Qaısar rýh halqymen birge

Beısenbi, 16 aqpan 2012 8:10

Qıyn taǵdyrly qazaq ja­­­zýshysy Qajyǵumar Shab­­dan­ulynyń úlken jú­re­gi toq­taǵaly bir jyl ót­ti. Almatyda arýaqqa as be­rilip, Quran baǵyshtaldy.

О́tip bara jatqan qaıran ýa­qyt-aı deseńshi. Taǵy bir úlken jú­rek­tiń toqtaǵanyna jyl tolypty. «Jyl toldy úlken jú­rek toqta­ǵa­ly, Biz ony san aıtamyz joqtap áli», dep Qasym aqyn dú­nıeden ót­kende Ábdil­da Tájibaev maqala jazyp edi. Uly Muhań­nyń qaıtqany­na jyl tolǵanda gazetter osynaý óleń jolyn bas ta­qy­rypqa shyǵa­ryp­ty. Sol sóz­der búgin taǵy qaı­ta­landy. Solaı bolatyn jóni bar. О́ıtkeni, Qajy­ǵumar Shab­dan­uly da naq solardaı at basyndaı altyn jú­rekti arys jazýshymyz edi, qa­zaq­tyń qaısar rýhynyń qa­­pysyz kó­rinisi edi, ult qasıe­tiniń qor­mal­dy qara sabasy bolatyn.

Beısenbi, 16 aqpan 2012 8:10

Qıyn taǵdyrly qazaq ja­­­zýshysy Qajyǵumar Shab­­dan­ulynyń úlken jú­re­gi toq­taǵaly bir jyl ót­ti. Almatyda arýaqqa as be­rilip, Quran baǵyshtaldy.

