Osynyń aldynda Rım papasy qoltyǵyna sý búrikken batys jurty qaıta-qaıta shabýyldap, Altyn Ordanyń biraz jerin basyp alǵan da, Dnepr men Donnyń arasyndaǵy Deshti Qypshaq dalasyndaǵy bizdiń jurtty qyrǵanyn qyryp, qalǵanyn quldyqqa aıdap áketken. Endigi maqsat Edil men Ertistiń arasyndaǵy halyqty jer etý edi. Borsyqty shaıqasynda biz jeńilgende búgingi qazaq degen halyq bolar ma edi, bolmas pa edi?! Taqqa talasqan handar qyrylysyp jatqanda (jıyrma jylda jıyrma han óltirilgen) myltyqsyz halqyn kók myltyqqa qarsy qoıa bilip, jeńistiń týyn jelbirete alǵan, keler urpaqtyń da erkin el bolýy úshin arpalysqan Edige batyrdyń erligi búgingi de, keler urpaq úshin de sheksiz úlgi.
Qumkent qalasynda Qutlyqııanyń otbasynda dúnıege kelgen Edigeniń de ómir joly ońaı bolmaǵan. Taq úshin tartysqa túsken Uryshannyń qolynan Qutlyqııa da, Toqtamystyń ákesi Taıqoja han da qaza bolǵan. Jan saýǵalaǵan Toqtamys ta, bas amandyǵy úshin jas Edige de Ámir Temirdi panalaǵan.
Aqyry janjaldan, qyrqysýdan álsiregen Altyn Ordany taǵyna Toqtamystyń kelýine járdem etken. Ámir Temirge dushpan bolyp shyǵa kelgen Toqtamys ózara jaýlasýǵa ákeldi. Erliginen jurt sózine eligýi basym Toqtamys ózin jańa Shyńǵys han dep túsindi. Ol Shyńǵys han ıelengen jerdiń bárine ózi ıelik etkendeı nıette edi. Kúnbatys jurty Altyn Orda jerin basyp alyp jatqanda ol ony elemeı, túbi túrki elin ózara jaýlaýǵa jol saldy. 1391 jyly Sarysýdy boılaı Toqtamys qolyn qýa shyqqan Ámir Temir qolynyń ishinde Edige de bar edi. Edige kúni buryn jasyryn habarshy jiberip, túbi qazaqy jurttyń Ámir Temir qolynan alysyraq jyljyp ketýine qamqorlyq jasady. Áıgili Ámir Temirmen betpe-bet shaıqasýǵa júzi shydamaǵan Toqtamys Ulytaý ótip, onan ári Tobylǵa jyljı qashyp, aqyry Edildi boılap, orysqa taıaý Kúndirshinge jetken. Odan ári qashatyn da jer joq edi. Oǵan osy jerde biraz orys qoly da qosylady. Kúndirshindegi qyrǵyn soǵysta Toqtamys qoly apatty jeńilis tapty. Ol ózi polıak koroli Vıtovtty panalasa, balalary Jalaladın men Kerimberdi orys knıazdarynyń arasyna baryp, bas saýǵalady. Osy shaıqastan soń keri oralǵan Edige ıesiz qalǵandaı bolǵan Altyn Orda taǵyna Temir Qutlyqty otyrǵyzdy da, ózi Ámir Temirden birjolata bólinip ketti. Ol han taǵyna jaqyndamady, Uly dalany meken etken kóshpeli eldiń arasynan óziniń mekenin tapqan. Edige han taǵyna otyrýdy maqsut tutpaǵan tulǵa. Taıpa-taıpanyń arasynda taq úshin talas bolmaýy úshin, birlikti, tynyshtyqty saqtaý úshin tek qana Shyńǵys urpaqtary han bolýy kerek degen ustanymdy berik ustaǵan.Borsyqtyda Edigeden ońbaı jeńilgen Vıtovttyń beti qaıtqan joq edi. Kúndirshinde jeńile bastaǵanyn kórip, urys dalasyn tastaı qashqan Toqtamysty ol tegin panalatqan joq. Vıtovttyń armany Toqtamysty ári qaraı paıdalanyp, túbi Altyn Ordany basyp qalyp, qorǵaýshysyz qalǵan orystardy da baǵyndyrý edi. Vıtovt Toqtamys bıligine jer bólip berdi, óz áskerin qurýyna kómek etti. Sóıtip ol aqyry Qyrymda Toqtamysty han dep jarııalady. Altyn Ordanyń qasıetti jeriniń biri Qyrymdaǵy jurttyToqtamys bastap kelgen jatjurttyqtardyń zorlyq-zombylyǵynan qutqarý da Edigeniń úlesine tıgen edi.
