AGRARLYQ SALANYŃ BOLAShAǴY JARQYN

Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qyna dástúrli Joldaýyndaǵy agrarlyq sektordy jedel damytýǵa baı­lanysty qaǵıdalaryn aýyldaǵy aǵaıyndarmen birge QazUAÝ-dyń úlken ujymy da erekshe ynta-yqylaspen qabyldady. Ári elimizdiń ótken onjyl­dyqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy jetistikteri jáne álemdik arenada bedeli óskendigi maqtanysh sezimin uıalatty. Qazaq­stannyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy jetistikterin Memleket bas­shysynyń kóregen saıasatymen, tabandy erik-jigerimen baıla­nystyramyz. Bıylǵy Joldaý – elimizdiń básekelestikke qabilettiligin art­tyrýdyń ózindik strategııalyq jospary, sondaı-aq árbir qazaq­standyqtyń aldaǵy onjyldyqqa degen úmitin úkilep, áleýmettik-ekonomıka­lyq damýymyzdyń dańǵyl jolǵa tú­sýine senimin nyǵaıtady. Ondaǵy qoıylǵan mindetter, sondaı-aq usynylǵan sharalardyń iske asyrylatyny­nyń kúmánsizdigi olar­dyń ǵylymı turǵydan negizdelgendi­ginde. El­basy taıaýdaǵy onjyldyqta tur­laýly da teńdestirilgen damý, je­del ártaraptandyrý jáne ulttyq ekono­mıkanyń básekege qabilet­tiligin art­tyrý esebinen júzege asatynyn qa­dap aıtty. Joba tek jumys arqyly ǵana emes qadaǵa­laý arqyly da júzege asady. Son­dyqtan aldaǵy on jylǵy damýdyń basty qujatynda ár óńirdegi árbir ındýstrııalyq joba jergilikti bıliktiń ǵana emes, sonymen birge jurtshylyqtyń da aıryqsha baqylaýyna alynýy kerektigin esker­tedi. Sóz joq, ártaraptan­dyrýdyń bas­ty mańyzdy segmenti agroónerkásiptik keshendi damytý ekendigi ras. Joldaýda ony damytýdyń úsh baǵyty kórsetil­gen. Onyń birinshisi – eńbek ónimdiligin arttyrý. Ekinshisi – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Úshin­shisi – eldiń eksporttyq áleýetin iske asyrý. Joldaýda bul maqsattardy iske asy­rý­dyń joldary men tetikteri kórsetil­gen. Ekonomıkanyń tu­raq­ty ósýiniń kilti álemdik tá­jirıbe kórsetkenin­deı, ındýs­trııalandyrýdy jedeldetýde, ınfra­qurylymdy damytýda, adam ka­pı­ta­lynyń básekelestik qabile­tin art­tyrýda ekeni málim. Bul úshin jańa ın­novasııalardy engi­zýdiń mańyzy zor. Elbasy son­dyqtan agroónerkásiptik ke­shen­di damytýǵa baılanysty 2014 jyl­ǵa qaraı agroónerkásiptik keshende ónim­dilikti kem degende eki esege arttyrý, sol merzimde ishki rynoktyń 80 paıyzdan astamyn otandyq taǵam ónimderi quraýyna qol jetkizý, elimizdiń eksporttyq áleýetin iske asyrý mindetterin alǵa qoıyp otyr. Osy atalǵan baǵyttardaǵy jumys­tyń nátıjeli bolýynda elimizdegi ulttyq ınnovasııalyq júıeniń tıimdi já­ne utymdy qyzmetin qalyptas­tyrý­dyń róli erekshe kórsetilgen. Osy turǵy­dan kelgende, ǵylymı áleýeti orasan bizdiń Qazaq agrarlyq ýnıversıte­tiniń orny aıyryqsha der edim. Ýnıversı­tet bilikti ǵylymdar shoǵyrlanǵan, ǵy­lymı-zertteýdiń lekti nátıjelerine ıe, elimizdiń agrarlyq sektorynda shet­eldik ınnovasııalyq tehnologııalardy beıimdeý tájirıbesi jınaqtalǵan ujym retinde ulttyq ınnovasııa­lyq júıedegi jetekshi ortalyq­tardyń biri. Joldaý mindetteri turǵysynan qaraǵanda agro­ónerkásiptik keshendi damytýda bizdiń