Breksıt: Brıtanııa Eýroodaqtan qashan shyǵady?

Úkimettiń súringen sátin paıda­lan­ǵan oppozısııadaǵy leıborıster partııa­synyń jetekshisi Djeremı Korbın birden úkimetke senimsizdik votýmyn jarııalaýdy usyndy. Ol keshe, ıaǵnı 16 qańtar kúni daýysqa salynýy tıis bolatyn.

Jalpy, Breksıt prosesine ne túrtki boldy?

Breksıt – 2016 jyly Ulybrıtanııa­nyń Eýroodaqtan shyǵý prosesi. Sol jyly maýsymda ótken referendýmda Brıtan halqynyń 51,9%-y Eýroodaqtan shyǵýdy qoldasa, 48,1%-y qarsy daýys berdi. Osylaısha Brıtan eli eýroıntegrasııa boıynsha óz ustanymyn anyqtady, ıaǵnı «ortaq eýrootbasy» ıdeıasynan irgeni aýlaq salýdy jón kórdi. Odaqtan shyǵýdy qup kórgender mıgranttardyń kóbeıýin, Brıýsseldiń sheksiz bıýrokratııalyq talaptaryn, Eýroodaqty «asyraý» úshin tólenetin úlken tólemderdi másele etip kóterdi. Al odaq quramynda qalýdy jaqtaýshylar Ulybrıtanııadaǵy mıl­lıondaǵan jumys orny Eýropamen baılanysty, 200 myń brıtanııalyq kompanııa sol Eýropamen saý­da jasaıdy, elimizge kúnine 66 mln fýnt ınvestısııa Eýropadan keledi, aǵylshyn taýarynyń 44 paıyzy Eýroodaqqa satylady, eger odaqtan shyqsaq, myńdaǵan Eýropalyq kompanııa Brıtanııadan ketedi, ıaǵnı jumyssyzdyq bastalady dep qarsy argýmentin keltirdi. Degenmen, mıgrasııa máselesi kóptegen brıtanııalyqtyń kó­­keı­­indegi másele bolǵandyqtan ba, aral kon­­tı­netten bólek ǵumyr keshýdi tańdady.

Alaıda, Ulybrıtanııa Eýropadan qan­daı sharttarmen ara-jikti ajyratpaq degen saýal referendýmnan keıin alǵa shyqty. Sebebi Brıt eli Eýroodaq aıasynda birneshe halyqaralyq uıymǵa múshe, ondaǵan halyqaralyq kelisimge qol qoıyp, ózine belgili mindettemeler alǵan edi. Eger qandaı da bir el sol mindetin oryndamasa, onda aıyppulmen jazalanýy tıis. Osy jáne ózge de suraqtardy kelissózdermen sheshý úshin Brıtan úkimetinde Breksıt boıynsha arnaıy mınıstr de taǵaıyndaldy. Biraq ótken 2,5 jyldaǵy uzaq ári kúrdeli kelissózder qos tarap úshin, ásirese Brıtanııanyń premer-mınıstri Tereza Meıge úlken synaq boldy.

Kelissózderdiń taqyryby kele­shek­tegi taýar saýdasynyń sharttary, qos tarap azamattarynyń erkin júrip-turýy, ınvestısııa, Irlandııa men Sol­tústik Irlandııanyń shekarasy, Gıbral­tar­dyń mártebesi, Londonnyń tólem­aqysy jáne basqalary boldy. Ási­rese Irlandııa máselesi qazir Tereza Meı­diń eń osal tusy. О́ıtkeni Eýroodaq Irlan­dııa Respýblıkasy men Brıtanııa qura­myndaǵy Soltústik Irlandııa arasynda she­kara bolmasyn degen talabyn qoıyp, ony ózgertpeı qoıdy. Iаǵnı Ulybrıtanııa Eýroodaqtan shyqsa da, Soltústik Ir­lan­dııa Eýropanyń keden ıýrısdıksııasynda qalyp qoımaq. Basqasha aıtqanda, Lon­donnyń baqylaýynan shyǵady, eldiń tutastyǵy buzylady degen sóz. Parla­ment músheleri kótergen eń ótkir máseleniń biri osy boldy.

Referendým ótken 2 jylda Breksıtke qarsy bolǵan azamattardyń boljamy oryndala bastady. Aǵylshyn jerinde jaıǵasqan Panasonık, Daıýa, Nomýra sekildi japonnyń kompanııalary men bankteri Eýropaǵa kóship ketti. Bank of America 200 jumys ornyn Londonnan Parıjge kóshirdi. Deýtch Bank Londondaǵy mekenin Frankfýrtqa aýystyrdy. Al Brıtanııanyń Lloıds, HSBC jáne basqa bankteri birqatar fılıalyn Eýropaǵa jetkizdi. Myńdaǵan jumysshysy bar Airbus pen BMW kompanııalary Brı­tanııa­­daǵy zaýyttaryn jaýyp, kári qur­lyqqa attanamyz dep qorqytyp otyr. Al tek byltyr ǵana eýropalyq 2300 profes­sor Anglııadan kóship ketti. Ba­sym bóligi Oksofrd pen Kembrıdj ustaz­dary. Osy ýaqytta Ulybrıtanııa ekonomı­kasy 2,2 paıyzǵa azaıdy. Eger Eýro­odaq­ty tas­tap shyqsaq, onda bıýdjet apta­syna 350 mln fýnt únemdeıdi degen saıa­sat­ker­lerdiń boljamy oryndalmady. Sońǵy zertteýler onyń ornyna Breksıttiń kesirinen Brıtanııa aptasyna 500 mln fýnt joǵaltyp jatqanyn kórsetti.

