Nesibeniń negizi kóktemde qalanady

Bul saıasattyń máni mynaǵan saıady: budan bylaı kez kelgen dıqan kóktemge qaraı tuqym sharýashylyǵyna kelip, óziniń egis alqabyna sapaly tuqymdy tegin alý múmkindigine ıe boldy. Álbette, sýtegin dúnıeniń bolmaıtyny ras. Jańaǵy tegin berilgen tuqymnyń qunyn memleket óńirlerdiń bıýdjeti esebinen tikeleı tólep beredi. Al sharýa bolsa, kúzde astyǵyn jınap alǵan soń, tuqymnyń 30% qunyn áleýmettik qorǵa qaıtarady.

Aıta ketetin jaıt, bul tásil boıynsha birinshi reprodýksııaly tuqymdy alýǵa bolady. Ol úshin tonnasyna 80 myń teńge degen baǵa ornatylǵan. Eger dıqan elıtalyq tuqym alǵysy kelse, onda baǵa aıyrmasyn tuqym sharýashylyǵyna tikeleı tóleýi tıis. Iаǵnı, elıtalyq tuqymnyń tonnasy 100 myń teńge tursa, onyń 80 myń teńgesin memleket jabady da, qalǵan 20 myń teńge aıyrmasyn dıqan óz qaltasynan tóleıdi.

Qazirgi tańda Qaraǵandy oblysynda eki elıtalyq tuqym sharýa­shy­lyǵy jumys isteıdi. Onyń biri Nura aýdanyn­daǵy «Shahterskoe» JShS bolsa, ekinshisi – Buqar jyraý aýda­nyn­­da­ǵy A.Hrıstenko atyndaǵy Qaraǵan­dy aýyl sharýa­shylyǵy táji­rıbe stansasy. 

Bul jerde qaraǵandylyq dıqandar tuqymdy tek osy sharý­ashylyqtardan alsyn degen shek­teý joq. Mysaly, shar­ýalar ózi qalaǵan tuqym­dy eli­miz­diń kez kelgen óńirinen satyp alýǵa qu­­qy­ly. Tip­ti, sheteldik seleksııa tuqymyn tań­­dasa da erik ózderinde. Tek ol attestasııa­dan ót­ken qa­zaq­­standyq taýar ótkizýshi bolsa jetkilikti. Dıqandar úshin jyldyń taǵy bir jańalyǵy bar. Bul mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa qatysty. Jańa tártip boıynsha osy jyldan bastap mıneraldyq tyńaıtqyshtar alý­ǵa arnalǵan sýbsıdııanyń 50% mól­sheri alqaptarynyń agrohı­mııa­­lyq kartogrammasy bar sharýa­­shy­lyqtarǵa ǵana beriledi. Agro­hı­mııalyq kartogrammanyń paıdasy sol, topyraqqa jasalǵan saraptama negizinde jerdiń qunarly bolýy úshin ne qajet ekendigin taıǵa tańba basqandaı kórsetip otyrady. Bul jerde bir eskeretin jaıt, atalǵan kartogramma sharýashylyqtardyń kóbinde bolǵanymen, bira­zynda áli kúnge deıin joq. Sol sebepti, atalǵan normany engizý taǵy bir jylǵa shegerilgen. 

Qaraǵandy oblysynda bıylǵy egis naýqany 10 mamyrdan bastalady dep josparlanǵan. Bul týraly oblystyq aýyl sharýashylyǵy bas­qar­masynyń basshysy Saǵynjan Apaqashov málim­dedi. Resmı málimet boıynsha, egistikke 17 myń­n­an astam aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy shyq­paqshy. Onyń ishinde 11 myńnan astam traktor, 167 zamanaýı egis kesheni, 6 200 tuqymsepkish bar.

Osy jyldan bastap ósimdik ósirýshiler de tuqymdardy norma boıynsha tólemsiz alady. Al olardyń quny elıtalyq tuqym sharýa­shy­lyq­taryna sýbsıdııa esebinen óteledi. Bul maqsatqa jergilikti bıýdjetten 473 mln teńge bólingen. Kúzde egin jınaǵannan keıin birin­shi reprodýksııaly tuqymnyń 30% qunyn sharýa­shylyqtar «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ mamandandyrylǵan uıymyna qaıtarady.

