«Egemen Qazaqstan» gazeti ult ustazdarynyń búgingi jaǵdaıy men bilim ordalarynyń ahýaly jaıly únemi nazarda ustap, salanyń problemasy men jetistigin ekshep jazýdan esh aınyǵan emes. Biz búgin de taqyrypty indetip, qala men aýyl mektepterindegi bilim sapasyn naqty mysaldarmen salystyra otyryp sóz etpekpiz.
QALA MEKTEBINIŃ HÁLI
Jalpy qala mektepteriniń ózin birneshe topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Iаǵnı, kez kelgen bilim shańyraǵyna qatysty sóz qozǵaǵanda onyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy men muǵalimder quramynyń biliktiligine ǵana emes, oqytý ereksheligine qatysty jaǵyn da eskerýimiz kerek. Ádette, qala mektepteriniń bul turǵydaǵy múmkindigi mol. Bul ortadaǵy báseke de aıqyn bolatyny anyq. Sondyqtan da qala balalarynyń tańdaý quqyǵy joǵary. Al osy básekege qabiletti bilim ordalarynyń arasynan topjaryp, bilim sapasynyń eń bıik shyńyna qol jetkizý tipten qıyn. Dál osy jerden mektep ujymynyń kásibı biliktiligine degen talǵam artyp, únemi kóshbasshy bolýǵa degen talap ta ulǵaıa bermek. Mysalǵa, Taldyqorǵan qalasyndaǵy Muhtar Aryn atyndaǵy №24 «Ekonomıka jáne bıznes» arnaýly lıseıi osy talapqa tolyq saı keletin bilim ordasy.
Oqýshylarǵa 3 tilde bilim beretin lıseı qaladaǵy ǵana emes, oblystaǵy úzdik oqý orny. Basqany bylaı qoıǵanda, ótken oqý jylynyń qortyndysy boıynsha ǵana qol jetkizgen mektep tabysy orasan. Osy lıseıdiń byltyrǵy túlekteriniń barlyǵy birdeı memlekettik grant ıgeri bolypty. Iаǵnı, 2017-2018 oqý jylynda 5 oqýshy «Altyn belgige», 8 shákirt «Úzdik attestatqa» ıe bolyp, bitirýshi 27 oqýshy túgeldeı memlekettik bilim grantyn jeńip aldy. Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndysy boıynsha da oqýshylar óz bilimin aıqyn dáleldep, ortasha esepke shaqqanda 124 ball jınady.
«Sizdiń mekteptiń únemi jetistikke jetýiniń syry nede?». Bizdiń aıaqasty qoıǵan suraǵymyzǵa Muhtar Aryn atyndaǵy №24 «Ekonomıka jáne bıznes» arnaýly lıseıiniń dırektory Marııa Ǵalıeva hanym oılanyp baryp jaýap berdi.
- Negizinen, mekteptegi bilim sapasy men oqý úlgeriminiń joǵary bolýy qatal tártip pen oryndy talaptyń nátıjesinde keletin úlken eńbektiń nátıjesi. Ujymdaǵy aýyz birlik pen kásipke degen súıspenshilik, urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik pen izdenimpazdyq tize qosqan jerde jetistik te ilesip júrmek. Bul eki talap bizdiń mektepke tán nárse. Árıne, arnaýly lıseı bolǵandyqtan bizdiń oqytý júıemizdi basqa mekteptermen salystyrýǵa bolmaıdy. Oqý baǵdarlamasyndaǵy erekshelik, qarjylandyrý baǵytyndaǵy júıelilik te bilim sapasyna áser etedi. Men ujymdaǵy jas áriptesterdi jumysqa qabyldaǵan kezde «Qatardaǵy kóp muǵalimniń biri bolyp aılyq alyp júre berýdi oılasańyz, osy aradan keri qaıtyńyz» dep aıtamyn. Bizdiń mindetimiz – eseptiń shyǵarý jolyn úıretip qana qoımaı, onyń jaýabyna jetý úshin úlken izdenis kerektigin balaǵa uǵyndyrý. Jalpy kez kelgen mekteptiń mańdaıshasyna «Oqýshyǵa motıvasııa berý úshin ustazdyń ózi novator bolýy tıis!» dep jazyp qoıý kerek, - deıdi Marııa Beısetbaıqyzy.
О́zi de uzaq jyldar boıyna ustazdy qetken lıseı basshysy bilim úderisinde tabysty bolýdyń jolyn úsh jaqty qarastyrady. Bul jerde ustaz – oqýshy – ata-ana birligi týraly aıtyp otyrmyz. Ustazdan jańashyldyq, oqýshydan qushtarlyq, ata-anadan súıispenshilik bolǵan jerde tálim men tárbıeniń ózegi qalyptasyp, «tizbekti reaksııa» arqyly mektep jumysy da jeńildeıtini anyq.
