Bir qaýym elge tirek bolyp, tynysyn ashyp, ajaryna ádemi sáýle sebezgilep otyrǵan eki birdeı, báıterektiń qos butaǵy tárizdi jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter. О́tpeli kezeńde birer otbasy qonys aýdaryp ketse, sońǵy jyldary bul aýylǵa kóship kelýge tilek bildirgender kóp-aq.
Seriktestik shırek ǵasyr buryn qurylǵan. Keıin ekige bólindi. Bireýi burynǵy «Baıdaly» ataýyn ıelense, ekinshisi «Baıdaly-2» aýyl sharýashylyǵy kásiporny dep atalady. Ekige bólingenimen, maqsat bir, murat ortaq.
– 1992 jyly ákem Amandyq Baıdalyuly osy jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń alǵashqy dırektory bolǵan edi,–deıdi «Baıdaly» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Baǵdat Orazalın, – ákemizdiń uzaq jyl jınaǵan baı tájirıbesi, aýyl sharýashylyǵynyń tynys-tirshiligin jaqsy biletin biligi jáne qajyrly eńbegi zaıa ketpeı, az ýaqyttyń ishinde qaýqarly sharýashylyqqa aınaldy. О́kinishke qaraı, eki jyl buryn ómirden ótti. О́zi ómirden ótkenimen, artynda mol murasy qaldy. Taratyp aıtatyn bolsaq, ol mura materıaldyq ıgilikten bólek ımandy dástúri, adamgershilikke toly aqıqat isteri. Máselen, ákemiz kópshilikke qaıyrymdy boldy. Ásirese, aýyldaǵy bilim oshaǵyna meıirimin kóp tógetin. «Bolashaq balalarda» dep eseptegendikten bolar, bilim oshaǵyna jıi baryp, muń-muqtajyn tyńdaıtyn. Qulaǵyna tıisimen birden máseleni sheshýge tyrysatyn. Onyń óz jóni de bar, máselen, 1994 jyly osy mektepke bizdiń atamyz, Sosıalıstik Eńbek Eri Baıdaly Orazalınniń esimi berilgen. Atamyz bul joǵary nagradany sonaý 1957 jyly alǵan eken. Mine, ata esimi berilgen bilim oshaǵyna keıingi urpaǵy qolynan kelip turǵanda qamqorlyq jasaý kerek dep túısingen bolar, ákemiz osy mektepke kóp qamqorlyq kórsetti. Keıin bizge amanat etti.
Áke amanaty búginde buljymaı oryndalýda. Jańa oqý jyly qarsańynda Veseloe orta mektebiniń janynda kópbeıindi sport alańy ashylypty. Shaǵyn fýtboldan alǵashqy týrnır ótkizilgen. Bul jarysqa osy aýdannyń ǵana emes, Selınograd jáne Arshaly aýdandarynyń sportshylary da qatysqan. Balalarynyń aıtýyna qaraǵanda, ákeleri úlgere almaı ketken bir arman osy eken. Sport alańyn salyp berýmen qatar, mektep oqýshylarynyń sporttyq buıymdaryna 20 mıllıon teńge bólgen.
Aǵaıyndy Orazalındermen birge bilim oshaǵyn aralap kórdik. Qurylysshynyń qalaǵynyń izi saırap jatyr. Eńsesi túsip, eskirgen mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizip, jutyndyryp qoıypty. Ishi kirse shyqqysyz. Jańalyq jalǵyz qabyrǵalar men shatyrlarda ǵana emes, ishinde de bar. Máselen, óńirdiń ótkenin sabaqtaıtyn murajaı. Mundaǵy jádigerler el tarıhyn ekshep, osy mektepte bilim alyp jatqan oqýshylardyń ǵana emes, kelimdi-ketimdi kisilerdiń de kókiregine kórikti oı salyp, tylsym syr shertip tur. Aıtqandaıyn, mekteptiń dál aldynda Baıdaly Orazalınge qoıylǵan eskertkish bar eken. Aýyl turǵyndary men mektep oqýshylary eńseli eskertkishti óz qamqorlyqtaryna alyp, mańaıyn abattandyryp, kóriktendirip turatyndyǵy eshkim aıtpasa da ańǵarylady. Bul da uly eńbekke tárbıeleý, qoǵam baılyǵyn eseleýge boıyndaǵy bar qajyr-qaıratyn jumsaǵan Eńbek Eriniń eńseli beınesi arqyly ónege berý.
О́nege beretin izgi is az emes eken. Osydan birshama ýaqyt buryn aýmaǵy at shaptyrym meshit paıdalanýǵa berilipti.
– Ákemizdiń taǵy bir armany ımandylyqtyń uıasy – meshit salý edi, – deıdi «Baıdaly-2» aýyl sharýashylyǵy kásipornynyń basshysy Baǵdat Baıdalyuly, – 2017 jyly jańa meshittiń irgetasyn quıa bastadyq. Sodan soń qurylys materıaldaryn tasydyq. Ádemi mármár tastardy Irannan aldyrdyq. Aldynda bir sebeppen Shyǵys Qazaqstan oblysynda bolǵan kezimde sáýletti meshittiń úlgisin kórgen bolatynmyn. Ákemiz jobalaǵan, ǵumyr boıy qııalynda júrgen úlgi osyndaı bolar dep oıladym. Meshittiń janyn túgel abattandyryp, kógaldandyryp bitkenimizshe bir jyl óte shyqty.