«Agrarlyq nesıe korporasııasy» fılıaly­nyń aqparaty boıynsha, kóktemgi egis jumys­taryn júrgizý úshin astyq egetin úsh aýdannyń, atap aıtqanda Nura, Osakarov jáne Buqar jyraý aýdandarynyń 22 sharýashylyǵy jyldyq mólsherlemesi 5,5% quraıtyn 713 mln teńge somasynda jeńildetilgen nesıe alǵan. Egistik alqaptarynyń bulaısha ulǵaıyp jatqanyn bylaı túsindirýge bolady: byltyr dándi-daqyldarǵa degen álemdik baǵa kúrt ósti de, dıqandar jyldyń basynda táp-táýir tabysqa qol jetkizdi. Iаǵnı, bıyl oblystyń jer emgen sharýalary dándi-daqyldar ishinde, ásirese bıdaı men arpany molynan sebýge yntaly bolyp otyr. Osy jyldan bastap «QazAgro­-

Qar­jy» AQ arqyly lızıngke aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý júıesi barynsha qoljetimdi bolady. Memleket sharýashylyq úshin bastapqy jarnany sýbsıdııa túrinde, qarjy ınstıtýtynyń arnaıy shotyna aqsha aýdarý arqyly tóleıdi.

Bıyl oblysta 969 myń gektar jerge dán sińi­ril­mekshi. Bul ótken jylǵymen salys­tyrǵanda egis alqaby 57 myń gektarǵa ulǵaıady degen sóz. Atal­ǵan ózgeris, ásirese, oblystyń Buqar jyraý, Nura jáne Osakarov syndy astyq­ty aýdandarynda barynsha kórinis tapty. Mysa­ly, Bu­qar jyraý aýdanynda egistik 15,1 myń ga ar­tsa, Nura aýdanynda 17,1 myń ga, al Osa­karov aýdanynda ol 15,3 myń gektardy qurady.

Negizi, oblysta egis naýqany bıyl­ǵy kózdelgen mejeden bir aptadaı keıin bastalatyn. Biraq ǵylymı negiz­demege súıenip, bıyl dán sińirýdi erte bastaýǵa týra kelip tur. О́ıtkeni aýa raıyn boljaýshylardyń aıtýynsha, jyl saıynǵy kórsetkishter kóktemniń erte kelip, kúzdiń de mezgilinen buryn túse bastaýǵa bet burǵanyn rastap otyr. Iаǵnı, erte sepseńiz, kúzdiń sýyǵy­na shal­dyqpaı, eginińdi kún jylyda oryp alasyz.

Osy oraıda ǵalymdar dándi-daqyl­dardyń erte pisetin suryptaryna ba­symdyq berý kerektigin aıtady. Mysaly, «Qaraǵandy 22», «Qarabalyq 90», «Seke» syndy suryptar tamyz aıynyń ózinde pisip jetiledi eken. Solaıy solaı ǵoı... Degenmen, A.Hrıstenko atyndaǵy Qaraǵandy aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasynyń dırektory Baýyrjan Qalymov bul is ári qaraı tereń reformalaýdy qajet etetinin aıtady. Máselen, seleksıoner-ǵalym­dar qazirgi ýaqytta múldem kereksiz bolyp qalǵan. Olarǵa memleket tara­pynan tap­syrys ta berilmeıtin kórinedi, granttar da bólinbeıdi eken. «Seleksııa degenińiz – zor eńbek! Árbir surypty ómirge ákelý úshin qanshama jyldar ketedi deseńizshi?!», deıdi B.Qalymov. 

Taǵy bir másele – atalǵan tájirı­belik stan­saǵa tuqym tazartatyn zamanaýı jeli men zerthana kerek. Al mundaı qymbat ári óte qajet dúnıe ázirge oblysta joq. Máselen, jeliniń quny shamamen 250 mln teńge bolsa, zerthana 10 mln teńge turady.

Bıyl Qaraǵandy oblysy úshin dala jumys­taryna arnalyp 18 myń tonna arzandatylǵan jaǵar maı bólindi. Bul eki operator arqyly bosatylatyn bolady. Birinde lıtri 171 teńge bolsa, ekinshisinde baǵa ortalyqtan qashyq orna­las­qanyna baılanysty 172 teńge dep belgilengen. Degenmen, munyń ózi sharýalar úshin ájeptáýir qoldaý bolatyn túri bar. Nege deseńiz, qazir kommersııalyq janar-jaǵar maı stansalarynda dızel otynynyń bir lıtri 195 teńge turady. 

Jýyrda memlekettik organdar, qar­jy ınstıtýttary men aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileriniń qaty­sýy­men ótken jıynda Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Serik Shaıdarov kóktemgi egis jumystaryna ázirlik keste boıynsha júrip jatqanyn, tuqym men janar-jaǵar maıdy qarjy­landyrý, eginshi qaýymdy qamtamasyz etý máseleleriniń tolyq sheshilgenin málimdegen bolatyn. Iаǵnı, soqa-saımanyn saılap alǵan qaraǵandylyq dıqandar erteńgi nesibe-rızyqtyń negizin qalaıtyn egis naýqanyn asyǵa kútip otyr. Qaraǵandy oblysy