Namysshyl, arly azamat

Kım Serikbaıuly Se­rik­baev qazaq halqy san alýan zoba­lań­dardy bas­tan ótkerip, ońdy-solyn en­di-endi tanı bas­taǵan aýmaly-tókpeli zamanda – 1934 jyldyń qaqaǵan qań­tarynda qasıetti Aqtóbe topyraǵynda, Hromtaý aýda­nynyń Kóptoǵaı aýylyn­da dúnıege kelgen. On tórt jasynda –  ákeden, on besinde shesheden aıyry­lyp, tul jetim bolyp qalady. Ba­lalar úıinde, ınternatta tárbıelenip ósken. 1952 jyly Aqtóbedegi   jalǵyz qazaq orta mektebin oıda­ǵydaı támamdap, bilim qýyp Almatyǵa kelip, Zań ıns­tıtýtyna oqýǵa túsedi. Qys­qa jip kúrmeýge kelmeı, tur­mys taýqymetin tartyp, bi­rin­shi kýrsty aıaqtaǵan soń, ınstıtýttaǵy oqýdy tas­taýǵa májbúr bolady.­ Alaıda, asyl pyshaq qyn túbinde jat­paıdy, ar­man qýǵan bozbala Ýfa qalasyndaǵy ás­kerı ýchılıshege oqýǵa tú­sip, 1956 jyly ony úzdik bi­tiredi, tyrnaqaldy áskerı ataǵy – leıtenant shenin ıe­lenedi. Osy oraıda Kımniń óz aýzynan estigen bir oqıǵa eske túsedi. Adam albyrt sha­ǵynda eliktegish keledi ǵoı. Soǵysta bir aıaǵynan aıyrylyp jarymjan bolyp kelgen Temir esimdi aýyldas aǵasy mektepte áskerı daıar­lyq deneshynyqtyrý saba­ǵyn júrgizedi. Ustazdyń áserli áńgimeleri, symǵa tart­­qandaı tip-tik tulǵasy se­zim­tal bala Kım­ge oı salyp, ol túbinde ás­kerı qyz­metker bolýdy armandaıdy, ustaz jolyn qýýǵa bekem bel baılaıdy. 

Balań ofıser «atyń barda el tany jelip júrip» de­gen qaǵıdany tý ǵyp us­tap, óz erkimen qııandaǵy soltús­tik­ke – Chýkotkaǵa attanady. Qu­daı qosqan qosaǵy Raısa Sár­senbaıqyzy Igilikova ekeýi jerdiń túbi sanalatyn Magadan oblysynda jal­ǵyz qazaq otbasy bolady. Vzvod komandıri Kım Se­rik­baev ultymnyń namysy­na kir keltirmeıin degen nıet­pen kún-tún demeı jan-tánimen berile jumys isteıdi. Temirdeı tártibimen, bi­liktiligimen kózge túsken ofıserdi sol kezde shy­nyq­qan áskerı kadrǵa óte zá­­rý Prı­­­kar­pate áskerı ok­rý­gine ja­ńa qyzmetke aýys­ty­­rady. Mun­da on jylǵa jýyq je­­mis­­ti ju­­mys istep, áskerı qyz­mettiń qyr-sy­ryn tolyq meń­geredi, vzvod komandırinen mo­to­atqysh­tar batalonynyń shtab bas­tyǵyna, odan polk koman­dıri­niń mindetin atqarýshy dá­rejesine, aǵa leıtenanttan pod­­polkovnık shenine deıin joǵarylaıdy. Dıvızııanyń qu­­ramynda 12 myń sarbaz ben sardar bolady. Olardyń eki myńy sardarlar (ofıser­ler). 

Zakarpate áskerı okrý­ginde on jyl minsiz qyz­met atqarǵan podpolkovnık K.Serikbaev 1970 jyly Más­­­­keýd­egi M.V.Frýnze atyn­­­­­­daǵy áskerı akademııany syrt­taı oqyp támamdap, qa­mal bu­za­tyn 40 jasynda áskerı ǵylymdar kandı­daty ataǵyn alý úshin dıssertasııany oıdaǵydaı qor­ǵap shyǵady. Talapkerdiń tereń bilimine, máseleni zer­deli zerttegenine, naqty dá­lel­­dermen múl­tik­siz baıan­daǵanyna razy bol­ǵan komıssııa mú­­she­si, tank ás­ker­leriniń general-pol­­­­­kov­nıgi professor A.I.Rad­zıev­­skıı ǵylymı eń­­bekke zor baǵa berip, bul jal­ǵyz Se­rik­baevtyń tabysy emes, ja­ýynger qazaq hal­qy­nyń je­tistigi dep aǵynan ja­ry­lyp, shyn­dyqty búk­pesiz aıt­qanda Kımniń tóbesi kók­ke eki-aq eli jetpeı shattana­­dy. 