ǵalymdardyń aralaspaıtyn sala­sy joqtyń qasy. Ýnıversıtette 700-den astam ǵy­lym doktory men kandıdaty qyz­met atqarady. Olardyń agrar­lyq salaǵa kómegi sheshýshi sıpatqa ıe. Oqý ornynda QR UǴA Agrarlyq ǵylymdar bólimshesi ornalasqan. Onyń quramynda 38 akademık zertteý jumystaryna jetek­shilik jasap otyr. Is júzinde olar­dyń árqaısysynyń qalyp­tas­qan ǵylymı mektebi bar. Mu­nymen qatar ýnıversıtetimizde 3 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 3 ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy nátıjeli zertteý jumystarymen shu­ǵyl­danady. Solarda irgeli jáne qol­dan­baly baǵyttar boıynsha on­daǵan taqy­ryptarda ǵylymı zertteýler júrgizilýde. Joldaýda Elbasy tapsyrmasy bo­ı­ynsha Úkimet jedel ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy men el­di ındýstrııalan­dyrýdyń egjeı-teg­jeıli kartasyn ázirlegeni aı­tyl­dy. Iаǵnı, aldaǵy taıaý jyldar­da neni, qaıda jáne qa­shan sala­tyn­dyǵymyzdyń tolyq is-qımyl jos­pary bar degen sóz. El eko­no­mı­kasy úshin asa mańyzdy shaqta kim ǵylymı kómek surar eken dep qa­rap otyratyn ýaqyt pa?! Ýnı­ver­sı­tet basshylyǵy máseleniń ótkir­ligine baılanysty oıla­sa kele ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ba­ǵyt­­tardyń naqty nysandaryna, qol­­ǵa alyna bastaǵan jobalardyń atqa­rýshy ákimshilerine sol sala men onyń ınnovasııalyq umty­lys­­taryn jetik biletin ǵalymdar­dy jiberýdi jón kórdi. Olar barǵan jerlerinde jumystyń ǵy­lymı negizde uıymdastyrylýyna, eń úzdik ınnovasııalyq jańa­lyq­tardy engizýge tegin kómektesetin bo­lady. Maqsat – máselege ǵy­lymı turǵydan kelýdiń artyqshy­lyq­­taryna kóz jetkiz­dirý. Joba basshylary bizdiń ǵalym­dardyń naqty paıdaly ekendigine kóz jet­kizgen kezde jumys ári qaraı ke­li­sim-shart negizinde jalǵasatyn bolady. Elimizde tutastaı ekonomıka boıynsha bir qyzmetkerge jylyna 17 myń dollardyń óndirilgen ónimi kelse, damyǵan elderde bul kórsetkish eń kemi 90 myń dol­lar­dy quraıdy. Onda aýyl sharýa­shylyǵynda bir jumys isteýshi jylyna 50-60 myń dollardyń ónimin óndirse, bizde shamamen bul 3 myń dollarǵa jeter-jetpes qana. Aıyrmashylyq jer men kókteı. “Qo­rytyndy túsinikti, – deıdi Elbasy osy­ǵan oraı óz Joldaýynda, – bizge jaǵdaı­dy túzetý – ónimdilikti arttyryp, ınno­vasııalardy endirý kerek”. Elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdi­gin qamtamasyz etetin aýylsharýa­shy­lyq máshınesi qurylysynyń metaldar teh­nologııasy, agroeko­lo­gııa, mal sha­rýashylyǵy, egin­shi­lik salasynda álemdik standart­tar­ǵa jaýap beretin izdenister bar­shylyq. Bizde qurylǵan zerthana nano deńgeıinde zertteý júrgizýge, sondaı-aq ýnıversı­tet ǵalymda­ryna taǵam ónimderi men aýyl sharýshylyqtarynda GMO qu­ramyn anyqtaýdyń jańa ekspress ádisterin jasaýǵa múmkindik beredi. Ýnıversıtet ınnovasııalyq ja­ńa­lyqtary mol japon kompa­nııa­la­rymen tyǵyz baılanys or­natty. “SHIMADZU” kompanııa­sy ókilderiniń qatysýymen ǵy­lymı-praktıkalyq semınar ótki­zi­lip, onda osy kompanııa shyǵa­ratyn qural-jabdyqtardyń tu­saý­keseri ja­sal­dy. Aldaǵy ýaqytta 50 paıyzdyq jeńildikpen