Sot qazaqsha ótedi

Senbi, 13 qazan 2012 7:07

Elimizdegi memlekettik tildiń zańdyq tuǵyry, onyń róli men búgingi tańdaǵy baǵyt-baǵdary barshaǵa belgili. Degenmen, memlekettik tildiń mártebesin kóterý, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý máselesinde áli de sheshimin kútken problemalar az emes. Osy oraıda halqynyń 84 paıyzdan astamyn jergilikti halyq quraıtyn Mańǵystaý oblysynyń sot, quqyq qorǵaý júıelerinde atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berý úshin  oblystyq sottyń tóraǵasy Dosjan ÁMIROVTI áńgimege tartqan edik.

Senbi, 13 qazan 2012 7:07

Elimizdegi memlekettik tildiń zańdyq tuǵyry, onyń róli men búgingi tańdaǵy baǵyt-baǵdary barshaǵa belgili. Degenmen, memlekettik tildiń mártebesin kóterý, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý máselesinde áli de sheshimin kútken problemalar az emes. Osy oraıda halqynyń 84 paıyzdan astamyn jergilikti halyq quraıtyn Mańǵystaý oblysynyń sot, quqyq qorǵaý júıelerinde atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berý úshin  oblystyq sottyń tóraǵasy Dosjan ÁMIROVTI áńgimege tartqan edik.