- Bizdiń mektepke qala boıynsha, jaqyn aýdandardan kileń oqý úzdikteri synaq arqyly qabyldanady. Oqýshylarymyzdyń barlyǵy sút betindegi qaımaq sııaqty. Jáı mektepter úshin bul qyzyǵa qaraıtyn jaǵdaı bolǵanymen, biz úshin óte joǵary jaýapkershilik. «Danyshpan balalyq shaǵynan danyshpan bolyp qalyptasady» degendeı, bilim deńgeıi joǵary oqýshyǵa bizdiń ustazdardyń beretin sabaǵynyń sapasy qanshalyqty ekenin baǵamdap kórińiz endi. Osy jerde ata-anamen jumysty kelisim-shart arqyly rettep otyramyz. Iаǵnı, ata-ana balasynyń alańsyz oqýy úshin barlyq jaǵdaı jasaýǵa mindetti. Onyń ishinde balanyń túrli deńgeıdegi olımpıadalarǵa, jarystarǵa qatysýyna shekteý qoımaý jóninde aldymen eskertemiz. Túsinistigimiz joǵary. Oqýshylarymyz mekteptiń de, ana-ananyń da senimin únemi aqtap keledi, - dedi bul jaıynda lıseı dırektory.
Máselen, ótken jyl sońynda Temirtaý qalasynda jaratylystaný-matematıka pánderi boıynsha X Prezıdent olımpıadasy ótken bolatyn. Dástúrli bilim saıysynda Muhtar Aryn atyndaǵy №24 «Ekonomıka jáne bıznes» arnaýly lıseıiniń 11 synyp oqýshysy Suńqar Núsip absalıýtti jeńimpaz bolyp, baıqaýdyń bas júldesi men altyn medaldi jeńip aldy. Sol jerde Suńqarǵa elimizdiń mańdaıaldy joǵary oqý oryndary grant usyndy. Ozyq mektepten ozat oqýshynyń shyǵatynyna naqty dálel osy bolsa kerek. Jalpy, lıseı ujymynyń eńbegin oqýshylary bilim básekelerinde júlde alyp aqtap júrse, jergilikti bılik tarapynan da ozyq oqý orynyna laıyqty kóńil bólinip keldi. Osy ótken oqý jylynyń qortyndysy boıynsha Taldyqorǵan qalasyndaǵy Muhtar Aryn atyndaǵy №24 «Ekonomıka jáne bıznes» arnaýly lıseıi «Orta bilim beretin úzdik uıym» ataǵyn jeńip aldy. Oblys ákimi tarapynan 22 627 000 teńge qarjylaı qoldaýǵa ıe boldy. Bul qarjy mektep bazasyn jetildirýge baǵyttaldy.
AÝYL MEKTEBINIŃ MÁSELESI
Almaty oblysy, Ile aýdanynyń Kókqaınar aýylyndaǵy №44 orta mektep 2017 jyly paıdalanýǵa berilgen zamanaýı bilim shańyraǵy. Mundaǵy sabaq barysy qos tildi, oqýshylar qazaqsha, oryssha oqıdy. Negizinen 600 oqýshyǵa arnalyp salynǵan mektepte búginde mektepaldy daıarlyq tobymen qosqanda 90 keshendi synyp, ıaǵnı 2100 oqýshy bilim alyp otyr eken. Aımaqtaǵy oqýshy sanynyń kóp bolýynan mektep ujymy sabaqty 3 aýysymda júrgizýge májbúr.Osy mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Aqylbek Soltanqulov 22 jyl eńbegin ustazdyqqa arnap kele jatyr eken. Qatardaǵy muǵalimnen bastalǵan jol basshylyqqa deıin jalǵasqan.
- Bizdiń № 44 orta mektepte 157 muǵalim qyzmet atqarady. Ujymda bilimdi de bilikti, tájirıbeli muǵalimder jınaqtalǵan dep aıtýǵa bolady. Jas mamandarymyzǵa tálimgerler bekitilip, úıretýde. Jańartylǵan oqý baǵdarlamasyn oqyp-úırený maqsatynda muǵalimderimiz oqý-semınarlarǵa belsene qatysyp, bilim jetildirý kýrstarynan ótti. Mekteptiń ashylǵanyna 1 jarym jyl ǵana bolsa da, oqýshylarymyz ben ustazdarymyz kóptegen jetistikterge jetti. Aýdandyq olımpıadalarǵa, «Zerde», KǴA, «Daryn» ǵylymı jobalar baıqaýlarynda júldeli oryndarǵa ıe bolyp júr, - deıdi Aqylbek Soltanqulov.
