Jatsyný jaıly janaıqaı

Basty keıipker Asanbek – jıyntyq obraz, jalqy taǵdyr. Bir sózben aıtqanda, bizdiń qa­zirgi boıamasyz bolmysymyz, aına-qatesiz ahýalymyz. Siz atal­ǵan kartınany qarap shyq­qan bolsańyz, esińizde me, Asan­bekti fılmniń sońynda kóp jurt óldi dese, biraz adam qar ústin­degi qadaý-qadaý túsken iz­der­ge qarap tiri qalýy múmkin dep pikir talastyrady. Biz de ult retinde osynaý aýmaly-tók­peli ólara kezeńde rýhanı tur­ǵydan ólýimiz de múmkin, tiri qa­lýymyz da ǵajap emes qoı. Dú­dámal daǵdarys. Bulyńǵyr bola­shaq. Jalpy, keıipkerdiń deń­geıinde oılap, «ol tiri qaldy ma, joq pa?» dep synshylar bas qatyrmaýy tıis. Asanbek ákeden teris bata alǵany arqyly adasýyn qazaqtyń qazirgi bolmysyn ulttyq rýhtyń jatsynǵany dep tápsirleýimiz kerek. Avtor osy tragedııany aıtqysy keledi. Dál tuspal, anyq ıshara osy. K.Ah­metovtiń óz sózimen aıtsaq, atalǵan kartına eshqandaı plakatızmge urynǵysy kelmegen. Biz de endeshe, aldymen avtor týraly az-kem aqparatty aıtyp, kıno­nyń úsh jyldaǵy úderisi men úzi­lisi týraly baıandap kórsek deımiz. 

* * *

Bul jańa týyndy belgili áde­bıettanýshy, dramatýrg Ken­jebaı Ahmetovtiń «Naza» fılmi jýyrda Nur-Sultan qala­syn­da alǵash kórsetildi. Psıho­logııalyq kartına Jezqaz­ǵan qalasynda túsirilgen. 2016 jy­ly bastalyp, 2019 jyly túbe­geıli aıaqtalǵan fılmniń uzaqtyǵy – 1 saǵat 20 mınýt.

Kenjebaı Ahmetov o basta aqyn, jazýshy retinde tanyl­ǵany­men, keıin ádebıettaný ǵy­lymynda kórine bastady. Usta­zy Rymǵalı Nurǵalıevtiń jetek­shi­ligimen ǵylymı jumysyn qor­ǵap, «Ádebıettanýǵa kirispe» at­ty oqýlyǵyn jazdy. Sol jyldary dramatýrgııaǵa da at shal­dyryp, birneshe pesasy Ser­ke Qojamqulov atyndaǵy Qa­zaq mýzykalyq sazdy drama teatry­nan qoıyla bastady. Abaıǵa ar­nalǵan «Erte oıandym, oılandym» qoıylymy respýblıkada bas júlde ıelengenin de aıta ket­kenimiz jón. Keıin «Mádenı mura» baǵdarlamasymen shyǵa bas­taǵan «Álem ádebıeti» se­rııa­­syndaǵy Dante Alıgerı men Djovannı Bokkachchonyń «Qu­diretti komedııa», «Dekameron» shyǵarmalaryn da Kenjebaı Káribozuly aýdaryp, oqyrman tarapynan joǵary baǵa aldy.

Keıingi úsh-tórt jylda Ken­jebaı Káribozuly kınoǵa bet bur­ǵanyn estip qalyp júr­dik. Elýden asqan adam shal­ǵaı­­daǵy Jezqazǵanda jatyp qan­daı kıno túsirer eken degen kúdik ár adamda-aq bolǵan shy­ǵar. Onyń ústine ýaqyt ótken saıyn osynyń aqyry ne bolar eken dep tileýlesteriniń ózi ýaıymǵa salynǵanyn aıtady. «Ańshynyń keshikkeninen dámet» degendeı, aqyry, mine, kóktemniń jaımashýaq kúninde ádebıettanýshy alǵashqy týyndysyn astana jurtshylyǵyna usyndy. Tusaýkeserge Oralbaı Ábdikárimov, Álıhan Baımenov, Berik Ábdiǵalıev, Qaırat Baı­bo­synov, Jantas Jaqypov, Ken­jebaı Dúısembaev, Janǵalı Júzbaev, Ularbek Nurǵalymuly syndy zııaly qaýym ókilderi kelgen. Bul esimderdi erekshelep aıtyp otyr­ǵanymyz da sol, atalǵan ja­ńa týyndyǵa oqshaý pikirlerin aı­typ, oıly fılmdi oqyrman kózimen zerdeleýge árqaısysy tyrysqan. 

