Gazetimizdiń 25 qańtardaǵy sanynda «Alataýdaǵy muzdyqtar erip barady» degen taqyryppen («Egemen Qazaqstan», №16, 25.01.2019) amerıkalyq «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń tilshisi Henrı Faýnteınniń maqalasyn aýdaryp basqan edik. Maqalada tilshi Alataý muzdyqtarynyń sheginip bara jatqanyna nazar aýdaryp, onyń yqtımal saldarlaryna toqtalǵan bolatyn. Muzdyqtar máselesi tutas Ortalyq Azııa óńirindegi sý tapshylyǵyna qatysty túıtkildermen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, bul taqyrypqa óńir elderiniń eshqaısysy da beıjaı qaraı almaıtyny anyq.
Ǵylymı boljamdarǵa qaraǵanda, Qyrǵyzstandaǵy muzdyqtardyń kólemi 2025 jyly 30-40%-ǵa azaıyp ketýi múmkin. Ol, óz kezeginde, Ortalyq Azııadaǵy ózender sýynyń 25-35%-ǵa azaıýyna alyp keledi. Solaı kete berse 2100 jyly Qyrǵyzstannyń geografııalyq kartasynda muzdyqtar joıylýy ábden múmkin.
Jalpy, muzdyqtardy saqtap qalý problemasy muzdyǵy bar ólkelerdiń bárine tán. Alpi taýlarynyń shveısarııalyq qaptalynda Roýn muzdyǵyn saqtap qalý úshin Ekologııa mınıstrligi ony arnaıy palatalarmen japtyrtyp, toǵyz jyldan beri kózemelge alyp otyr. Bul onyń erip ketýin 70%-ǵa azaıtqan. Sóıtken muzdyq jyl saıyn 4 metrge sheginip keledi. Glıasıologtar muzdyqtardyń az-azdap erip, kúnderdiń bir kúninde joıylyp ketetininen qaýiptenedi.
Qyrǵyzstanda Ulttyq ǵylym akademııasymen birlesip jumys júrgizetin Muzdyqtarǵa monıtorıng jasaýshy ortalyqtyń Tıan-Shan bókterinde ǵylymı stansasy bar. Qyzmetkerler turatyn úı de osy. Teńiz deńgeıinen 3200 metr bıiktikte tur. Ol jerde on jyldan beri eki otbasydan turǵan qyzmetkerler muzdyqtardy zertteýmen aınalysady. Sýyq jerde turý qıyn bolǵandyqtan, aı saıyn aýysymmen isteıdi. Jaqyn aýyldan stansaǵa deıin 10 shaqyrym. Qystyń borandy kúnderinde at ta basa almaı qalady. Ondaı kezde tońyp qalmaý úshin betti de jaýyp alyp jaıaý júrýge týra keledi. Mundaı ýaqytta «úlken jermen» baılanys úziledi. Glıasıolog-mamandar muz ben qardyń synamasyn arnaıy aspap arqyly kún saıyn tekserip, jazyp, jınap, Ulttyq ǵylym akademııasyna tapsyrady.
Osy glıasıologııalyq stansanyń jetekshisi Baqyt Ermenbaev jaz aılarynda 4800 metr bıikte jatqan Qara-Batpaq muzdyǵynda zertteý jumystaryn júrgizgen-di. Bul muzdyq jyl saıyn 8-9 metrge sheginip otyryp, kólemi 1960 jyldan beri jarty shaqyrymǵa azaıǵan eken. Ornynda bes-alty jyl buryn kólemi 200 tekshe metrdeı kólshik paıda bolyp, muzdyq shegingen aımaqta tabıǵı shyrshalar óse bastaǵan. Onyń aıtýynsha, qysta qar az jaýyp, jazda kún jylynǵanda muzdyqtardyń kólemi azaıa túsedi.
«Adamdar kóp turǵan aýmaqtardaǵy jerasty topyraqtary ártúrli qaldyqtar sińip, ýlanyp barady. Taýdan, muzdyqtardan aǵyp kelgen sýlar – naǵyz taza sý. Muzdyqtardy saqtaýda bólinýdiń esh keregi joq. Birigip jol izdeıik», dep G.Mersbaher atyndaǵy Muzdyqtardy saqtaýdyń «Móńgú» qoǵamdyq-ekologııalyq qorynyń prezıdenti Ýrýstam Qabylbekovtyń Qyrǵyzstanda uran salǵanyna on jyl toldy.
Biraq úkimettik emes uıymnyń qoly qysqa bolyp, qor aıtarlyqtaı ónimdi jumys isteı almaı otyr. Osy qor bes jyl buryn muzdyqtarǵa dúnıe elderiniń kóńilin aýdarý úshin Qyrǵyzstanda «Muzdyqtardyń álemdik alleıasyn» ashý bastamasyn kótergen. Bastamanyń bir taraýynda Qyrǵyzstannyń bıiktigi 5621 metr bolǵan Túrkistan qyrqasyndaǵy muzdyqqa Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambardyń, Sary-Jaz ózeniniń boıyndaǵy muzdyqqa (5576 m.) Isa paıǵambardyń, Alaı qyrqasyndaǵy muzdyqqa (5539 m) Musa paıǵambardyń, Sary-Jazdyń boıyndaǵy taǵy bir 5361 m bıiktiktegi muzdyqqa Býddanyń esimderin berýdi usynǵan edi.
