Burynǵy Iýgoslavııa Odaqtas Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy negizinen albandar qonystanǵan Kosovoda jergilikti turǵyndarǵa qarsy júrgizilgen soǵysty tyıyp, olardy «etnostyq tazartýdan» qutqarýdy maqsat etken NATO kúshteriniń osy eldi bombalaǵanyna 20 jyl tolyp otyr.
Balqan túbeginde uıymdasqan osy memleket ejelden qıyn taǵdyrly elderdiń biri. Tarıhyna qysqasha sholý jasap ótetin bolsaq, oǵan kózimiz jete túsedi. Onyń aýmaǵy 350 jyldaı Osman ımperııasynyń qolastynda boldy, al HVII ǵasyrda soltústik aýmaǵy Aýstrııa-Vengrııa ımperııasyna qarady. Serbterdiń tili de, dini de, dili de oryspen jaqyn, týysqan halyqtar. 1878 jyly Osman ımperııasyna qarsy orys eriktileri qatysqan kóterilistiń arqasynda Serbııa óz táýelsizdigin aldy. 1912-1913 jyldary ol Balqan túbeginde basqa elderdegi «serbterdi qutqarý» syltaýymen orys ımperııasynyń qoldaýyna súıenip, óziniń aýmaǵyn ulǵaıtý maqsatyndaǵy urystar júrgizdi. Sonyń nátıjesinde Kosovany, Makedonııa men Chernogorııanyń bir bóligin ózine qaratyp aldy. Serbııanyń kúsheıip, jan-jaǵyna kóz alarta bastaǵany basqa elderdegi ultshyldardyń da qanyn qyzdyra túsken. Sonyń biri, 19 jastaǵy bosnııalyq serb G.Prınsıp Saraevo qalasyna, óziniń qolastyndaǵy elin aralaýǵa kelgen Aýstrııanyń ersgersogy Frans Ferdınand pen onyń áıeli Sofııa Hotekti óltirdi. Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalý sebebi osy. KSRO tarıhy bul oqıǵaǵa mán bergizbeı, ony synyqqa syltaý dep oqytyp kelgenimen, naq osy qandy oqıǵa úlken soǵysqa soqtyrdy.
Alaıda eldiń qalyń halqy serbter tarapynan munda da shovınıstik saıasat júrgizilip, basqa etnostardyń, sonyń ishinde ásirese, musylmandardyń rýhanı damýyna kóp keselder keltirilgen. Sondyqtan da serbııalyqtarǵa qarsy óshpendilik oty Iýgoslavııa halyqtarynda uzaq jyldardan beri órship jatty. Eldiń kósemi I-B.Tıto ólgennen keıin onyń ornynda qalǵandar memlekettiń tutastyǵyn saqtaı almady. Buǵan sosıalıstik júıeniń kúıreýi, ulttyq órleýdiń kúsh alýy da kóp septigin tıgizdi. 1990 jyly Iýgoslavııa odaqtas respýblıkalarynda bolǵan saılaýdyń nátıjesinde ortalyqsyzdaný men ulttyq órleýdi jaqtaıtyndar jeńiske jetti. Osynyń ózi bir ortalyqty qalaıtyndarmen qaıshylyqtarǵa soqtyryp, aqyry saıası daǵdarysqa ulasty. Serbııa prezıdenti, ultshyl Slobodan Mıloshevıchtiń kúshke súıengen saıasatyna, qantógisterge qaramastan 1991 jyly syrtqy demokratııalyq kúshterdiń qoldaýymen Horvatııa, Slovenııa, Bosnııa men Gersegovına jáne Makedonııa respýblıkalary bólinip shyǵyp, óz táýelsizdikterin jarııalady. Iýgoslavııanyń atyna ıe bolyp Serbııa men Chernogorııa ǵana qalǵan edi, sońǵylarynda 2006 jyly bolǵan referendýmnyń sheshimimen olar da táýelsiz memleket bolyp ketti. Endi eldi Iýgoslavııa dep ataýdyń reti joq-ty, sondyqtan qazir ol Serbııa dep atalady.
