Jahandyq ekonomıkadaǵy sońǵy úrdisterge qanyqty

Mártebeli spıkerlerdiń qa­tarynda postındýstrıaldyq qoǵamdy zertteý ortalyǵynyń dırektory, halyqaralyq ister jónindegi Reseı Federasııasy ǵylymı keńesiniń múshesi Vla­dıslav Inozemsev, sondaı-aq Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıka ǵylymdarynyń pro­fessory, bangladeshtik bankır Muhammed Iýnýs boldy. Al­dymen Vladıslav Inozemsev «Tór­tinshi ónerkásiptik revo­lıýsııa: ańyzdan bólek aqı­qat» taqyrybyndaǵy oıymen bó­listi. Reseılik maman, búgin­de qar­qynǵa qarqyn qosqan tehno­logııalyq betburys jaıly 45-50 jyl buryn boljanǵanyn aıtyp ber­di. 

– Qazirgi qoǵamnyń ómiri ja­­ńa tehnologııalarmen ty­ǵyz baılanysty. 2008 jyly mo­bıl­di devaıstardyń qaptap ket­keni sonshalyq, tipti olar­dyń­ sany abonentterden de­ asyp tústi. Jańa zamanda qyz­­met­terdiń 70 paıyzy aq­pa­rat­­tyq tehnologııalardyń kóme­gimen júzege asyp jatyr. Bi­raq onyń adam ómirine keri áse­ri tıip jatqan joq. Búginde halyq­aralyq ekonomıka sarapshylary, 27 jyldan keıin 47 salany avtomattandyrylǵan júıe almastyrady degen joramaldy ja­rysa aıtyp júr. Týra osyǵan uq­sas pikirler 60-80 jyldary da aıtylyp, bolashaqta jumys­syz­dyq beleń alady degen sóz jıi qaı­talanatyn. Alaıda ýaqyt kórsetkendeı, qýanyshymyzǵa oraı oǵan jetken joqpyz. Eger Qu­rama shtattar ónerkásip ındýs­trııa­syn tolyǵymen avtomatty re­jimge aýystyrsa, álemniń damýy túbegeıli basqa arnaǵa aýysýy bek múmkin. Degenmen, myna nár­seni eskergen abzal. Eger de damyǵan elderde ındýstrııalandyrý serpindi júrse, onda jumyssyzdyqtyń aldyn alýǵa bolady, - deıdi V.Inozemsev.        

Al bengaldyq professor Mu­­ham­med Iýnýsqa keleshekte qar­­jyger bolatyny úsh uıyq­­tasa da túsine kirmegen eken. Eńbek jolyn qarapaıym aýyl muǵalimi bolyp bastaǵan ony bul salaǵa jerlesteriniń ke­deı­shilik taýqymetin tartýy ákel­gen. Ásirese keteýi ketken eldi me­kenderdegi halyqtyń múshkil jaǵ­daıy qatty áser etse kerek. 

– Kún saıyn aýylǵa baryp, ha­lyqtyń áleýmettik muqtajyn zert­tep, jaýabyn izdeýge kiris­tim. Anyqtalǵandaı, aýyl tur­ǵyn­dary shaǵyn nesıelerdi úl­ken paıyzdyq mólshermen alyp júripti. Adam­dardy qanaýshylardyń yq­­palynan qutqarýdy maqsat tut­tym. Qarapaıym adamdardy­ ka­pıtalısterdiń qoly­nan bo­sat­­­qa­nyma qýanyp júr­dim. Tur­ǵyndar bankter tek­ aýqat­tylarǵa ar­nalǵan de­gen oıda bol­ǵan. Banktiń mańaıyna da jol­aǵysy kelme­gen. Sóıtip kedeılerge bank ashý tý­raly sheshim qabyldap, úl­­­ken shaıqas bastaldy. 1976 jy­ly mınıstrlikke hat jazyp, bank qurýdyń joldaryn qarastyrdym. Bul bastamam­dy kóbisi unata qoıǵan joq. Kóp­shiligi «Seniń esiń durys emes. Kedeıler aqshany qaı­tarmaıdy» degendi maǵan jıi aıtatyn. So­ǵan qaramastan kózdegen maq­satymnan tanbadym. Bizdiń basty ustanymymyz – adamdar bankke barmaý kerek, kerisinshe bankter adamdarǵa jaqyndaýy qajet, - dedi ol. M.Iýnýs, búgin­de 80 myń aýyldy eldi mekendermen jumys isteı­tinin, 99 mln áıel adam banktiń klıenti bolyp otyrǵanyn aıtty.  

Dál osyndaı mazmundy kezdesý L.N.Gýmılev atyndaǵy Eý­ra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde jal­ǵasty. «Shabyttandyrýshy ósim: adamdar, qalalar, ekonomıkalar» taqyrybyndaǵy dáriste amerıkalyq-ızraıldik ekonomıst, AQSh-tyń Federaldyq re­zervter júıesiniń burynǵy vı­se-tóraǵasy Stenlı Fısher geo­saıasattaǵy tektonıkalyq ózge­risterdiń álem ekonomıkalaryna qanshalyqty áser beretinine toqtaldy. Jasyratyny joq, bú­ginde dúnıejúzilik naryqtaǵy iri oıynshylar – AQSh pen Qy­taı. Eki eldiń arasyndaǵy eko­nomıkalyq qyrǵıqabaqtyq tu­tastaı jahandyq qarjy jú­ıesine nuqsan keltirip otyr. Do­nald Tramp Amerıkaǵa eksporttalatyn qytaılyq taýarlarǵa baj salyǵyn engizip, resmı Va­shıngton men Beıjińniń arasy odan saıyn órshı túsken-di. Qy­taı da qarap qalmaı jazdan bas­tap AQSh-tyń quny 60 mlrd dol­larǵa baǵalanatyn ımportyna keden salyǵyn engizbek nıette. Saqa sarapshy, eki mem­lekettiń bıligi ortaq pátýaǵa kel­mese, munyń arty 30-shy jyldardaǵy «Uly kúızelistiń» ekinshi tolqynyna alyp kele me dep alańdaýly.     

– Bizdiń zamanymyzdan buryn Sparta jáne Afına syndy alyp ımperııalar ómir súrdi. Biri qýaty tolysqan iri el bolsa, ekin­shisi kúsheıip kele jatqan jas memleket edi. Alaıda eki el­diń arasyndaǵy jaǵdaı únemi shıe­lenisip, nátıjesinde Sparta men Afına 12 ret soǵysqan. Qazir olar jaıly tek tarıh betterinen ǵana bilemiz. AQSh jáne Qytaıdyń arasy osyǵan uqsas. Bul alańdatarlyq másele. О́z basym muny qalamaımyn. Onyń sońy daǵdarysqa alyp keledi. Budan shyǵatyn joldy tabýymyz qajet. Qytaı tarapy tehnologııalardy kóshirý úrdisin toqtatpasa, Aq úı tarıfterdi alyp tastamaıtyny anyq. «Uly­ kúı­zelistiń» ekinshi márte qaı­talanýyn boldyrmaǵan abzal. Sol sebepti osy baǵytta Halyq­aralyq valıýta qory jáne basqa da uıymdarmen jumys istep ke­lemiz, – dep atap ótti Stenlı Fısher. Dáris sońynda ýnıversıtet basshylyǵynyń sheshimimen amerıkalyq ekonomıstke oqý orynnyń Qurmetti doktory ataǵy tabystaldy.  Jaqsylyq MURATQALI