Sý Qyrǵyzstan úshin strategııalyq artyqshylyqqa ıe ekeni málim. Onyń negizgi qaınar kózi – kók tiregen taý shyńdaryndaǵy jana betkeılerindegi muzdyqtar. Qyrǵyzstannyń soltústiginde Qazaqstanmen shektesetin, batysy Túrkistan oblysyna baryp tireletin Alataýdy qospaǵanda, Tıan-Shan (qyrǵyzsha aty – Teńır-Too) taýlarynda 6 myńdaı muzdyq bar. Jalpy alǵanda, barlyǵynyń sany 6771. Jalpy kólemi – 8 myń 47 sharshy shaqyrym. Iаǵnı el terrıtorııasynyń 4,2 paıyzyn quraıdy.
Muzdyqtar – Qyrǵyzstannyń qys mezgilindegi sý qoımasy. Taýlarda shamamen 650 mıllıard tekshe metr sý qory bar. Kún jylyǵanda muzdyqtar men taý betkeıindegi qarlar erip, taýdan aqqan bulaqtar men ózenderdi sýmen tolyqtyrady. Bul kóktem, jaz aılarynda jazyqtaǵy sýlardyń 30, 35 paıyzǵa deıin kóbeıýine alyp keledi. Bular egis alqaptaryn sýarýǵa paıdalanylady, Qyrǵyzstannyń eń iri sý qoımasy – Toqtaǵul sý-elektr stansasy arqyly О́zbekstanǵa jáne Qazaqstanǵa, Talas sý qoımasy arqyly Qazaqstanǵa sýdy qalypty jiberip turýǵa múmkindik túziledi. Sondaı-aq ólkeniń batysyndaǵy Naryn oblysyndaǵy taýlardan bastaý alyp, Boom taýlyq jaryp ótken Chúı (qazaqshasy – Shý) ózeni Qyrǵyzstannyń Chúı oblysy men Qazaqstannyń Jambyl oblysynyń shekara syzyǵy arqyly Qazaqstanǵa ótedi.
Muzdyqtardyń jyl saıyn erip turýy zańdy qubylys. Biraq keıingi qyryq jylda jer sharynda jyldan jylǵa údeı túsken klımattyń jahandyq jylynýy muzdyqtardyń kóbirek erýine áser etýde. Munyń ústine osy jyldardaǵy adamnyń aralasýymen bolyp jatqan tehnologııalyq úrdister muzdyqtardyń erýine óziniń qomaqty úlesin qosyp keledi.
Osydan biraz jyl buryn oqymysty-mamandar jáne sarapshylar Aral teńiziniń tuzdary Tıan-Shan taýlaryna deıin jetip, muzdyqtardyń erýine yqpalyn tıgizip jatqanyn aıtyp, buqaralyq aqparat quraldarynda dabyl qaqqan. Tipti, Keńes dáýiri ýaǵynda Odaq basshylary О́zbekstanda maqta egýdi kóbeıtý úshin Tıan-Shan taýlaryna ushaqpen kómir shashýǵa tapsyrma bergen degen qaýeset te bar. Kómir muzdyqtardyń kóbirek erip, taýdan aqqan sýdyń molaıýyna ákelipti. Kómir demekshi, kómir tozańy jáne kómir qyshqyl gaz – muzdyqtardyń dushpandarynyń biri. Qyrǵyzstannyń birneshe jerinde kómir jer astynan emes, ústinen qazylyp alynady. Olardyń irisi – Qara-Keche kómir keni. Bul – Tıan-Shannyń tómengi sileminde.
Esimizde, sekseninshi jyldary Frýnze qalasynda (Bishkek 1991 jylǵa deıin osylaı atalǵan) on myńdaǵan adam qyzmet etetin zaýyt-fabrıkalar dúrildep jumys istedi. О́nimderge suranys kóp kezde ónerkásip oryndary úsh aýysymda birneshe aı táýlik boıy istep turdy. Sol kezde qystygúni jerdi qar basqanda aýanyń lastanǵany anyq baıqalatyn. Appaq qardyń beti kúıe jaǵyp qoıǵandaı qap-qara bolyp qalatyn. Jańa jaýǵan qardyń artynan birneshe kúnnen keıin qar beti qaıtadan qaraıyp shyǵa keledi.
Qazir Bishkekte bes júz adamnan kóp jumys isteıtin kásiporyn joq. О́tken jyldyń qazan, qarasha jáne jeltoqsan aılarynda Bishkekti qara tútin qaptady da turdy. Bul, negizinen, kóshede qaptap júrgen, tútini býdaqtaǵan eski avtokólikterden. Orta eseppen, Bishkektegi eki úıdiń birinde osyndaı kólik bar. Sondaı-aq bir kezde qalanyń shetine salynǵan jylý-elektr stansasy jáne jer úılerdegi qala halqy kómirdi paıdalanady. Bulardyń tútini kólik tútinine qosylyp, kók tumandy qoıýlatyp otyr. Osy tútinniń bári Ońtústiktegi jáne Batystaǵy taý muzdyqtaryna qonaqtary málim.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kóp jyldan beri óńir memleketteriniń basshylary bas qosqan alqaly jıyndarda Ortalyq Azııanyń halyqaralyq sý-energetıkalyq konsorsıýmyn qurý jóninde ıdeıany árdaıym aıtyp keledi. Byltyr jazda ótken Araldy qorǵaý halyqaralyq qorynyń quryltaıshy memleketteri basshylarynyń májilisinde osy máseleni taǵy da kóterdi. Qyrǵyzstandaǵy, sondaı-aq Ortalyq Azııa ólkelerindegi muzdyqtardy saqtap qalýǵa mundaı konsorsıýmnyń tikeleı qatysy bar. «Kemedeginiń jany bir» demekshi, álem keńistiginde tynymsyz júzip bara jatqan Jer atty kemedegi adamzattyń múddesi de ortaq.
Nazarbek BAIJIGITOV,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin,
Bishkekten (Qyrǵyzstan)