Aldymen «Naza» sóziniń túp-tórkinin izdeıtinimiz belgili. Avtordyń aıtýynsha, ol sózdiń oryssha balamasy joq. Qaıtken kún­de de qazaqy qalyppen ǵana tú­sindiriletin tylsymy te­reń sóz. Qoǵam qaıratkeri Oral­baı Ábdikárimovtiń aıtýyn­sha, «Na­za» tamyrynan aırylǵan adam­nyń tragedııasyn týra sýretteýde oryndy qoldanylatyn sózge saıa­dy. Kıno osynysymen de utyp tur deýge bolady. O.Ábdikárimov qa­zir jalǵyz qalǵan qarııalar kóp­tigin aıta kelip, ómir únemi mereke emes ekendigin avtor es­kertkisi keledi dep topshylaı­dy. Ol shynymen – solaı. Kı­noda sonyń bári kórinýi – zańdy qubylys. Jurtshylyq oıly dúnıeni saǵynyp otyrǵanyn osyndaı pikirlerden ańǵarýǵa bo­lady. 

Fılmniń tusaýkeserinen shyqqan Álıhan Baımenov bas keıipkerdiń kıno barysynda eki-úsh-aq aýyz sóz aıtqanyna tańǵalǵanyn jasyrmady. «Sol az sózden-aq ishki azap kórinip turǵanyn baıqaý – kókirek kózi oıaý kórermenge qıyn bolmaýy tıis. Biz sony sezinip, fılm bit­kenshe tazaryp shyqqandaı boldyq», deıdi Á.Baımenov. Úlken ánshi Qaırat Baıbosynov pen fılolog ǵalym Jantas Jaqypov bolsa, jastarǵa úl­gi bolatyndaı fılmniń jan-jaqty qyrlarynyń kóp eke­nin rızashylyqpen aıtyp, avtor­dyń tyrnaqaldy týyndysyna jyly lebiz bildirgen. «Adam diń­geginen aırylsa, nendeı jaǵ­daıǵa túsetinin kórsetedi. О́te kúrdeli týyndy. Basynda biraz ýaqyt túsine almaı otyrdym da, keıin sarynyn túsingen soń, ishi-baýyrym ezildi. Adam balasyn aıalap ósiredi, keıin osyndaı jaǵdaıǵa tap bolatyny qandaı ókinishti jáne de bir adamnyń basynda qasiret tek ózine ǵana emes, keıingi urpaǵyna da zııa­nyn tıgizetinin oılaısyń. Bul keıipker ózi ǵana baqytsyz emes, onyń urpaǵy da baqytsyz», deıdi Q.Baıbosynov.

– Fılmniń tehnıkalyq jaq­taryna sol salanyń maman­dary pikir aıta jatar. Men kórkem týyndy retinde biraz nárse baı­qa­ǵandaı boldym. Avtor kó­rer­menge ashyqtan ashyq aqyl aıtpaıdy. Biraq kóp oı salady. Kórermendi jetelep otyrady. Keıipker aıtpaǵan sózdi kórermen ózi taýyp, túsinip otyrýy tıis. Kim bolsań o bol, biraq tamyryńa satqyndyq jasamaýyń kerek – fılmniń negizgi aıtary osy. Al satqyndyq jasaǵan Asanbektiń qaıda barǵanyn kórdik. Negizi árqaısymyz belgili bir dárejede Asanbekpiz. Mysaly, ózim ana tilin mensinbeıtinderdi osy Asan­­­bekpen birdeı dep qaraımyn, – deı­di J.Jaqypov.

Biz áýelde aıtqanymyzdaı, shy­nynda fılm bir adam jaıly emes ekeni anyq. Onyń jeke basyndaǵy oǵash qylyqtar, taǵdyr tyrtyqtarynyń barlyǵy biz ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń qaltarystary men bultarystary ekenin beısana sezinesiń. Áýelde ártisterdiń sheberliginen qate taýyp, tili jutań, tirligi nanymsyz dep bastapqy 20 mınýtta avtordy syn sadaǵyna baılaısyń... Alaıda, ónimniń ózegin túsine bastaǵan kezde ol qatelikterdiń barlyǵyn eleýsiz qaldyrasyń. Basqa mánge tereńdeısiń, ejelgi qazaq saltyn, sanasyn oılaı túsken saıyn ártisterdiń she­berligi ekinshi planǵa aýysady. Bul jeke pikir bolǵanymen atalǵan kartınaǵa jurttyń osy deńgeıde qaraǵanyn qalaısyń, biraq nege?

– Bul psıhologııalyq drama deýge bolady. Bas keıipker Asanbektiń dıagnozy jyndy bolǵanymen, ol – anyǵynda jan dúnıesi qulazyp ketken adam. Ol basynan soqqy alyp jyndy bolyp qalǵan adam emes, jan dúnıesi soqqy alǵan adam. Ol qandaı soqqy alǵanyn biz elester arqyly túsinemiz. Bul – avtor tapqan sátti sheshim. Asanbek sóılemeıdi. О́ıtkeni oǵan sóıleýdiń qajeti joq. Ol fı­zıkalyq dene retinde tiri júrgenimen, adam retinde ómirin erte aıaqtap qoıǵan. Fılm­niń ıdeıasyn ashý úshin esik aldynda otyratyn úsh áıeldi de jaqsy alǵan. Osylaısha eki tizgin, bir shylbyr degendeı, ártúrli nárseni qatar alyp, fılmdi ádemi órbitken, – deıdi aqyn Ular­bek Nurǵalymuly.

«Naza» týraly qalamger Al­maz Myrzahmetpen de sóı­lestik. Jazýshynyń kózimen qa­ra­ǵanda fılmniń biz baıqa­maǵan taǵy basqa qabattary qylań berdi. Mine, qyzyq. Qa­laı baıqamaǵanbyz dedik. A.Myr­zah­met aıtqandaı, kınonyń tár­bıelik máni onyń birinshi qabaty. «Al odan árirek, ekinshi, úshinshi qabatyna úńilsek, basqa da nárselerdi baıqaýǵa bolady. Asanbek úndemeıdi. Týra bizdiń qoǵam sııaqty. Ishinde arpalys. Es­kilik pen jańalyqtyń ortasynda qalǵan adam ispettes. Ke­ńes ókimeti kezinde tegin aýys­tyryp, teris bata alǵan adam. Esik aldynda otyrǵan úsh áıel – úsh ýaqyttyń beınesi sııaqty. Úl­keni burynǵy tamyrdan qol úz­begen adam, ortanshysy Ke­ńes ókimetinen shyqqan, bá­rine ashýly áıel, al úshinshisi táýelsizdik kezeńiniń adamy, bárine kúle qaraıdy, biraq ishteı baqytsyz. Onyń basyna jasandy shash kııýi de ártúrli oıǵa jeteleıdi... Reseıden kelgen dosynyń balasynyń obrazy erekshe unady. Qazaqstannan ketip bara jatqanda «Domoı edem» deıdi. Bul ıntellektýaldy fılm. Sondaı ortada otyryp, árbir sózin taldap, avtordyń dıalog­terge, únsiz epızodtarǵa, keıip­kerlerdiń minezderine ja­syrǵan jumbaqtaryn sheshý kerek», deıdi jazýshy.

Siz ne deısiz, mártebeli kó­rer­men?!

Fılm aldaǵy ýaqytta telearnalardan kórsetilýi múmkin. Rejıs­ser endi kompozıtor Jaq­sygeldi Seıilov týraly kıno túsirgeli jatqanyn, sonyń da­ıyn­dyǵyna kirisip ketkenin aıtady.