Kosovo Serbııanyń avtonomdy ólkesi bolatyn. Munda turatyn negizgi halyq albandar. Olar serbter tarapynan júrgiziletin shovınıstik saıasatqa ejelden qarsylyq bildirip, dúrkin-dúrkin sherýlerge shyǵyp turatyn. Bılik basyna S.Mıloshevıch kelgennen beri shovınıstik saıasat tipti órship ketti. Ol 1989 jyly jalpy Serbııa boıynsha referendým ótkizip, avtonomııanyń quqyqtaryn barynsha shekteýge qol jetkizdi. Árıne, bul kosovalyqtardy tipti ashyndyrdy. Olar qarsylyq aksııalaryn uıymdastyryp, jappaı tolqýlarǵa shyǵyp turdy. 1991 jyly referendým ótkizip, 99 paıyz turǵyndardyń qoldaýymen táýelsiz Kosovo respýblıkasyn da jarııalaǵan. О́zderiniń prezıdentin saılap, Kosovany qutqarý armııasyn da qurdy. Mine, osy kezden serbter men musylmandar arasynda soǵys bastalǵan. Iýgoslavııa armııasynyń beıbit turǵyndardy qyryp-joıýǵa jol berip jatqanyn kórgen álemdik qoǵamdastyqtyń ashynǵan úni qatty estilip jatty. Mıloshevıch eshkimniń qarsylyǵyna qaramaı, qandy áreketterin jalǵastyra berdi. Aqyry bul iske 1999 jyly NATO-nyń aralasýyna týra kelip, joǵaryda aıtqan bombalaý bastaldy. Onyń nátıjesin joǵaryda jazdyq. Serbııa ókimeti BUU-nyń qararymen kelisýge májbúr bolǵan soń bombalaý toqtatylyp, aımaqty ýaqytsha basqarý halyqaralyq qoǵamdastyq uıymyna berildi. Osydan keıin Kosovo parlamentine saılaý ótkizildi. Odan ári kópshilik daýys alǵan partııa prezıdentti saılady. 2008 jyldyń 17 aqpanynda Kosovonyń parlamenti ony táýelsiz memleket dep jarııalady. Buǵan Serbııa jaǵy qarsy bolǵanymen, Gaagadaǵy Halyqaralyq sot 2010 jyldyń 22 shildesinde ony zańdy dep tapty. Qazir álemniń 100-den artyq memleketi onyń táýelsizdigin tanyǵan.
Jalpy ótkenine 20 jyl tolǵan bul oqıǵa Shyǵys Eýropadaǵy jaǵdaıdy kúrt ózgertken qaqtyǵystyń biri boldy. Alban halqyna qarsy júrgizilgen qyrǵyn toqtady. Artynan halyqaralyq trıbýnal Iýgoslavııa qaýipsizdik qyzmetteriniń alban halqyn qyrýǵa baǵyttalǵan «adamzatqa qarsy qylmysynyń» bolǵanyn rastady. Árıne, NATO kúshteri de tek áskerı nysandardy ǵana emes, azamattyq nysandardy da qosaq arasynda bombalaǵan. Sonyń kesirinen 1700-deı beıbit turǵyn qaza tapqan, onyń ishindegi 400-ge jýyǵy balalar. Sonymen birge 10 myńdaı adam túrli jaraqat alǵan. Al Iýgoslavııanyń sol kezdegi prezıdenti S.Mıloshevıch 2001 jyly ustalyp, Gaagadaǵy Halyqaralyq trıbýnalǵa berildi. Ol sot prosesi barysynda 2006 jyly júrek talmasynan kóz jumdy. Alaıda Mıloshevıchtiń ólimi de álemde biraz shý shyǵardy. Onyń aýrýdan qaıtys bolǵanyna kúmánmen qaraǵandar az bolmady. Atalǵan aqparat taraǵan kezde Serbııa men Chernogorııa úkimeti ony óz jerinde jerleýden bas tartty.
Bul soǵys tek adam shyǵynyn ǵana emes, sondaı-aq aımaqqa ekonomıkalyq daǵdarys ákeldi. Serbııalyqtar bombalaý prosesi Iýgoslavııa-Serbııa ekonomıkasyna 29,6 mlrd dollar shyǵyn ákelgenin jazady. Sebebi áýe shabýyldarynan 50 kópir, 89 zaýyt-fabrıka, 14 aerodrom, 48 aýrýhana, 70 mektep, 120 energetıka obektisi zardap shekken. Jarty mıllıon halyq jumyssyz qaldy. Osynshama qurban, shyǵyn jáne basqa da qaıǵy-qasiret keıbir saıasatkerler men áskerı ofıserlerdiń tarıhı kúrmeýdi sheshe almaı, ony qaıta oǵan ot salyp, údetýiniń kesirinen boldy desek, artyq emes.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»