Qos seriktestiktiń basshylary Baǵdat pen Marat Orazalınder seriktestiktiń áýel bastaǵy izgilikti dástúrlerin jalǵastyrýda. Sonyń bir mysaly, jergilikti otbasylyq-dárigerlik ambýlatorııa. Sharýashylyq basshylaryna ilesip baryp kórdik. Mańaıy muntazdaı taza, neshe alýan gúlmen kómkerilgen. Sol tazalyq ishke ózińmen birge kirgendeı. Medısınalyq quraldarmen jabdyqtalǵan bólmeler syńǵyrlap tur.
– Bizdiń durys jumys isteýimiz osyndaǵy eki seriktestiktiń shynaıy qamqorlyǵynyń arqasynda, – deıdi dáriger Jibek Orazalına, – osyndaǵy alty medbıke Veseloe aýylymen qosa tórt eldi mekenniń turǵyndaryna turaqty qyzmet kórsetedi. Ortalyqtandyrylǵan jylý júıesine qosylǵanbyz. Ystyq sý, sýyq sýymyz bar. Qajet kezinde naýqastardy aýdan ortalyǵy – Balkashın aýylyna tasymaldaý úshin kólik bólinedi. Bul máselede eshqashan kidiris bolyp kórgen emes.
Otbasylyq-dárigerlik ambýlatorııanyń irgesinde shalǵaıdaǵy shaǵyn eldi mekenderde jaǵymdy jańalyq bolyp esepteletin seh jumys istep jatyr eken. Bul jerde plastıkalyq terezeler shyǵarylady. Igilikti iske osy aýyldyń turǵyndary ǵana emes, óńirdiń adamdary da nazar aýdaryp, tapsyrys bere bastaǵan. Odan sál árirekte qoǵamdyq monsha, naýbaıhana jumys istep tur. Bir aıta keterligi, naýbaıhana aýyldyq okrýgtiń bes eldi mekeni turǵyndaryn sapaly nanmen qamtamasyz etýde. Nan baǵasy 60 teńge. Oǵan jalǵas jaıly jataqhana ornalasqan. Jataqhana negizinen shetten kelip seriktestikte jumys isteıtin adamdarǵa arnaıy salynǵan. Odan bólek bul óńirge joly túsken adamdarǵa da qyzmet kórsetedi.
– Eki seriktestik basshylary da aýyldaǵy máselelerdi sheshýge kóp kómektesedi, – deıdi aýyldyq okrýgtiń bas mamany Dına Tasmuratova, – jyl saıyn aýyl kóshelerin qatty jamylǵymen qaptap jol salýda. Taıaýda ǵana Veseloe-Novoselovka baǵytyndaǵy 26 shaqyrym joldy jóndep shyqty. Al buryn bul jol adam júrgisiz bolatyn. Jergilikti bıýdjette munshalyqty qarajat joq. Osyndaı ıgilikti isterdiń basym kópshiligi el jaıyn oılaıtyn qaıyrymdy adamdardyń janashyrlyǵy arqasynda júzege asýda.
Mundaı pikirdi aýyldaǵy egde zeınetker Lıdııa Iаkımova jáne eńbek ardageri Valentına Dosenko men Aleksandra Solıanıkovalar da aıtyp otyr. Aıtsa aıtqandaı, qaı kezde de týǵan jerin esinen shyǵarmaıtyn aǵaıyndy Orazalınderdiń qaıyrymdylyq isteri óz aldyna bir jyr. Máselen, seriktestikterdiń 455 paı úleskerleri óz qalaýlaryna oraı shóppen, otynmen, kómirmen úlesterin ala alady eken. Naqty esepterin taratyp aıtatyn bolsaq, bylaısha óriler edi. Bir paı 17 gektarǵa teń. Seriktestik osy jer kólemin paıdalanǵany úshin paı ıesine 30 000 teńge ótemaqy tóleıdi. Al, kórshiles sharýashylyqtar 17 000 myńnan 22 000 teńgege deıin tóleýde. Aıyrmashylyǵy kórinip-aq tur emes pe? Seriktestik jumysshylarynyń eńbekaqysy atqarǵan sharýalaryna oraı orta eseppen júz myń teńgeden aınalady. Eger jumysshynyń otbasynda jaryq dúnıege náreste kele qalsa sharýashylyq esebinen 100 myń teńge kómek kórsetiledi, ekinshi balaǵa 150 myń teńge. Eger joǵary oqý ornynda oqyp jatqan jastardyń mamandyǵy aýylda suranysqa ıe mamandyq bolatyn bolsa, arnaıy kelisimshart jasalyp, olardyń oqý aqylary tólenip otyrady. Mine, sondyqtan da bul jerde muǵalimder men medısına qyzmetkerleriniń tapshylyǵy joq. О́ıtkeni áýel basta kelisimshartta jas mamannyń keminde bes jyl mindetti túrde jumys isteıtindigi kórsetilgen. Sharýashylyq esebinen oqyp bilim alǵan jastardyń deni bes jyl jumys istegen soń baýyr basyp, turaqtap qalady. О́ıtkeni, munda tirshilikke qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Sandyqtaý aýdany