerek. Qazaq ádebıetiniń alty tilge birdeı aýdarylýy buryn-sońdy bolǵan emes. Eń basty aýyz toltyryp aıtatynymyz, shyǵarmalarymyz qosalqy tildiń kómeginsiz túpnusqadan tikeleı ózge tilderge aýdarylmaq. Iаǵnı, ulttyq reńk, shyǵarma tabıǵatyn saqtaı otyryp, meılinshe túpnusqaǵa saı aýdarý sheberligi saqtalynady degen sóz.
Akbar MÁJIT, jazýshy (QHR, «Ulttar baspasynyń» ókili):
Zaman sózdi týdyrady
Men qazaq ádebıeti antologııasynyń qytaı tilinde jaryq kóretin kitaptaryna jaýapty redaktormyn. О́zim qytaı tilinde jazatyn qazaq bolǵandyqtan, bul abyroıly iske atsalysýym men úshin úlken maqtanysh, paryz dep bilemin. Mundaı jobanyń memleket deńgeıinde júrip jatqany, eń aldymen Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasaty dep túsindim.
Osy jınalysqa ár elden kelip otyrǵan aýdarmashylardyń jumysyna sáttilik tileımin. Ádebıet adam balasyn násilge, ultqa bólmeı báriniń kóńilin jalǵap turǵan altyn kópir, al aýdarmashylar ádebıet pen ádebıetti jalǵaıtyn kópir. Osyndaı antologııa eń aldymen ádebıetti barlaýǵa, qazaq ádebıetimen qytaı oqyrmandarynyń tanysýyna tıimdi.
Zaman kelbeti sóz arqyly kórinedi. Sóz zamandy týdyrmaıdy, zaman sózdi týdyrady. Búgingi qazaq sózin oqý arqyly biz qazaq zamanyn tanımyz. Qaı kezeńde, qandaı sıpatta ómir súrip otyrǵanyn kóremiz. Mádenıeti, rýhanı háli qaı deńgeıde ekenin ańdaımyz. Bul búgingi mádenıetter toǵysyp, dıalogtar júrip jatqan jahandyq úrdiste qolǵa alynǵan qazaq rýhanııatyndaǵy eń úlken is.
Djeın MANN, (Cambridge University Press delegasııasynyń jetekshisi):
Ádebıet shekaraǵa syımaıdy
Qazirgi ýaqytta ulttyq reformalar ózderin basqalardan ereksheleý baǵytynda júredi. Biraq Qazaqstan tek qana bilim salasynda ǵana emes, «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty memlekettik baǵdarlamalardy iske qosý arqyly qazaq qoǵamynyń bet-beınesin qalyptastyrýda jańa sıpat aldy. HIH ǵasyrdaǵy aǵylshyn aqyny ári synshysy Metıý Arnold aıtqandaı: «Mádenıet – álemge sózimizdi, oıymyzdy jetkizip, rýhanı kemeldenýdi izdeýdiń bir joly». Birneshe aı buryn Londonda alǵash ret qazirgi qazaq óneriniń kórmesi ótti. Bul óte keremet kórme boldy. О́ıtkeni biz odan ulttyń qazirgi mádenıeti men bet-beınesi óz shekarasynda shektelip qalmaı, álemdik keńistikke erkin shyqqanyn kórdik. Osy sııaqty qazaq ádebıeti de óz shekarasynda shektelmeı álem tilderine aýdarylyp jatyr. Ulttyq aýdarma bıýrosynan qazaq ádebıetin aýdarý týraly usynys túskende, biz qýana kelistik.
Zertteýler kórsetkendeı, aǵylshyn tildi aýdıtorııaǵa jyl saıyn ózge tilden úsh-aq paıyz kórkem ádebıet aýdarylady. Iаǵnı bul oqyrmandar álemniń ózge tildegi ádebı jaýharlarmen áli de tolyq tanysyp bolǵan joq. Tipti sýsap otyr desek te bolady. Qazaq ádebıeti aldaǵy ýaqytta sol úlken aýdıtorııanyń estetıkalyq talǵamyna jaýap beretin hám ádebı shólin qandyratyn úlken arna bolady dep oılaımyn.