Endi jaǵdaı qalaı ózgerýi múmkin? Eger joǵaryda aıtqandaı, Parlament úkimetke senimsizdik tanytsa, onda qazir bıliktegi konservatorlar 2 apta ishinde jańa úkimet jasaqtaýy tıis. Eger konservatorlar partııasynyń ishinde sońǵy Breksıt shartyn qoldamaǵandar kóp bolǵanyn eskersek, onda jańa úkimetti qazirgi premer-mınıstr Tereza Meı bas­qarmaýy da múmkin. 2016 jyly refe­rendýmnan soń premer Devıd Kame­ron ornyn bosatqanda, ishki ister mınıstri Meı hanym daıyn oryntaqqa jaıǵasqan edi. Bul joly da osy ssenarıı qaıtalanýy bek múmkin. Al eger Parlament úkimetke senimsizdik votýmyn qoldamasa, onda kezekten tys saılaý ótý múmkindigi joǵary. Alaıda, mundaı saılaý 2017 jyly ǵana ótken edi. Saılaý bola qalsa, qos partııanyń qaısysy basym túsetinin dóp basyp aıtý qıyn. Konservatorlar eldiń Breksıt-úmitin aqtamaǵandaı, sol úshin biraz daýystan aırylýy ǵajap emes. Leıborısterdiń juldyzy janyp, olardyń jetekshisi Djeremı Korbınniń alǵash ret bılikke kelý múmkindigin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ulybrıtanııadaǵy belgili yougov.co.uk saıtynda daýys berýshilerdiń 39%-y Konservatıvtik partııany, al 36%-y Leıborıstik partııany qoldapty. Iаǵnı ázirge múmkindikter shamalas. 

Jaǵdaıdyń kelesi damý joly – Ulybrıtanııa Eýroodaqtan eshbir kelisim jasamaı shyǵady, bul basqasha aıtqanda «qatań Breksıt» dep atalady. Bul nusqany kezinde Londonnyń meri, Brıtanııanyń Syrtqy ister mınıstri bol­ǵan Borıs Djonson sekildi saıasatkerler qoldaıdy. Biraq Odaqty bulaısha tastap shyǵý el ekonomıkasyna aýyr soqqy bolaryn Parlamenttiń birshama músheleri túsinip otyr. Sebebi Brıtanııanyń ekonomıkasy Eýropamen tyǵyz baılanysty. Olardan at quıryǵyn úzgendeı, esh qujat jasamaı, ýaǵdalaspaı ketý erteń kóptegen kompanııaǵa qıyndyq týǵyzady.

Eýropadan «ajyraý» tym kúrdeli proseske aınalyp ketken soń, Breksıt boıynsha ekinshi referendým ótkizý máselesi de jıi talqylanyp keledi. Biraq Brıtanııanyń bas eki partııasy da 2016 jylǵy halyq tańdaýyn syılaýǵa ýáde bergen. Iаǵnı memleket Eýroodaqtan shyǵýy tıis. Al joǵaryda aıtylǵan yougov.co.uk saıtynda endi Eýroodaq quramynda qalýǵa azamattardyń 46%-y, shyǵýǵa 39%-y daýys beripti.

Eýroodaqpen byltyr qarasha aıyn­da jasalǵan kelisim Parlamentte qoldaý tappaǵan soń endi ereje boıynsha Brı­tan úkimeti 3 jumys kúni ishinde jańa qujattyń (balamaly jospar) nusqasyn usynýy kerek. Ony osyndaı qysqa ýaqytta jasaý óte qıyn bolary sózsiz. Birinshiden, sońǵy kelisimdi jasaýǵa kelissózder 2 jyl júrdi. Ekinshiden, Eýroodaq ókilderi qarashadaǵy kelisimge eshqandaı ózgeris engizbeımiz dep otyr. Osy ustanymdy 16 qańtar kúni Eýro­komıssııanyń tóraǵasy Jan-Klod Iýn­kerdiń «ýaqyt bitti, endi Brıtan úkimeti óziniń josparyn bizge jetkizsin» degen týıti qýattaı tústi. Osylaısha premer Tereza Meı qazir eki ottyń (bir jaǵynda óz Par­lamenti, ekinshi jaǵynda Brıýssel) ortasynda qalǵandaı. 

Endi Londondaǵy jaǵdaı qalaı órbise de, aldyn ala jasalǵan kelisim boıynsha Ulybrıtanııa resmı túrde 2019 jyldyń 29 naýryzynan bastap Eýroodaqtyń quramynan shyǵady. Biraq jańa sharttar jazylǵan qujat sol merzimge deıin jasala ma, álde 29 naýryzǵa belgilengen merzimi keıinge shegerile me, ázirge belgisiz. Brıtan Parlamentiniń ótken seısenbidegi daýys berý nátıjesi jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirip jiberdi. Osynshama kelissóz, teketires, dıskýssııa, eńbek 2016 jyly 3 paıyz basymdyqqa ıe bolǵan halyq tańdaýyn júzege asyrý úshin ǵana jasalyp jatyr.

Nurmuhamed BAIǴARA,

«Egemen Qazaqstan»