Han taǵyn Edige batyrdyń, Altyn Ordanyń uly bıiniń syrttaı baqylaýymen, kómegimen biraz ýaqyt basqarǵan, ishteı tynyshtyqqa qol jetkizgen Temir Qutlyq han da ajaly jetip, dúnıeden ozǵan. Han taǵyna endi kim ıe bolady degendeı kezeń týǵan. Antalaǵan úmitkerler jeterlik edi. Uly bı Edige han taǵyna degen talasty birjolata toqtatý úshin taq muragerlik jolmen ǵana beriletin ustanym engizgen. Basqa yńǵaıly tulǵa bolmaǵandyqtan taqqa ózimshildeý Shádibekti otyrǵyzdy. Shádibek ózinshe bılep-tóstemek boldy. Utymdy is júrgize almaǵan Shádibektiń kún saıyn el arasyndaǵy bedeli de kete bastaǵan. Ol Edigeniń sózin tyńdamaýǵa tyrysty. Keshe Altyn Ordaǵa qarsy shyqqan orys knıazdaryna Vıtovtqa qarsy shyǵady degen syltaýymen eki polk ásker de bergen. Sóıtip Shádibek ishteı arazdyqty órshitti. Edige batyrdyń Sibirge ótip ketken Toqtamysqa qarsy attanǵanyn estip, osy shaqty paıdalanǵan Toqtamystyń uly Jalaladın Shádibekti qýyp shyǵyp, Altyn Orda taǵyn basyp qaldy.
Edige batyrdyń at basyn buryp, Altyn Orda astanasyna taıap kele jatqanyn estip Jalaladın Orda taǵyn tastaı qashqan. Edigege bet kórsetýge júzi shydamaǵan, Orda taǵyn jaý nıettige bere salǵandaı bolǵan Shádibek te Ordadan bezgen. Kóp keshikpeı onyń da ajal qushqan habary jetip, Edige muragerlik jolmen han taǵyna Shádibektiń uly Bolatty otyrǵyzdy. Orys jerin panalaǵan Toqtamystyń balalary Jalaladın men Kerimberdi orys knıazdaryn dúrliktirip, jıi-jıi Altyn Orda jerine basyp kirip, qaraqshylyq shabýyldaryn júrgize bergen. Orys knıazdary burynǵysha Altyn Ordaǵa salyq tóleýin de toqtatqandaı edi. Altyn Orda qansha álsirese de orys jeri Altyn Ordanyń orys ulysy bolyp esepteletin. Bul jaǵdaıdy da retteý kerek edi. Ári Borsyqtydaǵy soǵysta Vıtovt bastaǵan batystyń áskerine qosylǵan knıazdardy da jýasytý qajet-tin. Borsyqtydaǵy shaıqastan keıin on jyl ótken soń ondaǵy balany jıyrmaǵa, on bestegisin jıyrma beske keltirip, tyń kúsh jınaǵan Edige batyr joryqqa attandy. Uly bı Máskeý knıazine «Bizge dushpan Toqtamys balalaryn panalatyp otyrsyń, sonyń úshin qalyń qolmen saǵan kele jatyrmyz», degen hat ta jibergen. Shybyn jany kózine kóringen Máskeý knıazi Vasılıı qalany tastaı qashty. Máskeý qorǵanynyń irgesine taıaý salynǵan aǵash úılerdi «jaýdan qorǵaýdy qıyndatady» dep boıarlar órtegen. О́rt qalanyń ishine de kirgen. Sóıtip Máskeýdi órt shaldy. Qorǵannyń syrtynda baspanasyz qalǵan san myńdaǵan orystardy bala-shaǵasymen qorǵan ishine kirgizbedi. Edige batyr tas qamaldy shabýyldaýǵa asyqpady. Ol birde-bir sarbazynyń bosqa ajal tapqanyn qalamady. Uly bı Tver knıazi Mıhaıldyń Ivanyna tas qamaldy buzý úshin zeńbirekterimen kelýin tapsyrǵan. Ivan da zeńbirekterin súıretip kelip qalǵan edi. Máskeýdi ustaǵan boıarlarda da es qalmaǵan. Tamaq jetispeı qala halqy da ashyna bastaǵan. Boıarlar ózderiniń kinási úshin úsh júz myńdyq altyn tóleıtinderin ári Altyn Ordaǵa máńgi baǵynatyndaryn aıtyp elshi de jibergen edi.Osyndaı sátte Altyn Orda taǵyndaǵy Bolat hannan asyǵys habarshy keldi. Edige batyrdyń orys jerine ketkenin paıdalanyp, kúnbatystyń qarýly áskerin ertip, Jalaladın Ordaǵa jetipti.