О́tip bara jatqan qaıran ýa­qyt-aı deseńshi. Taǵy bir úlken jú­rek­tiń toqtaǵanyna jyl tolypty. «Jyl toldy úlken jú­rek toqta­ǵa­ly, Biz ony san aıtamyz joqtap áli», dep Qasym aqyn dú­nıeden ót­kende Ábdil­da Tájibaev maqala jazyp edi. Uly Muhań­nyń qaıtqany­na jyl tolǵanda gazetter osynaý óleń jolyn bas ta­qy­rypqa shyǵa­ryp­ty. Sol sóz­der búgin taǵy qaı­ta­landy. Solaı bolatyn jóni bar. О́ıtkeni, Qajy­ǵumar Shab­dan­uly da naq solardaı at basyndaı altyn jú­rekti arys jazýshymyz edi, qa­zaq­tyń qaısar rýhynyń qa­­pysyz kó­rinisi edi, ult qasıe­tiniń qor­mal­dy qara sabasy bolatyn. Mu­ny onyń ne kórse de halqymen birge kórgen azapty taǵdyry, 42 jyl qy­taı túr­me­sin­de saıası tut­qyn retinde qama­lyp, tartqan taqsy­ret-taý­qy­me­ti, sol tozaqtar­da ja­syma­ǵan da je­ńilmegen erik-jigeri, sóı­tip júrip jazyp, Alash jurtyna amanattap qal­dyr­ǵan alty tom­dyq áıgili «Qyl­mys» romany aıǵaq­tasa kerek-ti.Osy jaılardy «Egemen» bu­ryn da jazǵan. 80-nen asqan sha­ǵynda seńgir erlik jasaǵan Qa­je­­keńniń 6 tomdyq «Qylmys» ro­ma­nynyń tu­saýy kesilgende jalpaq jurty­myz­ǵa jar sala súıinshilep birge qýan­ǵanbyz. Al ótken jyly Shyńja­n­da­ǵy qazaq ádebıetiniń klassıgi ómir­den ótken naq osy aqpannyń azaly kúnderinde jáne de elmen birge qaıǵyrǵanbyz, qa­raly habardy halyqqa jetkizgen­biz. Sol nó­mir­de Qajekeńniń kó­­­zin kórgen qa­­­byrǵaly qalamgerler Ýaqap Qy­dyrhanuly men Járken Bó­desh­tiń asyl aǵamen qoshtasý sóz­de­rin jedeldete jarııalaǵan­byz.Mine, sodan beri bir jyl óte shyǵypty dep tańdanyp otyrmyz. Al Qajekeńniń qytaı túr­me­sin­degi azapty 42 jyly qalaı ótti dese­ńizshi! Sol jyldardyń árbir kúni, árbir saǵaty erlik, eńbek, qa­jyr men qaırat, taban­dylyq pen qaısar rýh emes pe?Qa­jy­ǵumar Shab­danuly Shy­ǵys Qazaq­stan­nyń Úr­jar aýda­nyn­da dúnı­e­ge kelip, Qy­taıǵa ashar­shy­lyq náý­­be­ti kezinde 7 jas­­­­­taǵy bala sha­ǵynda ótken eken. Sodan ómirbaqı elge qaı­tý­d­y ar­man­da­ǵan. Elge oralý peshe­nesine buı­yrmasa da, Qajekeń qazaq eliniń táýelsizdik alǵanyna alysta jatyp qýandy. Elge ózi jetpese de shy­ǵar­ma­lary jetti. Memle­ket­tik syı­lyq­tyń laý­rea­ty Orazbek Sársen­baı aıt­qandaı, Q.Shab­dan­­uly «Qyl­mys» romany ar­qy­ly qazaq saıasatynda, máde­nıe­tinde, rýhanııatynda óshpes iz qaldyr­dy. Bul shyǵar­ma­nyń qa­zaq rýhanııatyna qos­qan úle­si asa mol­dy­ǵyn aıtýshylar jetip artylady. Jazý­shy­ǵa «Ulttyq rýh» ha­lyqtyq syı­lyǵynyń, ha­lyqara­lyq «Alash» ádebı syı­ly­ǵynyń berilýi onyń shyǵar­mashylyq bı­ik tuǵyry óz elinde moıynda­lýy­nyń aıǵaǵy dep bilýimiz kerek.Ult rýhynyń uly sýretkeri re­tinde tanylǵan qalamgerdiń dú­nıe­den qaıtqanyna jyl tolýyna oraı bolǵan eske alý sharasynda jazýshy Qabdesh Juma­di­lov ózi ustaz tutqan Qajekeń jaı­ynda tebire­nisti sóz tolǵa­dy. Onyń qa­zaq rý­ha­nııa­tyn­da­ǵy ornyna toq­ta­lyp, «Almatyǵa, Qabdesh Ju­ma­dilovke» degen sá­lem­men ǵana shekaradan nebir masha­qat­pen ótip kelip jetken qoljazba­la­ry­nyń kitap bolyp shyǵý jaǵdaıla­ryn baıandady. Ol osy rette qoldaý kórsetken ult­jan­dy azamat Muh­tar Qul-Muham­medke, qoljazbany daı­yn­daýǵa kómektesken basqa da aza­mattarǵa alǵys-rahmetin aıtpaı qal­­mady. Qajekeńmen Taklamakan aıdaýynda birge bol­ǵan Jumabek О́ser­uly, Úrimshi túr­me­sinde dári­ger­lik qyz­metti bas­qar­ǵan Saǵıdo­l­la Álı­uly, tár­jima­shy Ibragım Faı­zolla áz aǵa jaıynda estelikter aıtsa, «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Rysbek Sársenbaıuly, saıasattanýshy Aıdos Sarym, tarıhshy Zar­dyhan Qınaıat, jazýshy Qajy­taı Ilııas­uly qazaq eli tur­ǵanda qaısar rýhty jazýshynyń jasaı beretinine kámil senimdi ekendik­terin bildirdi. Jasa­lash­tyq jýrnalıst Erik Rahym 2009 jyly Qytaıǵa kásipker re­tinde tir­kelip ótip, myrzaqamaqtaǵy sher­li ja­zý­shyǵa týǵan elinde bas­padan shyq­­­qan kitabyn jetki­zip, odan sońǵy suh­batty alyp, mań­daıy­nan ıis­ke­tip, abyzdyń aq batasyna ıe bolǵan eken.Q.Shabdanuly qoryn qurý, mu­ra­syn jınaqtaý, odan ári óz kitaptary men estelikter jınaq­ta­ryn, «Qa­jy­ǵumar» atty ataýly jýrnal shy­ǵarý jóninde usy­nys­tar aıtyldy. Sonymen birge kór­nekti jazýsh­y­nyń shy­ǵar­ma­shy­ly­­ǵyn oqýlyq­tar­ǵa engizý, onyń shyǵarmalaryn shet til­der­ge aýdarý, solardyń negizinde kıno tú­sirý jónindegi pikirler de nazar aýdarýǵa turarlyq dep oılaımyz.Aıaýly Qajekeńniń qyzy Jaı­nar men kúıeý balasy Tilek, kish­kentaı jıen nemeresi Elarys áke rýhynyń, ata rýhynyń jalǵasa jel­biregen týyndaı kó­rindi. «Qaı­­­sar­lyq jaıly óleńdi qanjarmen tasqa qashadym. О́l­eń­niń atyn men endi «Qajy­ǵu­mar» dep atadym», dep aqyn Almas Ahmet­bek­uly aıt­qandaı, Qa­­jyǵumar esimi qazaq rý­hanııatynyń tarıhyna altyn árip­termen jazylyp qala­tynyna biz de senimdi edik.Qorǵanbek AMANJOL,Almaty.