Kóneden jetken tábárik

Sársenbi, 15 aqpan 2012 7:14

Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýze­ıi­­niń ujymy elimiz Táýelsizdik alyp, derbes egemendi el bolǵaly mezgil ishinde buǵan deıin burmalanyp kelgen otanymyzdyń tarıhyn, sonyń ishinde ózimiz turǵan ólke tarıhyna qatysty jáıtterdi jańa turǵydan zerttep, tıisti baǵasyn berý jolynda eńbektenip keledi.

Sársenbi, 15 aqpan 2012 7:14

Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýze­ıi­­niń ujymy elimiz Táýelsizdik alyp, derbes egemendi el bolǵaly mezgil ishinde buǵan deıin burmalanyp kelgen otanymyzdyń tarıhyn, sonyń ishinde ózimiz turǵan ólke tarıhyna qatysty jáıtterdi jańa turǵydan zerttep, tıisti baǵasyn berý jolynda eńbektenip keledi.

Sonyń arqasynda Aqtóbe oblystyq m­ý­zeıi alǵashqylardyń biri bolyp, mýzeı ekspozısııasyn, mýzeı isin ana tilimizde sóılet­ti. Sóıtip, Táýelsizdik tarıhyna sáıkes jańa ekspozısııalyq qurylym jasaldy, tarıhı tulǵalarymyzdyń ómir joldaryn anyqtaý úshin izdenis jumystary júrgizildi jáne nátıjeli boldy.

Kez kelgen mýzeı isiniń mazmuny onyń kóz tartar taqyrypqa saı ekspozısııasy men qor kolleksııasynyń josparly, sapaly ǵy­ly­mı jumystarymen aıqyndalatyny belgi­li. Qaı mýzeıdiń bolmasyn onyń maqtanyshy – aty, zaty tolyq zerttelgen, deregi mol já­digerleri desek, ondaı zattar bul mýzeıde bar­shylyq. Ol Eset batyrdyń (1667-1749) kireýke saýyty, qazaq memleketin qurǵan Jánibek hannan taraǵan Syr boıynyń qa­zaq­­tarynyń hany Ábilǵazy uly Arynǵazy hannyń (1797-1815) saýyty, Quran sózderi jazylǵan baǵaly ydystar, jergilikti zer­ger­lerdiń qaıtalanbas áshekeı buıymdary, Aı­shýaq han urpaqtary tapsyrǵan kúmis júzik, Ábilqaıyr han, Qarataı sultan urpaqtary tapsyrǵan kezinde ekiniń biriniń qolyna túse bermeıtin Eýropa úlgisinde bederlep kestelengen shashaqty maýyty perde, qos baldaq­ty júzik t.b. bolsa, bul jádigerlerdiń qata­ry endi, mine, taǵy bir qundy zatpen toly­ǵyp otyr. Naqtylap aıtsaq, 1934 jyly qa­zaq ult aspaptar orkestrin qurýshylardyń biri jáne alǵashqy dırıjeri Qambar Erǵo­ja­uly Qarataev – Medetovtiń (1901-1937) qy­zy Bıbizada Qambarqyzy jáne nemeresi Qur­manǵazy atyndaǵy konservatorııanyń aǵa oqytýshysy Aıjan Berdibaıqyzy Rah­man­qu­lo­va ústimizdegi jyldyń sáý­ir aıynda Aqtóbege arnaıy kelip, ata-baba jerine taǵzym etip, eske alý rá­si­min jasap, mý­zeıimizge neshe ǵasyrlar­dyń kýási bol­ǵan kúmis bel­dik tapsyrdy.

Bul beldiktiń erekshe­li­gi, mýzeı qorynda saqtalǵan HVIII-HIH ǵǵ. jatatyn on­shaqty belbeýler túrine uq­samaıtyndyǵy, onyń 8 ót­kiz­beleri tabıǵı asyl tastardy molynan qoldanyp bezen­di­ril­geni desek, kezin­de belbeý has sheberdiń qolynan, dáýletti adamnyń ádeıi surany­sy­men daıyndalǵany kórinip tur. Asa baǵaly bul jádiger ekiniń biri úshin jasalmaǵany belgili. Bul belbeýge berisi úsh ǵasyr ekenin aıtsaq, onyń arǵy ıesi Arynǵazynyń atalary Hıýa handary Qaıyp batyr bolsa, sol jerdegi Orta Azııa­nyń Badahshan aımaǵynda óndirilgen taspenen áshekeılengen dep tujyrym jasaýǵa bolatyn belbeýdiń astary kezinde baǵaly maýytydan daıyndalǵany da baıqalady.

Ekinshi ereksheligi – belbeýdiń ıesi týraly bolmaq. Bıbizada Qambarqyzy sheshe ja­ǵy­nan Arynǵazynyń inisi Mámbet Sultan­nyń shóberesi. Mámbet sultan Arynǵazynyń tusynda Aqtóbe mańyndaǵy Qaratoǵaı aýylynda bolystyq qyzmet atqarǵan. Ol ha­lyqtyń esinde jaqsy isterimen, joq-ju­qanyń jaǵdaıyn túsinip, qamqor bolǵan, daý-damaıdy ádil sheshken adam retinde qalǵan. 1820 jyly hıýalyqtar Arynǵazynyń aýylyn shaýyp, onyń elý shaqty jaqyn-jýyq­taryn qamaýǵa alǵan, sonyń ishinde Mámbet tóre de ketken bolýy múmkin, sebebi ol týraly bizge belgili málimet osymen úziledi.

Al Ábilqaıyr hannyń uly Aıshýaq hannan taraǵan Baımaǵambet sultannyń balasy Mámbet tóre Qobda aýdanynyń burynǵy ataýy «15 jyldyq Qazaqstan» sovhozynyń Qos­kólinde ýezdik basqarmanyń bastyǵy bolǵan. Ol da «Mambet provıtel» atanǵan. Sondyqtan kúni keshege deıin halyq arasynda Mámbettiń kók úıi, tóre aýyly dep atalyp kelgen.

Atalǵan belbeýdi Almatyda suraýshylar bolǵanmen, ákemizdiń kindiginiń qany tamǵan eliniń mýzeıinde tursyn dep Aqtóbe oblys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ákeldik – deıdi jádigerdiń ıeleri.

2009 jyly jaz aıynyń birinde Qobda aý­da­nynyń Jırenqopa mańyna Jas alash gaze­tiniń jýrnalısimen birge issaparda bol­ǵan kezimde eski qorymdardy aralap júrip, tóre rý belgisi basylǵan sapaly, ádemi quı­ylǵan, jazýlary arabsha oıylyp jazylǵan qulpy­tas­tardy kórip fotoǵa túsirip alǵan­byz. So­nyń ishinde oqı alǵanymyz Arystan sultan men onyń jubaıy Marhýmat Týhmyr­za­qy­zynyń qulpytasy, qalǵandaryn oqı almadyq. Tek astyndaǵy tóre tańbalaryn ǵana tany­dyq. Al Mámbet tóre ómiriniń soń­ǵy kezine deıin osy aımaqta ómir súripti. Endigi aıtarymyz, eki Mámbet te Bıbizada Qambarqy­zyna jaqyn týys bolyp keledi. Bul beldiktiń bergi ıeleri 1937 jyldyń qurbany bolǵan Qambar Erǵojauly Qarataev – Medetovtiń otbasy bolsa, arǵysy elden ajyratyp, ómiri­niń sońyna deıin patsha tutqyny bolyp, Reseıdiń Kalýga mańynda súıegi qalǵan Arynǵazy hannyń inisi Mám­bet­tiń múlki bolýy ábden múmkin. Árıne, bul alǵashqy paıym. Bul baǵa jetpes jádiger­diń tarıhy al­daǵy ýaqytta odan ári tereńdetilip zert­te­letini anyq.

Sh.MUQAShEVA, Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń burynǵy qor meńgerýshisi.