Altyn Orda taǵynyń mańynda búlinshilik bolyp jatýy Edigeni eriksiz máskeýlikterdiń usynysyn qabyldaýǵa májbúrlep, Ordaǵa qaraı at basyn burǵan. Uly bı Vasılıı knıazǵa hat jazyp ketken eken. Kóne arhıv muny da saqtapty. «Orys jeri bizdiń adal ulysymyz bolatyn... salyq tóleıtin... sen óziń ne istep júrgenińdi bilemisiń? Ulysyń talan-tarajǵa tústi... Han salyǵyn ornymen tólep tursań, orys jeri tynysh bolar edi. Al sen qul sııaqty buqpalap qashyp júrsiń. Oılan da aqylǵa kel».
Munan keıin Máskeý knıazi óle-ólgenshe salyqty ýaqytynda Ordaǵa jetkizip turǵan. Altyn Orda taǵyna ıe bola qalǵan Jalaladın Edige batyrǵa qarsy shyǵýǵa júregi daýlamaı, taqty tastaı qashqan. Onyń taǵy da Vıtovtty panalaǵany estilgen. Taq talasy Bolattyń da basyn jutqan. Basqa retin tappaǵan Edige Altyn Orda taǵyn Bolattyń týǵan aǵasy Temirge bergen. О́rkókirek Temirdiń handyq isi Shádibekten aspady. Temir han Edigeden teris aınalǵan. Bul arazdyqty sátti paıdalanǵan Jalaladın bir-aq túnde Orda taǵyna ıe bolyp shyqty. Edige bul joly istiń ańysyn kútip, asyqpaǵan. Taqqa osynsha umtylyp júrgen Jalaladınniń isin kórgisi kelgendeı edi. Biraq sonsha bolmaǵan, Jalaladındi inisi Kerimberdi óltirdi degen habar jetken. Taq talasy taǵy da shyńyna jetkendeı. Kerimberdiniń handyǵy da uzaqqa sozylmady, ol inisi Kepektiń qolynan ajal tabady.Jalaladındi Vıtovt qoldap, ol Vıtovttyń degenin jasasa, Kerimberdi Máskeýdiń qolshoqpary. Vıtovttyń da, Máskeýdiń de súıengeni altyn-kúmiske arany ashylǵan bilikti top. Kepek te olardan uzap ketpegen.
Edige batyr orys pen lıtvanyń arasyna kezek júgirgen Kepekti han Ordasynan qýyp tastap, han taǵyna Shyńǵysty otyrǵyzǵan. Shyńǵys Buhar, Samarqan jaǵynda ósip, shyǵystyń tárbıesin alǵan, dini basqany kápir dep túsinetin sultan edi. Tárbıesi bóten Shyńǵystyń taqqa ıe bolýy Vıtovttyń bar josparyn buzǵan. Ol endi Shyryn áýletimen jalǵasyp, Egimberdini Qyrym hany dep jarııalady. Ile saqadaı-saı áskerine Radzıvılındi qolbasy etip taǵaıyndap, joryqqa attandyrǵan. Oıda joqta habarsyz jetip kelgen jaýǵa Shyńǵys qolda bar jasaǵymen qarsy shyqqan. Sol arpalysta Shyńǵys ta qaza bolady.
