Dúbirge toly dúnıe

Dúbirge toly dúnıe

Juma, 30 qarasha 2012 6:50

Prezıdent Mýrsı raıynan qaıtty

Egıpette taǵy da tolqýlar bolyp jatyr. Buryn alańǵa shyqqan jurt Múbáraktan qalǵan murany birjola tazartaıyq dese, endi jańa prezıdent Mohammed Mýrsıge qarsylyǵyn bildirip otyr.

Sońǵy kezde Egıpet, onyń pre­zıdenti Mohammed Mýrsı úlken saıa­sı oqıǵalarǵa baılanysty aýyz­­­­­ǵa kóbirek alynyp júr. Eń aldymen Mýrsıdiń Palestınanyń Gaza sektory men Izraıl arasyndaǵy qaqtyǵysty retteýge baılanysty belsendilik kórsetip, bitimger qaı­ratker retinde kózge túskeni belgi­li. Ony álem jurtshylyǵy joǵary baǵalady desek jón.

 

Juma, 30 qarasha 2012 6:50

Prezıdent Mýrsı raıynan qaıtty

Egıpette taǵy da tolqýlar bolyp jatyr. Buryn alańǵa shyqqan jurt Múbáraktan qalǵan murany birjola tazartaıyq dese, endi jańa prezıdent Mohammed Mýrsıge qarsylyǵyn bildirip otyr.

Sońǵy kezde Egıpet, onyń pre­zıdenti Mohammed Mýrsı úlken saıa­sı oqıǵalarǵa baılanysty aýyz­­­­­ǵa kóbirek alynyp júr. Eń aldymen Mýrsıdiń Palestınanyń Gaza sektory men Izraıl arasyndaǵy qaqtyǵysty retteýge baılanysty belsendilik kórsetip, bitimger qaı­ratker retinde kózge túskeni belgi­li. Ony álem jurtshylyǵy joǵary baǵalady desek jón.

Álde sonyń áseri me, prezıdent Mýrsı óziniń ishki saıasatynda da belsendi áreketke baryp, oppozısııa tarapynan qatty synǵa ushy­rady. Tipti oǵan memlekettik tóń­ke­ris jasaý nıeti barlyǵy jóninde aıyp taǵylyp, oppozısııa halyqty qarsylyq áreketterge shaqyrdy. Halyqtyń ataqty Tahrır alańyna shyǵyp, polısııaǵa qarsylyq kór­setýi sodan bastalǵan.

Mýrsıdiń belsendiligi degende, ol eldiń konstıtýsııalyq deklarasııasyna biraz ózgerister engizip, prezıdenttiń «revolıýsııany qor­ǵaý jolyndaǵy» ókilettigin aıtar­lyqtaı kóterdi. Bul ózgeriske baılanysty sot oryndaryn biraz qu­qy­nan aıyrdy. Sondaı-aq, Mýrsı qol qoıǵan kez kelgen zańdar men jarlyqtarǵa shaǵym jasalmaıdy, ony toqtatýǵa bolmaıdy. Bas prokýrordy taǵaıyndaý da endi pre­zıdenttiń quzyrynda. Tipti ony Mýrsı júzege asyryp ta tastady – burynǵy bas prokýror Ábdilmaǵıd Mahmudty ornynan alyp, Talǵat Ibragımdi taǵaıyndady.

Oppozısııa ókilderi buǵan úzil­di-kesildi qarsy shyqty. Oppozısııa degende, tek bul jerde ǵana emes, dúnıe júzine belgili qaırat­kerler – MAGATE-niń burynǵy bas dırektory, Nobel syılyǵy­nyń laýreaty Muhammed ál-Bara­deı men Arab memleketteri lıga­sy­nyń burynǵy basshysy Ámir Musa birikken baspasóz konferensııasyn ótkizip, Mýrsıdiń «eldegi bıliktiń úsh tarmaǵyn da ózi ıelengisi» kelgenin aıyptady. Sarapshylar, jýrnalıster Mýrsı bıligin absolıýttik monarhııaǵa teńep, ony jańa faraon dep te atady. Halyq kóshege shyqty.

Jaǵdaı qıyn baǵyt alyp bara jatqandyqtan, Joǵarǵy sot keńesi prezıdentke kelisim jolyn usyn­dy. Prezıdenttiń sońǵy jarlyq­ta­ryn toqtatpaǵanmen, onyń qolda­nysyn shekteý qajettigin aıtty. Sirá, óziniń asyǵys qadamdaryn ańǵarsa kerek, prezıdent Mýrsı de bul usynysty qabyl aldy. Sonymen birge, prezıdenttiń ókilettigin keńeıtetin jarlyqtyń tek ýaqyt­sha ekenin aıtty.

Keıde qaıratkerlerdiń óziniń asyǵys áreketteriniń jónsizdigin moıyndap, der kezinde mámile jolyna túsýi de bilgendik-aý dersiń. Aıtqanynan qaıtpaımyn dep, qa­sa­rysa berse, onyń aıaǵy shıelenis­ke aparyp soqtyrary belgili. Aı­ta­lyq, Sırııadaǵy jaǵdaı buǵan aıqyn mysal. Arandatýshylardyń jeteginde ketken Bashar Asad al­ǵashqy kezeńde oppozısııanyń úki­metti ornynan alý, parlamenttik saılaý ótkizý, tótenshe jaǵdaıdy toqtatý jónindegi talaptaryn oryn­damaı, qasarysty. Al keıin jaǵdaı shıelenisip ketken soń, ony oryndaǵanmen, nátıje shyqpady. Al prezıdent Mýrsıdiń qarsy­las­tarymen mámilege barýy quptar­lyq-aq. Muny halyqaralyq sarapshylar, saıasatshylar da aıtyp otyr. AQSh prezıdenti Barak Obama da Mysyr halqyna úndeýinde eldiń konstıtýsııalyq teketiresin bitim jolymen sheshetinine senim bildirip, Mýrsıdiń qadamyn qoldaıtynyn ańǵartty.