Aleksandra ShEVELEVA, Madrıd avtonomdy ýnıversıtetiniń oqytýshysy, aýdarmashy:
Áseri kúshti poezııa
Qazaq poezııasy ıspan ádebıetimen salystyrǵanda metaforalarǵa baı, folklorlyq boıaýy mol, astarly maǵynasy basym kúrdeli kórindi. Býyn men tarmaq sanynan da aıtarlyqtaı aıyrmashylyqty baıqaýǵa bolady. Onyń ústine, aýdarmany túpnusqadan emes, orys tilindegi tárjimadan jolma-jol aýdarǵandyqtan bolar, óleńniń óz bederin joǵaltyp almaý úshin kóp eńbektendim.
Meniń ata-anam Qazaqstanda týyp, ózimniń de balalyq shaǵym Almatyda ótkenine qaramastan, qazaq tilin óz deńgeıinde saýatty ıgere almadym. Sondyqtan da aýdarma barysynda birshama qıyndyqtarmen betpe-bet keldim.
Birinshiden, qazaq tilinde ekpin negizinen sońǵy býynǵa tússe, ıspan tilinde mundaı jaǵdaı óte sırek, tipti joqtyń qasy deýge bolady. Ekpindi únemi sońǵy býynǵa túsire berý ıspantildi oqyrman úshin qıyn, tipti túsiniksiz bolyp qalý qaýpin tóndirdi. Sondyqtan da qos tildiń ózindik erekshelikterin eskere otyryp, barynsha altyn aralyqty ustanýǵa, tabıǵı erekshelikterin eskerýge týra keldi.
Ekinshiden, qazaq poezııasy ıspan poezııasymen salystyrǵanda maǵynanlyq ta, qurylymdyq ta turǵydan óte kúrdeli. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, qazaq tilinde óleń shýmaǵy negizinen 7-8 býynnan quralady jáne maǵynasy aýqymdy, kóp jaǵdaıda mıfologııalyq, ańyzdyq janrlarǵa jıi barady. Al ıspan poezııasynyń tabıǵaty múldem bólek. Ispan ádebıeti negizinen qysqa býyndy qup kóredi.
Úshinshi erekshelik, árıne til baılyǵyna kelip tireledi. Qazaq tili óte baı jáne aıshyqtaý ádisteriniń sol mol túri kórkem ádebıetinde de keńinen qoldanylady eken. Bir sózdiń ózi birneshe maǵyna beredi. Naqty aıtatyn oıǵa dóp túsý úshin sınonımder sózdigin tym jıi paraqtaýǵa týra keldi. Máselen, bir ǵana tulpar sózin alaıyq. Ony jaı ǵana jylqy dep bere salý poezııanyń kórkemdigine qııanat bolar edi. Qanatty at dep qoldaný jáne qısynsyz. Al bul sózdi múldem aýdarmaı, latyn qarpimen «tulpar» dep, tómengi jaǵyna maǵynasyn kórsetý de júıesizdik hám túsiniksizdikke uryndyratynyn kózimizben kórdik. Osyndaı qaıshylyqtar aýdarmamyzdy birshama qıyndatqanyna qaramastan, barynsha jańasha eksperımentterge barýǵa tyrystyq.
Qazaq aqyndarynyń stıli de, sóz saptaýy men oı júıeleýi de óte erekshe eken. Talǵampaz aqyn Oljas Súleımenovtiń tereń toǵamdary, ystyq sezimge toly Tanakóz Tolqynqyzynyń órnekti óleńderi, Aqberen Elgezektiń mıstıkalyq, Baqytjan Qanapııanovtyń lırıkalyq poezııasy bizdi, aýdarmashylardyń ózin, tildik qana emes, emosıonaldyq turǵydan san túrli sezimge bóledi. Bul bir eldiń poezııasy úshin ǵajap qubylys.