– Dosjan Sarmanqululy, ózińiz is qaǵaz­daryn memlekettik tilge kóshirý máselesin respýblıkalyq basylymdarda birneshe ret kóterdińiz. Búgingi kúni ózińiz basshylyq etip otyrǵan Mańǵystaý ob­lystyq sotynda mem­lekettik tilge kóshý jaǵdaıy qalaı, qan­daı naqty jumystar atqarylyp jatyr? Búgingi kúngi sot salasyndaǵy mem­le­kettik tildiń orny týraly toqtalyp ótseńiz?– Elbasymyzdyń Joldaýynda – «bizdiń mindetimiz 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis», degen naq­ty másele kóterildi.Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty Tóraǵasynyń 2009 jylǵy 27 aqpandaǵy «Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý týraly» №36 ókimi respýblıkamyzdyń barlyq sottaryna oryndaýdy mindettep otyr. Bul ókimniń oryndalý barysy Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń qatań baqy­laýyna alynǵan.Osyndaı baǵyt – baǵdarlamalardyń negi­zin­de, is qaǵazdaryn memlekettik tilge kó­shi­rý týraly talaptyń naqty oryndalýy Mań­ǵys­taý oblystyq sotynda kún tártibinen túspeı­tin basty másele, sheshimin tabýda kezek kúttir­meıtin ózekti tapsyrma. Mańǵys­taý oblystyq soty tarapynan is qaǵazdaryn memlekettik til­ge kóshirý maqsatynda naqty qadamdar jasalyp keledi. Eń aldymen barlyq sottarǵa is qaǵaz­daryn memlekettik tilde júrgizýdi qolǵa alý týraly naqty, túsinikti tapsyrmalar beri­lip, ol oblystyq sot tóraǵasynyń basty nazaryna alyndy, únemi baqylaýǵa qoıyldy jáne de keńse basshysymen, qala, aýdan sottar tór­aǵa­larymen júıeli túrde talqylanyp otyrady.Tapsyrmalardyń oryndalýyn, sonymen birge, sot aktileriniń memlekettik tilde sapaly jazylýyn qadaǵalap otyratyn arnaıy top qurylyp, ol top 2011 jyldan bastap jumys jasaı bastady. Bul toptyń jumysy júıeli túrde taldanyp, olar oblystyq sottyń ara­lyq otyrystarynda talqylanyp, kemshilikter men olqylyqtarǵa tıisinshe baǵa berilip, sharalar qoldanylýda.Memlekettik tildiń sot óndirisine tolyq engizilip, onyń erkin qoldanylýy, sot tóre­ligin júzege asyrýdaǵy orny erekshe, róli zor ekeni sózsiz. Sebebi, oblysymyzdaǵy turǵyly­qy halyqtyń 84,1 paıyzy qazaq halqy, son­dyqtan qazaq tilinde sóılesý, qazaq tilinde is júrgizýdiń róli asa mańyzdy. О́zara sheshe almaǵan daýlaryn daýlap sotqa júginedi. О́ki­nishke oraı, eki qazaq daýlaryn sotqa sheshýge bergende, óz tabıǵatyna jat orys tilinde beredi. О́zderi orys tilin tolyq ıgermegen, keıbiri túsine almaıdy. Osydan keıin olardyń kóbi óz daýynyń sebebi men saldaryn sotqa jetkize almaıdy. Nátıje­sinde sot qandaı bılik aıtsa da kóńili kúpti, ózi ókpeli. Bı aldynda óz tilinde sóı­le­megen, óz tilinde daýl­a­maǵan jannyń ózine de ózgege de kúdigi molaıady. Senimsizdik týady. Al sot úshin árbir azamattyń sotqa erkin qatysyp, kóńil kórpesin ashyp sóılegeni asa qymbat. Ádil tórelik sonda ǵana aıtylady.– Sottar óz jumysynda memlekettik tildi damytýda aldyn ala tergeýmen qatar, sotqa aryzdanýshy talapkerlerdiń tańda­ǵan tiline qanshalyqty táýeldi?– QR Konstıtýsııasynyń talaptaryna saı, sottyń basty mindeti tórelik etý. Túsinikti. Alaıda, sottar men sýdıalar memlekettik jáne qoǵamdyq jalpy ortaq mindetter men jaýap­kershilikterden bólinip ómir súre almaıdy. El­basynyń Joldaýlarynan baǵyt alatyn, bar­shaǵa ortaq mindet júkteıtin zań normala­ry­nyń buljytpaı oryndalýy barlyq memleket­tik organdarǵa mindet bolyp tabylady. Bul mindetterden sot júıesi de tys qala almaıdy. Sot júıesi zań normalarymen tikeleı rettelmegen jaǵdaılarda basqa memlekettik organdarmen qatynasyn úılesimdilik, kelisimdilik prın­sipine saı júıelep júrgizedi.Biz sot tóreligin atqarý nátıjelerine sáıkes, sot tájirıbesine taldaý, qorytyn­dy­laý, sholý jumystaryn jasap, atqarǵan isi­mizdi saraptap saralaımyz, ótkende qandaı kemshi­likter oryn aldy, bolashaqta ne isteımiz degen máselelerdi talqylaımyz.Osy atalǵandarǵa súıene otyryp, sot, memlekettik tildi damytýda aldyn ala tergeýmen qatar, sotqa aryzdanýshy talapkerl­er­diń tańdaǵan tiline táýeldi dep aıta almas edim. Alaıda, osy aldyn ala tergeý organ­darynyń jáne aryzdanýshy talapkerlerdiń tarapynan zań talaptaryna, memlekettik tilge qurmet­teýshilik, izgilik, patrıottyq degen talaptar kem soǵyp jatady. Bul, árıne, eń aldymen basshylardyń, memlekettik qyzmetkerlerdiń jáne zań bilimin ıgergen joǵarǵy bilimdi mamandardyń kemshilikteri.Osy sebepti aldyn ala tergeý organda­ry­nyń jáne orys tilinde zańdyq kómek kór­setý­shi­ler­diń isti negizsiz qazaq tilinde júr­gizbeı, orys tilinde júrgizýshilikke beıimdi­ligin nemese kó­ri­neý zańsyz áreketterin túzetýge týra keledi.Memlekettik emes organdar men tulǵa­larǵa úılesimdi is atqarý prısıpi kóleminde arnaıy hattar joldanyp, istiń memelekettik tilde júrgizilýi týraly zań talaptarymen qatar basqa da negizdemelerdi kórsetip, usy­nystar jasap, sonymen qatar, jaýapker­shi­likter týyndaıtynyn túsindirip kelemiz.Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik tildi barynsha damytý, onyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtý – Úkimet, ózge de memle­ket­tik, jergilikti ókildi jáne atqarýshy or­gan­dardyń mindeti. Osy negizge alynyp, Qazaq­stan Respýb­lıkasynyń ekinshi dárejeli bank­­­teriniń Mańǵystaý oblysy boıynsha barlyq fılıaldaryna qaryzdardy óndirý týraly talap-aryzdardy, banktik zaem sharttary boıynsha mem­le­kettik tilde sotqa berý jáne hat almasýdy, memleketimiz ustanǵan til saıasatyn memle­kettik organdarmen qatar, bank qyzmetkerleri de qatań saqtap, mem­le­kettik saıasat til saıasatyna is júzinde júzege asyrýǵa atsalysý týraly hattar joldandy.Sonymen qatar, Mańǵystaý oblystyq pro­kýratýrasyna, ulttyq qaýipsizdik komı­te­ti de­partamentine, ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departa­mentine, ishki ister departamentine, Mańǵystaý oblysy advokattar alqasy men aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottarǵa memlekettik til saıasattyn qoldap, hat almasý men is qujattaryn memlekettik tilde júrgizý týraly hattar joldandy.Memlekettik tildi damytý jáne nasıhattaý aıasynda sýdıalar men keńse qyzmet­kerleriniń buqaralyq aqparat quraldary arqyly jetkizý qolǵa alynyp, gazet-jýrnal betterine til týraly maqalalar shyǵarylyp, tıisti deńgeıde jumystar atqarylýda. Mem­lekettik tildiń órisin nasıhattaý jáne ony qoǵamdyq ómirdiń túrli salalarynda qol­daný aıasyn keńeıtý jumystary da búgingi tańda jan-jaqty júr­gizilýde. Oblystyq sotta «Sot isin memle­­ket­tik tilde júrgizýdiń ózekti máseleleri» taqy­ry­bynda quqyq qor­ǵaý organdarynyń basshylary, mekeme basshylary arasynda BAQ ókilderiniń qatysýy­men eki márte dóńgelek ústelder ótkizildi.Nátıjesinde, shyǵys qujattary men ishki qu­jat aınalymyn memlekettik tilge kó­shi­rý jumysy nátıjesin bere bastady. Eger 2011 jyldyń 12 aıy boıynsha shyǵys jáne ish­ki qu­jattar 108239 bolyp, onyń ishinde mem­le­kettik tilde 75153 júrgizilgen bolsa, 2012 jyl­dyń tek 8 aıy boıynsha shyǵys jáne ishki qu­jat­tar 72133 qujat tirkelip, onyń ishinde 70825 quja­ty memlekettik tilde tirkelip, ótken jylǵymen salystyrǵanda 28,8 paıyzǵa ósip otyr.– О́zińiz atap ótkendeı jaǵdaılar oryn alǵanda, eki qazaqtyń arasyndaǵy isti zań boıynsha memlekettik tilge aýysty­rýǵa bola ma?– Zań normalaryna saı isti memelekettik tilde júrgizý QR QIJK-niń 30 babymen, QR AIJK-niń 14 babymen, QR ÁIJK-niń 21 baptarymen kózdelgen tártipterde retteledi. Osy rette sot óndirisine túsken isti sotta qaraýǵa ázirleý satysynan bastap, sýdıa eki qazaqtyń qarsy otyryp ózge tilde sóıle­meýine, iske ózderiniń tolyq ıgergen ana tilderinde qatysýyna jol ashady.Oblystyq sot 2011 jyldyń 3-shi tamyzynda №4-11/5437 sandy hatpen jergilikti sot tór­aǵalary men sýdıalarǵa til másele­sine ja­nashyrlyq tanytyp, qoldan kelgen múmkin­shilikti tolyqtaı paıdalanyp, orys tilinde túsken qylmystyq isterdi QIJK-niń 30 babynyń, azamattyq ister boıynsha AIJK-niń 14 babynyń jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdiń ÁQBtK-niń 21 babynyń talaptaryn saqtaı otyryp, sot isin júrgizý tilin memlekettik tilge ózgertip qaraýdy jolǵa qoıý tapsyryldy. Onyń or­yndalýy aı saıyn tóraǵalardyń qatysýy­men talqylanyp, qatań baqylaýǵa alynyp otyr.– Dosjan Sarmanqululy, kóterilgen ózekti máseleniń Mańǵystaý oblystyq sot júıesinde atqarylý nátıjesine qaraı óz oı-tujyrymyńyzdy bilýge bola ma?– Bul rette sóz bastamas buryn respýblıka sottary arasyndaǵy til máselesine baılanysty atqarylyp otyrǵan jumystar barysyna kóńil aýdarǵandy jón der edim. Mysaly, respýblıka sottarynda memleket­tik tildi qol­da­ný, damytý jáne is qaǵazdaryn júrgizýdi mem­le­kettik tilge kóshirý barysy týraly 2011 jyl­dyń qory­tyndysy boıynsha berilgen aqpa­ratta, sottar ishki qujat aınalymynda mem­lekettik tildi qoldanýdy keńeıtý baǵy­tyn­daǵy jumysyn birshama jandandyrdy. Mań­ǵys­taý oblysy 95,7 paıyzǵa deıin kóterildi dep atap ótken.Joǵaryda toqtalyp ótkenimizdeı, ótken jylmen salystyrǵanda, Mańǵystaý oblys­tyq sotynda ishki is qaǵazdary aınalymy jáne sot óndirisinde qaralǵan ister boıynsha da bir­shama ósip otyr. Bul bir jylda ǵana atqa­ryl­ǵan jumystyń oń nátıjesi – qo­maqty jetis­tik. Alaıda, áli de bolsa memlekettik tilge kóshý baǵytynda atqa­rylar jumys kól-kósir.Mańǵystaý oblystyq sot júıesinde Elbasy Joldaýyna saı atqarylar jumys nátıjesi 2017 jylǵa deıingi belgilengen mejede meme­le­kettik tilge kóshý 80 paıyzǵa emes, 100 p­a­­ıyz­ǵa jetýge tıis. Ol úshin bar­lyq múm­kin­dikter bar. «Jumyla kótergen júk jeńil» – degendeı birige, uıymdasa bilsek mol jetis­tik­terge jetetinimiz anyq.– Áńgimeńizge rahmet.Áńgimelesken Sharafaddın ÁMIROV, «Egemen Qazaqstan».