Báribir Egıpettegi jaǵdaı kúr­deli kúıinde qalyp otyr. Qarsy­lyq áreketter tolastar emes. Bir júıeden ekinshi júıege kóshý qa­shan da qıyn. Zaıyrly memleket­tiń ustanymynda qalyptasqan tár­tipten dinı fanatızmge aýysý ońaı soqpaıdy. Prezıdent Mýrsı sol qıyndyqqa tap kelip otyr.

Katalonııa Ispanııadan bóline me?

Bul áńgime kópten beri aıtylyp keledi. Soǵan oraı halyqtyń arasynda tolqý da bar. Dál búgin búkil Ispanııa memleketi de, Katalonııa aımaǵy da aıryqsha kezeńdi bastan keship otyr. Katalonııada parlamenttik saılaý ótti.

Jańa parlament basym daýys­pen aımaqtyń bólinýi jóninde referendým ótkizýge baılanysty sheshim qabyldasa, oǵan Ortalyq úkimet qulaq asýy múmkin. Biraq Ispanııa konstıtýsııasyna oraı aımaqtyń mártebesine baılanysty referendým ótkizý jóninde sheshim qabyldaý quqy tek Ortalyq úkimet pen kongreske berilgen. Sondyqtan bóliný jóninde referendým ótki­zýdiń aýyly alystaý sııaqty. Budan burynyraq Bask aımaǵy referendým ótkizbek bolǵanda, Ortalyq úkimet oǵan ruqsat bermegen.

Biraq katalonııalyq separatıs­terdiń jospary basqa. Eger aımaq­tyq parlament biraýyzdyq tanytar bolsa, Ortalyq úkimet olarmen sanasýǵa tıis, deıdi. Bul pikirdiń de qısyny bar. Katalonııa aıma­ǵy­nyń, onyń astanasy Barselonanyń el ómirinde orny erekshe. Eldiń óner­kásibi sonda shoǵyrlanǵan. Bul aımaq búkil el IJО́ kóleminiń 20 paıyzyn óndiredi, bul degenińiz 200 mıllıard eýro. Bıýdjetke qo­sar úlesi de úlken. Biraq odan alary az.

Katalondar muny ádiletsizdik sanaıdy. Bergenimizge qaraı, alýymyz kerek, basqalardy asyramaımyz, deıdi. Syrttaı qaraǵanda, ýáj­di sııaqty. Biraq kez kelgen eldiń bir aımaǵy osylaı bolady. Ol onyń ornalasýyna, tabıǵı jaǵ­daıyna da baılanysty. Aıtalyq, shóldi aımaq pen teńiz jaǵalaýyn­daǵy shalǵyndy óńirdi salysty­rýǵa kelmeıdi. Sodan da mundaı talapty negizdi deı almaısyń. Bul aımaqtyń Ispanııaǵa qosylǵanyna 300 jyldaı ótse de, onyń turǵyn­dary ózderin ıspandyqtar demeıdi, tipti mádenıetin de basqa sanaıdy. Árıne, Ispanııanyń mundaı damy­ǵan baı ólkeden aırylǵysy joq.

Endi parlamenttik saılaýǵa kel­sek, onda bólinýdi qoldaıtyn­dar basym, biraq qarsylar da bar. Sodan da referendým jóninde parlament biraýyzdy bola almasy anyq. Negizgi separatıstik «Konvergensııa jáne Katalonııa odaǵy» partııasy 135 oryndyq parlamentten 50 oryn alyp otyr. Buryn 62 orny bar edi. «Katalonııanyń solshyl respýblıkashylary» burynǵy 10 ornyn 21-ge jetkizdi. Sosıa­lıs­tik partııa (20 oryn) men Halyq partııasy (19 oryn) bólinýge qar­sy. Qalǵan usaqtaý partııalar basshylary bólinýdi jaqtaıdy.

Katalonııa aımaǵy úkimetiniń basshysy Artýro Mas – basty separatıst. Saıası egemendik bolma­ǵan kúnde, aımaqtyq ekonomıkalyq egemendigin talap etedi. Salyqtyń qanshasyn ortalyqqa berýdi ózimiz sheshýimiz kerek deıdi. Al Ortalyq úkimettiń basshysy Marıano Rahoı olarǵa ekonomıkalyq erkindik berýden bas tartyp otyr. О́ıtkeni, bul ulttyq múddege de, konstı­tý­sııaǵa da qaıshy.

Katalonııa máselesine jurttyń nazar aýdarýy – mundaı jaǵdaı kóp elde bar. Eýropanyń ózinde Shotlandııa – Ulybrıtanııadan, Gren­landııa – Danııadan, Flandrııa – Belgııadan, Bask eli osy Ispanııadan, basqalar da óz mem­leket­terinen bólingisi keledi. Katalonııa bólinse, basqalar da óre túrege­letini anyq. Biraq bul kóptegen eldiń jaǵdaıyn álsiretedi. Sodan da Eýroodaq buǵan qarsy.

Aqıqattyq sebepterge qara­ǵan­da, Katalonııanyń bólinip shyǵýy kúmándileý. Kelisimge kelip, Orta­lyq úkimet bul aımaqtyń erekshe­ligin eskerip, oǵan belgili dárejede keńeıtilgen avtonomııalyq quqyq berip jatsa, onyń qısyny bar.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».