osy qural-jabdyqtar bizge beriletin boldy. Ol bizdegi ekologııa­lyq ortalyqtyń nysanaly jumys is­teýine múmkindik beredi. Japo­nııanyń “Interactive Corporation” kompanııasy­men yntymaqtastyq nátıjesinde ýnıversıtettiń agrobıoınjenerlik nanozertha­nasynyń jumystaryna arnalǵan búgingi kún talabyna saı eki elektrondy mıkroskop qondyr­ǵysy ornatyldy. Úkimettiń 200 mln. teńgelik grantyna alynǵan bul zerthananyń ǵylym jolyn­daǵy izdenisterge sony serpin bereri sózsiz. Taraptar arasynda al­daǵy ýaqytta ózara yntymaq­tas­tyq týraly memorandýmǵa qol qoı­yldy. Bul tek ýnıversıtet úshin ǵana emes búkil elimizdiń ag­rokesheni úshin mańyzdy qadamdar. Ǵalymdardyń úlken toby aka­demık R.Eleshevtiń jetekshiligimen qunarly topyraqtyń mańyzdy kór­setkishterin retteıtin agro­hı­mııalyq jáne agro­tehnıkalyq tásilderdi keshendi paı­dalanýda, professor T. Nurǵasenovtyń jetek­­shiligimen kúrishtiń aýyspaly egisinen shyqqan jerdi rekýltı­vasııalaý tásilin utymdy tásilmen almastyrýda, jemis-kókónis kafe­dra­synyń qyz­metkerleri (pro­fes­sor S.N.Oleıchen­ko jetekshiligi­men) agrobıoártúrlilik jemisti da­qyldar men júzimniń jabyq ta­myr júıesimen qysqy ulastyrýdy qoldanýmen alma men almurt kó­shet­terin ósirýde, ınjenerlik salada J. Sadyqovtyń jetekshi­ligi­men energııany únemdeýde ın­novasııalyq tehnologııalar jáne aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirý úshin tehnıkalyq jabdyqtar energııa kózderin dástúrli emes jo­lymen qal­pyna keltirý baza­syn­da úlken jumystar atqary­lýda. Memlekettik synaqtan sátti ót­ken, tá­jirıbeli-ónerkásiptik partııa­lar shy­ǵa­rylymy usynǵan “Qazaq­standyq-1” tájirıbeli-ónerkásiptik kom­ba­ınynyń úl­gisi daıyndaldy. Sondaı-aq ǵalymda­rymyz elimizdegi sý tap­shylyǵyna oraı tamshylata sýarýdyń jańa júıesin jasady. Ýnıversıtette Sh. Dálenov, T. Sa­dyqulov, K.Dúı­senbaev, A.Egeýbaev tárizdi professorlardyń jetek­shiligi­men mal sharýashylyǵy salasynda iri ǵylymı jumystar júrgizilýde. Respýblıkanyń asyl tuqymdy sharýa qojalyqtarynda júrgi­zilgen zertteýlerdiń nátıjeleri basqa sharýashylyqtarda iske asyrylǵan mal basynyń joǵary ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. Respýblıkadaǵy mal ba­sy­nyń jalpy joǵary genetıkalyq áleýetindegi asyl tuqymdy mal­dardyń úlesi artty. Fermerlik óndiris salasynyń qyzmetkerlerin daıarlaý men ká­sibı qaıta daıarlaýda ýnıversıtet­te 1996 jyly joǵary fermer mektebi ashylǵan bolatyn. Sol jyldardan beri 10 myńnan astam fermer bilimderin jetildire aldy. Fermerlerdi oqytýda búgingi tańda qashyqtyqtan oqytý sııaqty ádis-tásil­der qoldanylady. Osy keltirilgen jaǵdaılar barlyq múddeli taraptardyń ózara baılanysyn kúsheıtý qajettiligin anyqtaıdy, Elbasynyń halyqqa Joldaýynda aıtylǵan mindetterdi tabysty júzege asyrýdyń kepili bolyp tabylady. Ýnıversıtet ujymy da joǵary halyq­aralyq talaptarǵa jáne álemniń je­tekshi ýnıversıtetteriniń reıtıngine ený­ge umtyla otyryp joǵary bi­lim sapa­syn qamtamasyz etý úshin barlyq kúsh-ji­gerin jumsaıdy. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA akademıgi