Kóp jyl boıy qajymaı-talmaı izdenýdiń arqasynda 2000 jyly áskerı ǵylymdar doktory ataǵy úshin dıssertasııa qorǵaıdy, keıinnen professor ataǵyn alyp, Qa­zaq­stan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy Áskerı ǵylymdar akademııalarynyń tolyq múshesi bolyp saılanady. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldarda Kım Se­rik­baıulynyń talanty ár qyrynan jarqyrap ashyldy. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh áskerı ǵylymdar doktory retinde ol táýelsiz mem­le­ketimizdiń áskerı doktorı­nasyn jasaý baqytyna ıe boldy. 

Toqsanynshy jyldardyń basynda Prezıdent appara­ty men Mınıstrler Kabı­ne­ti qorǵanys bóliminiń meńge­rýshisi qyzmetin atqarǵanda áskerı iste ákki bolǵan talaı shendilermen qoıan-qoltyq ju­mys isteýge týra keldi. Ol kezde qazaq sardarlary saý­saqpen sanaǵandaı az bolatyn. Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn degendeı, ýájge mo­ıyn usynbaı, búırekten sıraq shyǵarýǵa tyrysyp bura tartýshy jat ult ókilderi de bolmaı qalǵan joq. Qatań tártip ejelden boıyna sińgen, ultynyń múddesi úshin taý qoparýǵa da saqadaı saı polkovnık Kım Serikbaıuly buratartqandardy táýbe­sine túsirdi: Týra bı­diń tý­ǵanyna da jaqpaıtyny sııaqty, sondaı tustarda onyń baǵzy bireýlerge unamaı qalýy da sózsiz. Olar ózinen isker kisini qaıtkende aıaǵynan sha­lýǵa, tobyqtan qaǵýǵa álekedeı jalanyp daıyn turady.  Mine sondaı kórealmaýshylar Kım Se­rik­baevtyń da jolyn talaı ret kesken syńaıly. Biraq ta­bıǵatynan dini myǵym, anaý-mynaýǵa moıy­maıtyn, ja­symaıtyn K.S.Serikbaev ózi­niń bilimi men qaıratynyń, namysqoılyǵynyń arqasyn­da alǵan betinen taımady,  adal­­­­dyqtan, adamdyqtan aıny­mady. Ol shen qýǵan joq, man­sapqa, marapatqa boı urǵan joq. Qanaǵatshyl, táý­beshil bol­dy. Eń joǵary ataq – ha­lyqtyń qurmet-qoshe­meti, ádil baǵasy dep uqty, áli de osylaısha aq­jarylqap ómir súrip keledi.

Kım Serikbaıuly Ke­ńes Oda­­­­ǵy­nyń Marshaly I.S.Konev atyndaǵy jo­ǵa­ry jalpy áskerı-komanda­lyq ýchılısheniń kafedra meń­gerýshisi, Qazaqstan Kom­­par­tııasy ortalyq ko­mı­tetiniń janyndaǵy Joǵary partııa mektebiniń ás­ke­rı­­ ka­fe­drasynyń bas­ty­ǵy, Ult­­­tyq qorǵanys ýnı­­ver­­­sı­te­ti­niń bas ǵylymı qyz­met­keri, Mı­nıstrler Kabıneti­niń janyndaǵy áskerı máse­le­ler boıynsha Joǵary attes­ta­sııalyq komıssııanyń Bas ǵylymı mamany sııaqty iri-iri laýazymdardyń tutqasyn ustady. Sol kez­degi Bilim mı­nıstri, aıtýly azamat Shaı­­sultan Shaıah­metovtiń:

– Aǵa, joǵary laýazym­dar­dyń biraz qyzyq-shy­jyǵyn kór­dińiz ǵoı, endi tómengi býyn­ǵa oıysýǵa qa­laı qaraısyz? – degen bir­aýyz sózin syılap, úsh jyl boıy respýblıkalyq ás­kerı mekteptiń tizginin qol­ǵa aldy. Qııýy qashyp, áb­den turalap qalǵan oqý ornyn aıaǵynan tik turǵyzdy. Mek­tepke isker, bilikti, yntaly oqytýshylar tartty, ǵı­maratyn adam tanymastaı etip kúrdeli jón­­detti, oqý-ádis­teme­lik qural­darmen, jańa jıhaz­darmen jabdyqtady. Sóıtip áskerı mektep túr­lenip, gúldenip jańa sapaǵa ıe boldy. Eń bas­tysy – oqý­shylardyń tá­rtibin jónge sal­dy, olar­dyń bilim alýǵa de­gen ynta-jigerin janydy, shá­kirt­ter boıkúıezdikten, nem­quraılyqtan arylyp, minez – qulyqtary túbegeıli óz­gerdi. Joǵary oryndarǵa bir­­neshe márte usynys hat­ jazyp, tegeýrindi talap qoıyp, áskerı mektepke Ke­ńes Oda­ǵynyń Batyry Baýyr­­jan Mo­myshulynyń esimi berilýine qol jetkizdi. Osy ıdeıanyń bas­taýshysy da, ony oryndaýshy da Kım Se­rikbaev, bul tarıhı shyn­dyq.