«Osy aýyl mektebindegi bilim sapasyna qatysty syn jıi aıtylady. Munyń negizi bar ma?» dep suradyq ustazdan.
- Barlyǵy úshin jaýap berý qıyndaý bolar. Jalpy, biz sııaqty úlken qalaǵa jaqyn ornalasqan aýyl mektepterindegi bilim sapasy óte joǵary dep aıtý jalǵan bolar edi. Bul jerde birnshe faktor áseri bar. Mysaly, bizdiń aýyl mańyna saıajaılar shoǵyrlanǵandyqtan bala sany óte kóp, mektepter 3 aýysymda oqıdy. Ári saıajaı turǵyndarynyń balalaryn mektepke tasymaldap oqytamyz. Birinshi sebep osydan shyǵady. Keıde bala tasıtyn avtobýstar buzylyp, oqýshylardyń sabaqqa dál ýaqytynda kelýine kedergi bolady. Avtobýstyń múldem júrmeı qalatyn kezderi de bar. Mundaıda oqýshylar mektepke deıin taksı tosyp nemese jaıaýlap, keshigip keledi. Al sabaqtan jıi qalatyn, únemi keshigetin oqýshynyń bilim sapasy tómen bolatyny zańdy. Ekinshiden, aýyl mektepterinde, ásirese, qala mańyndaǵy aýyl mektepterinde maman tapshylyǵy bar. Orys tili, aǵylshyn tili pánderi mektepaldy daıarlyq toptarynan bastap oqytylatyndyqtan jáne oqýshylar 1 synyptan bastap jeke topqa bólinip otyratyndyqtan saǵat sany óte kóp. Biraq, saǵat kóp bolǵanmen maman joq. Sonymen qatar, orys synyptarynda sabaq beretin muǵalimder de sany joqtyń qasy. Basqa mektepterden kelip jumys atqarady. Osyndaı kedergiler bolyp turǵanda aýyl mektepterinde bilim sapasynyń 60 paıyzdan joǵarylaýy múmkin emes, - deıdi mektep dırektorynyń orynbasary.
Aqylbek muǵalimniń aıtýynsha, mekteptiń materıaldyq tehnıkalyq jaǵdaıy da bilim sapasyna tikeleı áser etedi.
- Qazirgi kezde kóptegen mektepter salynyp, paıdalanýǵa berilýde. Alaıda, fızıka, hımııa, bıologııa pánderinen zerthanalyq jumys júrgizetin jabdyqtar mektep ashylǵan jyly berilmeıdi. Oqýshylarǵa zerthanalyq jumys júrgizetin jabdyqtar joq bolǵandyqtan aýyzsha aıtylady. Internetten kórsetedi. Al oqýshy ózi kózimen kórip, qolymen zerthanalyq jumys jasamasa, esinde qalmaıdy. Nemese kitaphanada ádebı oqýlyqtar qory múlde joq bolyp shyǵady. Kitaphanaǵa da ádebı kitaptar qoryn ata-analar men muǵalimderdiń kúshimen jınaqtap qoıady. Sonymen qatar ınternet júıesiniń de qalypty jumys jasamaýy bilim sapasyna keri áserin tıgizedi, - deıdi ol.
Biraq, bilim salasyndaǵy sheshimin kúttirgen máselelerdi aıtqan kezde tutas muǵalimderdiń qyzmetine qatysty birjaqty kózben qaraýǵa bolmaıdy. Kóp jaǵdaıda ustazdyń jankeshtiliginiń arqasynda bilim men tárbıe berý isiniń alǵa basyp kele jatqanyn moıyndaýymyz kerek.
- «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» deıdi dana halqymyz. Búgingi tańda muǵalimderdi attestattaý kezindegi ustaz jetistigi oqýshynyń bilim deńgeıimen saralanady. Sabaq beretin synyptaryndaǵy oqýshylardyń bilim sapasy, oqýshylardyń aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq pán olımpıadasyna qatysýy, qashyqtyqtaǵy túrli olımpıadalarǵa qatysyp, júldeger atanýy muǵalim biliktiliginiń joǵary ekendiginiń aıqyn dáleli. Bilikti oqýshydan ǵana bilimdi oqýshy tárbıelenedi, - deıdi bizdiń oımyzdy quptaǵan mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Aqylbek Soltanqulov.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy