Dúısenbi, 5 qarasha 2012 0:04
Iá, noqtaǵa basy syımaǵan, taǵdyry qıyn adamdar ár zamanda da bolǵan. Mundaı jandar týraly olardy óz zamanynyn kesh, ıakı erte týǵan dep te jatamyz. Sondaı adamdardyń biri de biregeıi – Táýke batyr. Halyq arasynda ol týraly pikir kúni búginge deıin árqıly. Iаǵnı, bireýler ony kózsiz batyr, ádilettiliktiń jarshysy, burynǵy sal-serilerdiń sońǵy tuıaǵy dep dáriptese, ekinshi bireýler Táýkeni zorlyqshyl, qııanatshyl, basbuzar tentek retinde tanıdy. Qalaı desek te, onyń artynda ańyzǵa aınalǵan isi men sózi qalǵan adam. Zamanynda qaradan shyqqan han atanǵan Qunanbaı qajynyń nemereleri ánshi Ámir, aqyn Turaǵulmen aralas-quralas bolǵan, odan bergide jas Muhtar erligin moıyndap, janyna jaqyn tartqan, qıly taǵdyry aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirov qalamyna ilikken er Táýke shyndyǵynda tegin kisi bolmasa kerek.
Dúısenbi, 5 qarasha 2012 0:04
Iá, noqtaǵa basy syımaǵan, taǵdyry qıyn adamdar ár zamanda da bolǵan. Mundaı jandar týraly olardy óz zamanynyn kesh, ıakı erte týǵan dep te jatamyz. Sondaı adamdardyń biri de biregeıi – Táýke batyr. Halyq arasynda ol týraly pikir kúni búginge deıin árqıly. Iаǵnı, bireýler ony kózsiz batyr, ádilettiliktiń jarshysy, burynǵy sal-serilerdiń sońǵy tuıaǵy dep dáriptese, ekinshi bireýler Táýkeni zorlyqshyl, qııanatshyl, basbuzar tentek retinde tanıdy. Qalaı desek te, onyń artynda ańyzǵa aınalǵan isi men sózi qalǵan adam. Zamanynda qaradan shyqqan han atanǵan Qunanbaı qajynyń nemereleri ánshi Ámir, aqyn Turaǵulmen aralas-quralas bolǵan, odan bergide jas Muhtar erligin moıyndap, janyna jaqyn tartqan, qıly taǵdyry aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirov qalamyna ilikken er Táýke shyndyǵynda tegin kisi bolmasa kerek.
О́kinishke qaraı, keshegi keńes zamanynda Táýke týraly ekinshi, ıaǵnı teris pikir beleń alyp, ol týraly baspasóz betinde egjeı-tegjeıli materıal jarııalaýǵa ruqsat bolmaǵany da shyndyq. Osy oraıda, sol tusta soǵan qaramastan, Táýke týraly derekter jınastyryp, birshama dúnıelikter jazyp ketken jergilikti qart tilshi Qabden Esenǵarınniń esimin iltıpatpen eske alamyz. Qabekeń jabyq taqyryptyń kókesi – Semeı atom polıgonynyń zardaptary týraly da der kezinde tebirenip, tolǵana otyryp qalam terbeı bilgen júrekti adam. Artyndaǵy urpaqtary marqumnyń sol týyndysyn burnaǵy jyly jeke kitap etip shyǵardy da. Sonda Táýke týraly hıkaıalar da barshylyq.
Endi biz óz tarapymyzdan Táýke haqynda sóz qozǵaýǵa talpynǵanymyzda sol derekterdiń qaısybirin retine qaraı paıdalanýǵa tyrysqanymyzdy jasyrmaımyz. Sonan soń ótken jyldyń jazynda “Shyńǵystaý” eltaný ekspedısııasy quramynda ulylar elin asyqpaı júrip, emin-erkin aralaǵan qyzyqty da mazmundy sapar kezinde taǵdyry qatardaǵy adamdardan alabóten Táýke týraly osy eldiń sóz ustaǵan shejire qarttary Rıza Nurjaýbaev, Beken Isabaev, Ánýarbek Isahanov, Moldabek Janbolatov sııaqty jáne basqa da jaqsy aǵalar bul máselede ózderi biletin kóp syrdyń ushtyǵyn qolymyzǵa ustatqan. Sonda Shyńǵystyń ár tasynan bir syr uǵyp qaıtqandaı bolyp edik. Qaraqoryqtaǵy Táýke batyr zıratyna baryp mináját etkende de sol sezim, sol áserden aıyǵa almaǵanbyz.
Endi batyr týraly kirispe sózdi osylaısha qaıyryp, naqty áńgimege kóshetin bolsaq, ony Táýkeniń óz sózimen bastaǵan durys shyǵar. “Surasań óz atymdy batyr Táýke. Tý alǵan Saptaıaqtyń nemeresi”, – deıdi ol bir óleńinde. Soǵan qaraǵanda jáne eldiń aıtýynsha munyń atasy Saptaıaq batyr bolǵan adam. Jáne qatardaǵy jaı batyrdyń biri emes, qolyna bir rýly eldiń týyn ustaǵan kemel batyr. Alǵyr da ótkir, er Táýke mine, sol Saptaıaqtyń nemeresi qarııa óziniń tulpar at, bolat saýyt, almas qylyshyn soǵan muraǵa qaldyrady. Saptaıaq 93-ke jasqa kelip, dúnıeden ozǵanda Táýke nebári 15 jasta eken. Bilemin deıtinder, keıipkerimizdiń 1875 jyly ómirge kelgenin aıǵaqtaıdy.
Jasynan bulǵaqtap erkin ósken bozbala qaı jerde jıyn-toı bolsa, sol jerden tabylady. Soǵan oraı kóbine ónerpaz Abaı aýylynda júredi. Erjúrek Bazaralymen tanysyp, tabysatyny da sol shaq. Biraq, ókinishke qaraı, bul qyzyqty dáýren kópke sozylmaıdy. Iаǵnı, munyń jasy 17-ge endi tolǵanda bul úshin ómirdiń sáni de, máni de ózgerip sala berdi. Soǵan oraı, jan serigi dombyrasy, oǵan qosylyp salatyn áni de adyra qalǵan. Táýkeniń budan keıingi ómirin bútindeı ózgertip, basqa arnaǵa salyp jibergen ol oqıǵany qysqartyp aıtsaq, bylaısha órbigen-di.
1892 jyldyń qaqaǵan jeltoqsanynda munyń ákesi Mustafa men sheshesi Aıymjan jáne ákesiniń inisi Qoıbaq naqaq jalamen on jylǵa Sibirge, Tomsk jaǵyna jer aýdarylady. Oǵan qarakesek ishindegi bertis Kópejan men bulardyń betke ustar jaqyn jamaǵaıyny Jaqyp arasyndaǵy ilik-shatys sebep bolady. Iаǵnı, aldyn-ala ýaǵdalastyqqa oraı Kópejan men Jaqyp quda eken. Soǵan oraı, sońǵysy qalyń malyn alyp qoıǵan da kórinedi. Biraq arada jyl ótpeı Kópejannyń uly Nuraly basqa bireýge úılenedi. Al Jaqyp bolsa qyzy Raıhandy áıel ústine bergisi kelmeı, ony ýaq eline uzatyp jiberedi. Buǵan namystanǵan Kópejan jıyrma shaqty jigitpen Jaqyptyń qalyń jylqysyna tıedi. Alaıda, jylqy ishinde jalǵyz júrgenmen Saptaıaq batyrdyń kenje uly Músápir qarsy jaqtyń alty birdeı adamyn ólimshi halge jetkizip attan túsiredi.
Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı Kópejan odan ármen namystanyp, endi aramdyqpen aıla asyrýǵa tyrysady. Sóıtedi de álgi ólgeni bar, tirisi bar alty arysyn túıege artyp, Semeıdegi ulyqtyń aldynan bir-aq shyǵarady. Al Aıymjannyń Sibirge aıdalǵan 5-6 azamattyń qatarynda bolýynyń mynadaı bir sebebi bar edi.
Aıymjan bularmen kórshiles ýaq elindegi Baıdaly degen kisiniń qyzy eken. Ýaqtardyń qonys-jaıy Semeımen irgeles. О́zi qalaǵa taqaý, ózi shuraıly jerdi ýaqtardan Semeıdiń baı-kópesteri barymtalap, tartyp ala beretin kórinedi. Buǵan Baıdaly sııaqty namysty jigitter qashanǵy shydasyn, Sodan ol ózi sııaqty jersiz qalǵan jigitterge bas bolyp, zorlyqshyl álgi baı-kópesterden kek qaıyra bastaıdy. Aqyrynda qoıshy, jaǵdaı ýshyǵyp, elge Semeıden ásker shyǵady. Munyń sońy ádilettilikti ańsaǵan biraz azamattardyń oqqa ushyp, Baıdalynyń tutqyndalýymen aıaqtalady. Sonymen qoıshy, bul otbasymen qazaq arasynda ıtjekken dep atalatyn Sibirge on jylǵa aıdalyp kete barady.
Sonda Táýkeniń sheshesi Aıymjan jeti jastaǵy bala eken. Sodan áke-sheshesimen elge munyń qazirgi jasynda bir-aq oralady. Sol shaqta onyń burynǵy Aıymjan aty umytylyp, áke-sheshesiniń orys tamyrlary atap ketkendeı Okýlına eken. Al Saptaıaq batyr bolsa bulardy ıt-jekkennen keldi dep kemsitpeı, kerisinshe sol Baıdalymen qudandalasyp, úlken uly Mustafaǵa osy Aıymjandy alyp beredi. Endi onyń zamannan zaman ótkende ul-kúıeýimen, qaınaǵa-qaıyndarymen ıt jekkenge qaıtadan taǵy da on jylǵa jer aýdarylǵanyn kezdeısoqtyq deısiz be, taǵdyrdyń tálkegi deısiz be, ózińiz bilesiz.
Ras, orys tiline júırik Aıymjan keıingi sotta barlyq aıyptalýshylar atynan jalǵyz ózi sóılep, Kópejannyń aıarlyǵyn bir kisideı-aq dáleldegen. Áıtse de, para júrgen jerde ádilettilik bolýshy ma edi. Solaısha bular joǵaryda aıtqandaı jazyqsyz jer aýdarylady. Al inisi Toǵasty janyna ertken Táýke arada bir jyldan soń áke-sheshesimen Sibir jaǵynda tabysady. Sóıtip, bozbala Táýkeniń endigi jerdegi qııamet pen qııanatqa toly qıly taǵdyry osylaısha bastalady.
Sodan bular elge qaıtýǵa 1905 jyly bir-aq ruhsat alady. Táýkeniń elge ákesiniń atynan óleńmen hat joldaıtyny da sol kez. El men jerge degen saǵynysh áserinen keshegi seri bozbala bul shaqta aqyn retinde de qalyptasa bastaǵan-dy. Onyń ómirdiń jaqsy-jamandy kórip, mineziniń qaısarlana túsetini de sol shaq.
Sonymen, bular 1905 jyly elge oralǵanda, Táýkeniń jasy orda buzar otyzǵa kelgen, kekpen sýarylǵan almas qylyshtaı qaıraýly edi. Sol shaqta munyń “sen tur, men ataıynǵa” aınala bastaýyna qoǵamy, ıaǵnı aınalasy kináli bolatyn. Aıtalyq, bular aıdaýda júrgende baı týystary qora-jaılaryn bir kirpishine deıin qaldyrmaı mal jaılaýyna aınaldyryp jiberipti. Árıne, jyǵylǵanǵa judyryq bolyp jalǵasqan bul qysastyqqa er Táýke moıynsunbaıdy. Sóıtedi de, bul kezde shildiń qıyndaı bytyrap ketken keshegi Saptaıaq batyrdyń urpaqtarynyń basyn biriktirip, eshkimniń ruqsatynsyz Jaqyp, Qodyǵa syndy baılardyń irgesinen úı turǵyzady. Jáne sonymen tynbaı buryn-sońdy esesi ketken jandardyń barshasymen berse qolynan, bermese jolynan degendeı esep aıyrysa bastaıdy. Kózsiz batyr, namysty azamattyń ataq-abyroıy birtindep óz elinen asyp, basqa óńirge de keńinen taraıdy. Sol sebepten de jalǵan jalaǵa ushyraǵandar, orynsyz namysy taptalǵandar bir qıyrdan arnaıy izdep kelip muny tabatyn kórinedi. Al odan keıingi jerde baryp kelý, shaýyp kelý Táýke úshin túkke de turmaıdy.
Osy oraıda, Táýkeni qansha aqtaı sóılegenmen, onyń barymtashy bolǵandyǵy jáne jaı barymtashy emes, solardyń basynda turǵandyǵyn áste joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Tipti, basqasyn aıtpaǵanda bular bir sheti qytaı, ekinshi sheti qyrǵyz jerinen mal barymtalap qaıtatyn kórinedi. Biraq, baılyqty murat tutpaǵan Táýke ony janyndaǵy serikterine taratyp jiberetin bolǵan. Al munyń tek joryq attaryn ǵana ustaǵanyn kóp jasap bertinde kóz jumǵan nemere inisi Júnis aqsaqal aıǵaqtap otyratyn-dy.
Júnis aqsaqal, sondaı-aq Táýkeni qalyń qaramyrzanyń kóbi unata bermeıtin deýshi edi. Oǵan sebep qaı bir kezde munyń sátsiz joryǵy áshkerelenip jatsa, onyń qunyn tóleý sol aǵaıyndardyń ıyǵyna túsetin kórinedi. Onyń jónsizdigin sezip, bilip otyrǵanmen zamanynan kesh týǵan Táýkege shym-shytyryq oqıǵasyz, aıqas-tartyssyz ómir súrý múmkin emes-ti. Árıne, bul kózsiz erlik keshegi shapqynshylyq zamany bolsa basqa maǵynaǵa baǵyttalar edi. Sonymen qoıshy, dalanyń erkin túz taǵysyndaı jortqan er Táýke sol shaqta el tizginin ustaǵan baı-bolystardyń tamaǵyna balyqtyń qylqanyndaı bolyp turyp alady. Sol sebepten de tobyqtynyń tórt birdeı bolysy buǵan qarsy astyrtyn jumys júrgizip, sony rastap qol qoıyp, 1908 jyly muny qaladaǵy ulyqtarǵa ustattyrady. Sodan Táýke eki jyl ataqty Aqmola túrmesinde jatady. Onyń osy túrmedegi jáne túrmeden shyqqan bettegi erligi óz aldyna bir ańyz.
Teginde Táýke batyrlyǵymen qosa, dala sırkachy atanǵan týysy Aǵashaıaq (Berik Kópenuly) sııaqty jan-jaqty ónerpaz bolǵan adam eken. Túrli akrobatıkalyq nómirlerdi qol, aıaq kúshimen sheber oryndaý, syryqty paıdalanyp shaýyp kele jatqan at ústine qarǵyp miný munyn úırenshikti isi bolypty. Sońǵy tásildi Aqmola túrmesinde paıdalanyp, áldeqaıda qolyna tıgen syrǵaýylmen túrmeniń bıiktigi tórt metr dýalynan qarǵyp asyp túsipti desedi.
Sodan qashqyn Táýke Spasskidegi Ýspen kenishine jetip, munda eki aı jumys isteıdi. Sol eńbekaqysyna at, ertoqym satyp alady da, endi kenishtiń bas ınjeneri bolyp júrgen aǵylshyndy ańdı bastaıdy. О́ıtkeni, álgi aǵylshynnyń 12 atar vınchesteri munyń kóz qurtyn alǵan edi. Tún qarańǵylyǵyn paıdalana otyryp, bas ınjenerdi óz úıinde baılap tastaý, sóıtip sol zamannyń erekshe qarýy vınchesterdi qoramsaǵymen qolǵa túsirý Táýke syndy batyrǵa buıym bolyp pa! Jáne soǵan oraı onyń quralaıdy kózge atatyn mergendigin aıtsańshy! Aıtalyq, ol shaýyp kele jatyp, qarsydaǵy adamnyń ne ózine, ne atyna zııan keltirmeı, oqty taralǵysyna dál tıgizip, úzeńgisin úzip jiberetin kórinedi. Sonda ıesi qalpaqtaı ushqan at oınaqtap jeke shyǵa beredi eken. Munyń ózi Táýke dańqyn qazaq dalasynda odan ármen asyra túsedi.
Budan keıingi jerde Táýkeniń batyrlyǵymen birge, sal-seriligi de ańyzǵa aınalady. Sol bir ańyzda munyń ataqty Maman Turysbektiń uzatylǵaly jatqan 18 jasar qyzyn qasyndaǵy nóker jeńge, qurbylarymen qolǵa túsirip, jarty aıdaı saýyq qurǵany aıtylady. Al mundaı habar jerde jata ma, sol sátinde Jetisý eline tarap ketedi. Sóıtip, endi tobyqty atqaminerlerimen birge Turysbek te Táýkeniń sońynan sham alyp túsedi. Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy degendeı, 1915 jyldyń sáýir aıynda muny Musataı bastaǵan óz aǵaıyndary patsha polısııasyna qapııada ustap beredi. Sonda Táýkeniń:
“Darıǵaı, kókjal atqa mine almadym,
Bireýin ishbaıpaqtyń kıe almadym.
Ishinde Musataıdy bar degen soń,
Atýǵa sol shirkindi qııa almadym”, – deıtini sondyqtan.
Sodan Táýke Aıakóz túrmesine qamalady. Biraq, des bergende 1916 jyldyń jeltoqsan aıynda bolǵan sot tez aıaqtalady. Iаǵnı, betpe-bet kezdesýde Turysbektiń qyzy muny tanymaıtyndyǵyn, buryn kezdespegendigin aıtady. Qysqasy, serini tónip kelgen taǵy bir qaterden qutqaryp jiberedi. Munyń ózi qyz ben jigit arasyndaǵy sol bir oqıǵanyń eshbir zorlyqpen emes, ishteı uǵysý, ózara yntyzarlyqpen ótkenin aıǵaqtasa kerek.
Sonda da bolsa bul shaqta Táýkeniń jany jaraly edi. О́mirden, týystan toryǵyp: “Surasań, meniń atym Táýke batyr, Tikkenim jol ústine torǵyn shatyr. Jemeıtin sıyr etin kináz edim, Patshanyń qara nany baldaı tatyr”, – dep shıryǵyp ándetetini osy kez. Sondaı-aq bilemin deýshiler Táýkeniń Rýhııamen ataqty aıtysy osy Aıakóz túrmesinde jazylǵan desedi. Olar “Rýhııamen aıtysty” da, odan ózge “Kelinshekpen aıtysty” da Táýkeniń ózi shyǵarǵanyn aıǵaqtaıdy. Biraq Rýhııa ómirde bolǵan adam sekildi. Jany jaraly Táýke týystaryna degen naz-nalasyn Rýhııa atynan batyl-batyl aıtqyza otyryp, ózinen-ózi jeńilis tabady. Bul endi óz barmaǵyńdy óziń kesesiń be degen sóz. “Kelgende Jıenqulǵa shyqpaıdy únim”, – dep aqyn Sara aıtpaqshy, Rýhııa: “Er me ediń ózińdi-óziń shamalaǵan, Soryń bar, batyr Táýke, jaǵalaǵan. Abaı ólip, Orazbaı qartaıǵan soń, kimiń bar toptan ozyp aǵalaǵan?” – deı kelip, munyń kelesi sózin: “Musataı aǵań ba edi aýzyn tyıǵan. Keń qoltyq qoǵamyna árkim syıǵan. Tatymaı tańdaıyńa júr ekensiń. Sol edi-aý tirsegińdi seniń qıǵan”, – dep tyıyp tastaıdy.
Qalaı desek te, ómir boıǵy qýǵyn-súrgin, túrme azaby Táýke úshin iz-túzsiz ketpeıdi. Iаǵnı, 1918 jyldyń naýryz aıynda bul basyna birjola azattyq alǵanmen, sol shaqta densaýlyǵy kemip, bir qol, bir aıaǵy jansyzdanyp qalady. Sonda da bolsa, osy kezde de artynda ańyz bolyp qalǵan taǵy bir erligin jasap úlgeredi.
Iаǵnı, 1919 jylǵy aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda qorǵansyz eline qamqorshy bola biledi. Al bul shaqta aqtyń áskeri jaraly arystandaı arpalysyp, qazaq saharasynda búlikti salyp-aq jatqan-dy. At ústinde júrse de, endigi jerde qolynda baldaǵy qosa júretin er Táýke budan keıin janyn kúıtteýdi jón kórmeıdi. Sóıtip, qashyp bara jatqan aq áskerin syılaǵansyp, qonaqasyn, berip, aqyr sońynda bárin masaıtyp, peshtiń murjasyn bitep tastaıdy. Jáne muny bir emes, eki ret jasaıdy. Alǵashqyda osylaısha 5 ofıser, 20 soldattyń kózin joısa, keler joly munyń qolynan qyrǵyn tapqandar sany tipten de qomaqty kórinedi.
Aıta bersek er Táýke ómirinde osyndaı-osyndaı tosyn oqıǵalar jetip artylady.
Belgisiz bir oqıǵa sol, batyrǵa 1926 jyly týystary jaılaýda ý berip óltiripti degen sóz bar. Qalaı bolǵanda er Táýke erdiń jasy elýge endi at basyn tiregende bul dúnıeniń qyzyq-shyjyǵyn tárk etip, opasyz jalǵanmen qoshtasyp júre bergen sekildi ǵoı.
“Shyńǵystaý” eltaný ekspedısııasy ótken jyly er Táýkeniń basynda aıaldap, ol týraly árkimnen biletindikterin ortaǵa salyp bolǵan soń, batyr rýhyna arnap quran baǵyshtalǵan edi. Sodan temir tulparǵa endi aıaq artqaly jatqan shaqta er kóńil Beken aǵamyz seriniń arýaǵy jáne bir aýnap tússin dep onyń “Aqbıdaı” ánin shyrqady. “Atyń Táýke, jeriń joq, Búldirmegen, Aqbıdaı, Qońyrqazdaı daýysyń, Kúmbirlegen, Aqbıdaı, Ǵashyq jar, qalqam-aı! Sasqanymnan etikti, Kıe almadym, Aqbıdaı. Musataıdy atýǵa, Qııa almadym, Aqbıdaı. Ǵashyq jar qalqam-aı!”
Beken aǵa bizge belgisiz osy ándi aıtyp bolǵan soń, sol ánge sebepshi bolǵan Aqbıdaı ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Belaǵash jerinde dúnıeden ótkenin aıtyp, bir kúrsindi. Biz de kúrsindik. Er Táýke án-óleńderiniń umytylyp bara jatqany bárimizdiń júregimizdi bir shymshyp ótken. Eýropa rysary Robın Gýd, ózimizdiń Mádı, Balýan Sholaq tektes Táýke batyrdyń biz estip bilgen qysqasha ómir tarıhy, mine osyndaı.
Dáýlet SEISENULY,“Egemen Qazaqstan”.
SEMEI.
28 mamyr 2003 jyl.