Jalpy, aýdarma degen forma men tarmaq qýý emes, ár el oqyrmanynyń qabyldaý erekshelikterin eskere otyryp, túpnusqa tilindegi kórkem týyndyny barynsha túrlendirý, bizdińshe. Zamanaýı qazaq poezııasynyń antologııasyn tárjimalaý barysynda bizdiń dittegenimiz negizinen osy maqsatpen toqaılasty.
Vladımır BOIаRINOV, Reseı Jazýshylar odaǵynyń Máskeý qalalyq fılıalynyń dırektory:
Til – qýat, sóz – keńistik
Biz ózara túsinisýdiń mentaldy, estetıkalyq, tildik deńgeıin talqylaýǵa jınaldyq. Qazaq óleńi men qara sóziniń marjanyn orys tiline aýdarýdy bizge tapsyrǵandaryńyzǵa qýanyshtymyz. Búgin bir-birimizdiń saǵatymyzǵa qarap, ýaqytty túzep, bir-birimizdiń sózimizge qarap, ádebıetimizdi saralaý kerek sııaqty bolyp kórinedi maǵan.
HH ǵasyrdaǵy fılosofııanyń negizgi suraǵy til, sóılesý, mátin, sóz týraly boldy. Til – bizdiń tirshiligimizdiń ár talshyǵyna áser etetin qýat ıesi. Al sóz – jeke tulǵalardyń til tabysatyn keńistigi. Ana tilimiz bizdiń tamyrymyzda, týlaǵan qanymyz ben janymyzda. Qazir avansahnaǵa zamanaýı túsinikter shyqty. «Sáýleli tulǵa, qaıyrymdy tulǵa, kúmándi tulǵa».
«Qoǵamdaǵy kez kelgen ótpeli kezeń men bosańdyq jalqaýlyq pen apatııaǵa ákeledi, óıtkeni mundaı kezeńde bári alda ne kútip turǵanyn anyq baıqaı bermeıdi» dep jazady Dostoevskıı. Osyndaı ýaqytta aqyn-jazýshylardy jol kórsetetin jaryq juldyz dep qoryqpaı aıta bersek bolady.
Búgingi zamanda, mádenıetter men qundylyqtardyń orny op-ońaı almasyp jatqanda, Qazaqstannyń ádebıetke aıryqsha kóńil bólip otyrǵany bizdi oılandyrady. Bul jóninde bizge úırenetin, Máskeýge aıta baratyn sóz kóp-aq. Qazaq bıliginiń ádebıetke degen qarym-qatynasy biz úırenerlikteı.
Osy aýdarma jumysy kezinde jolma-jol aýdarmalardyń ózinen biz qazaq poezııasynyń, prozasynyń poetıkalyq qýatyn sezdik. Jolma-jol aýdarma tárjimashyǵa rıtmnen aýytqyp, túpnusqanyń stılinen alystaýdan saqtaıdy. Aýdarmanyń joly – óte aýyr. Endigi kezekte qazaq tiliniń kórkemdigi men qýatyn saqtap, qazaq sóziniń keńistigine erkin ótýge daıyndalamyz.
Betti daıyndaǵandar
Baǵashar TURSYNBAIULY,
Nazerke JUMABAI,
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
P.S: Aýdarma isiniń sańlaqtary Astanada negizinen poezııa janryn talqylap, aqyndar men aýdarmashylar ózara suhbattasty. Endi 16 qańtar kúni Almatyda proza janrynyń avtorlary men aýdarmashylary úlken talqy ótkizbek. Qazaq ádebıetiniń álemge basar qadamy osyndaı qarbalas, qym-qýyt, berekeli áreketpen bastalyp jatyr. Endi kórkem aýdarmanyń baspa betin kórgenin asyǵa kútemiz.