Kım Serikbaevty tuńǵysh baýyr­jantanýshy dep ataýǵa ábden bolady. Ol – aty ańyzǵa aınalǵan batyr, aǵasynyń laıyqty izbasary, teledıdardan, gazet-jýrnaldardan kishi polkovnıktiń úlken polkovnık týraly maqalalaryn jıi ushyratýǵa bolady. Ta­laı alqaly jıyndarda, ási­rese stýdentter men mektep oqýshylary, jumysshy jas­­­­tar aldynda Baýkeń týraly tebirene tolǵap, tyń­daýshylaryn uıytqany kóp­shilikke málim. Aıtýshysy aqyl­dy bolsa, tyńdaýshysy dana bolady degen mine osy. Kım Serikbaıuly tek Ba­ýyr­jan Momyshuly ǵana emes, Keńes Odaǵynyń eki már­te batyry saıypqyran Tal­ǵat Bıgeldınovtiń, Keńes Oda­ǵynyń Batyry tuńǵysh dıvızııa qolbasshysy general Sa­byr Rahımovtyń, aty ańyzǵa aınalǵan partızan Halyq Qa­harmany Qasym Qaısenovtiń erlikterin jáne ózimen bir mek­tepte oqyǵan teteles aǵasy general-leıtenant Jan­sen Kereevtiń ómirin jas urpaqqa na­sıhattaýshy.

Aǵalarǵa adaldyq, ja­­sy úl­kenge qurmet – K.Se­rik­­baevtyń boıyna siń­­gen qasıet. Kúni keshe ǵana 98 jasynda dúnıeden oz­ǵan­ kórnekti mem­le­ket­ qaı­ratkeri, maıdan­ger­ Sul­tan Jıenbaevqa, Mı­nıstr­­ler Keńesi Tóraǵa­sy­­nyń bu­ryn­ǵy orynbasary, Res­pýb­lı­kalyq Arda­ger­­ler uıy­­my­nyń tuń­ǵysh jetekshisi, Uly Otan soǵy­synyń ardageri Sháń­gereı Jánibekovke, qazaq áde­­bıetiniń kózi tiri klassıgi Áb­­dijámil Nurpeıisovke, on se­gizinde ot keshken jaýynger Saǵyndyq Kenjebaevqa, aýdan boıynsha jaqyndyǵy ári aqyndyǵy bar maıdanger Leonıd Gırshke, ulaǵatty ustaz, ǵulama ǵalym Serik Qı­ra­baevqa inilik izetten áste ja­ńylǵan emes.

Kım Serikbaıulynyń ta­ǵy bir qasıeti – ol ejelgi ańyz­­­daǵy Anteı sııaqty týǵan jer­den kúsh alyp, ja­qut­taı jaı­nap shyǵa keledi. Aqtóbesi aýyzǵa aly­n­sa­­ isher asyn jerge qoıa­dy. Qal-qaderinshe  jıi-jıi at ba­syn tireýge um­ty­lady. Byl­tyr ǵana ush­qan uıasy – Aqtóbedegi №6 or­­­ta mek­teptiń 90 jyldyq me­reı­toıyna qatysyp, ujym­­ǵa ádistemelik qural-jab­dyq­tar, kitaptar, kompıý­ter syılady, ulaǵatty us­­taz­dar men jas­óspirim oqýshylardyń al­ǵysyna bólendi. Súıem jeri súı­kimdi, qarys jeri qasıetti tý­ǵan topyraqtyń áseri me eken, Serikbaev serilikten de quralaqan jan emes. Muntaz­daı taza kıimi jip­tikteı tul­ǵa­syna óte jarasymdy. Sek­­sen bes beles­ke shyǵyp, saqal-mur­tyn aq qyraý shalsa da ja­ra­tylǵan sáıgúlikteı, tal boıynda bir mini joq osynaý adamnyń delebesi dýda qozatyn júırikteı sharshy topta qa­zaqsha, oryssha án shyrqap tyń­daýshysyn tamsandyratyn da óneri bar. Ásem daýysy qulaq quryshyn qandyrady.

Kım Serikbaı­­­uly 2007 jyldyń qyrkúıek aıynda Medeý aýdandyq Arda­gerler keńesiniń tóraǵa­ly­­ǵy­na kelgennen beri tonnyń ishki baýyn­daı bolyp qoıan-qoltyq aralasyp kettik. Bu­ryn alystan estip, syrttaı ǵana biletin bolsaq, endi egiz­diń syńaryndaı áriptestik dárejege jettik. Tórge shyq­­­­­­­­sań, esik jaqtaǵylarǵa qa­raı otyr, degen támsil bar. Kım Serikbaev Medeý aýdanyndaǵy 25 myńǵa tarta zeınetkerdiń ár­qaısysynyń muń-muqtajyna zer salyp, qolynan keletin kó­megin aıamaıdy. Keıbiriniń úı­lerine baryp, kóbine telefonmen habarlasyp, bas­taýysh uıym­dar arqyly jaı-kúıin bilip otyrady. Jaqsyǵa isiń tússe úzigińdi jalǵaıdy, ja­manǵa isiń tússe bútinińdi jalmaıdy degen osy.

Hamıt BIRJANOV,

Bostandyq aýdandyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy

ALMATY