Endi 1411 jyly Derbis sultandy han taǵyna ıe etken Edige Egimberdiniń sońyna túsedi. Vıtovttyń odaqtasy genýıalyqtar mekendegen Tana qalasyn basyp aldy. Qashqan Egimberdi Kofany panalaǵan edi, Edige batyrdan qoryqqan kofalyqtar ustap beretin bolǵan soń, odan da qashyp shyqty. Lıtvaǵa bet alǵan Egimberdini jolshybaı saparlastary óltirip tynǵan. Qansha ret jeńiliske ushyrasa da dúmpýi arǵy jaǵynan bolyp jatqan Polıak, Lıtva, oǵan qosylǵan orys knıazdarynyń negizgi maqsaty Altyn Ordany joıýǵa arnalǵan joryqtaryn toqtatpady. Orda úshin tynyshtyq kerek edi. Uly bı Edige batyr polıak koroli Vıtovtqa hat jazǵan. Hatta «... Ar namys úshin bel jazbaǵan, talaı erlik istegen bizge kóńilsiz kárilik kelip jetti. Qalǵan ǵumyrymyzdy beıbit tynyshtyqqa baǵyshtaǵanymyz durys bolar. Ekeýara tógisken qanymyzdy jer jutty... júregimizdegi ashý-yzany... sý sóndirdi», dep jazylǵan. Biraz tynyshtyq ornap, kelisim de jasalǵan.Bir kezde Edigege qatyn bolǵan Toqtamysqyzy Jánike saqtap qalyp, keıin jat jerde ósken Kádirberdini Shyryn áýleti súıep, Qyrymda han dep jarııalandy da, ony Vıtovt qoldap shyqty. Vıtovttan muzdaı qarýlanǵan ásker alyp, oǵan Qyrym jurtynan jasaqtalǵandardy qosyp, Kádirberdi Altyn Ordaǵa qarsy joryqqa shyqqan. Edige batyr jaýmen Elek ózeniniń Úsh bórte atalatyn saǵasynda kezdesti. Dushpandy bastap kelgen Kádirberdi ajal qushsa, Edige de aýyr jaralanǵan.
Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ánes Saraı «Noǵaıly» degen bultartpas derekter negizinde jazylǵan zertteý kitabynda Edigeni «Láshkerbasy Hajy Muhammed (Kóshim hannyń babasy) Qumkent, Baba túkti Shashty Ázız janyna jetkize almaı, Ulytaýǵa jerledi» dep tarıhı derekterge súıene otyryp dáleldegen.
Taqqa otyrýdy maqsut tutpaǵan, bar ǵumyryn uly memlekettiń taǵyn da, halqynyń baǵyn da saqtaý úshin sarp etken Edige batyr dúnıeden ozǵan.
Uly tulǵaǵa ár eldiń de, árkimniń de bar talasy. Reseı ǵasyrlar boıy Shyńǵys handy jamandap keldi. Sol orystyń bir jýrnalısiniń «Velıkıı Chıngız han slavıanskogo proıshojdenııa» dep jazǵanyn oqyp, tańǵalǵan edik.
Uly Edigeni tatar da, bashqurt, qaraqalpaq, noǵaı da ózderiniń ulttyq batyry dep esepteıdi. О́ıtkeni bul halyqtardyń barlyǵy da Altyn Ordanyń quramyndaǵy elder. Olarda Edige týraly talaı jyrlar saqtalǵan.
Keıingi kezde Edige batyrdyń máńgilik orny týraly neshe qıly áńgimeler shyǵyp júr. Aldyńǵy jyly bireýler Er Edigeniń molasyn Mańǵystaýdan tapqan bolyp jazsa, ótken jyly «pálen degen shal aıtty» dep, Edige Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda jerlengen dep jazdy. Biraq sol aýdanda Edigeniń jaly degen jota bar ekenin, sondaǵy bir beıittiń Edigeniń anasynyń molasy dep atalatynyn burynnan biz estigen jaǵdaı ári ol týraly gazetter de jazǵan.
Shoqan Ýálıhanov janyna akademık Shrenkti ertip, Ulytaýǵa shyǵyp, Edigeniń basyna táýep etken. Bul qazirginiń alyp-qashpa sózi emes, tarıhı fakt. Shoqan da, oǵan jol bastap barǵan aqsaqaldar da ımany bar, ádil, taza jandar. Olar bir qııalı áńgimeni aıta salatyn búginginiń aýmaly-tókpeli shaldary emes.
Er Edigeniń, qazaqtyń uly bıiniń Ulytaýdyń shyńynda jatqan týraly báz bireýlermen aıtysqanymyz «Egemen Qazaqstan», «Túrkistan» gazetterinde kezinde jaryq kórgen. Edigeniń bassúıegi degen súıekti qolymyzǵa ustap otyryp, onyń olaı emes ekenin, Edigeniń pıramıda tárizdi tas molasy ashylmaǵanyn da dáleldep shyqqan edik.
Saıyn dalanyń saıypqyrany Er Edigeniń Uly daladan shyqqan batyry ekenin bar álemge moıyndatatyn ýaqyt ábden jetti. Uly bı Edigeniń dúnıeden ozǵanynyń 600 jyldyǵyna oraı Nur-Sultan bastap, Qaraǵandy qostap, Ulytaýda táýep etetin ǵylymı- praktıkalyq konferensııa ótýi suranyp turǵan jaǵdaı. Ári bul ulttyq namysymyz da. Oǵan tatar, bashqurt, noǵaı, qaraqalpaq ǵalymdary qatyssa, nur ústine nur.Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy