Aldaspan jyrdyń aqıdasy

Búgingi tańda osy zamannyń Ma­ham­beti bar ma? Joq dep aı­týǵa aýyz barmaıdy, biraq bar dep aıtyp, aqıqattyń aýyr jú­gin kóterýge júrek jasqanady. Muz­ba­laq aqyn Muqaǵalıdyń jyryna júgin­sek: «Mahańdar joq, Mahańdardyń sar­­qyty, Muqaǵalı Maqataev bar mun­da!» Aqynnyń osynaý qulaqsińdi bol­ǵan qosyǵyn jadymyzǵa jazyp alǵa­ly da talaı jyldar ozdy. Dala demok­­ratııasynyń dańǵaıyr kezeńinde týǵan daýylpaz jyrlarymen dáýirdiń dıda­ryna esimin jazǵan alamanshyl aqyn­dar­dyń joryǵynda árqashanda naıza ushynda tura­tyn Mahambettiń órlik pen erlikke toly tolǵaý-saryndary tek qana «teńdik úshin aqyryp-jekirýden» turmaıdy, onyń poetıkalyq qýaty, ishki energetıkasy, dınamıkalyq serpini, kórkemdik kestesi tutas bir rýhanı álemdi qurap, qazaq jyrynyń qadir-qasıetin ǵasyrdan ǵasyrǵa júgin aýdarmaı alyp kele jatyr. Demek, qazaq poezııasynyń qanynda mahambetshil mártebe, aqıqat aqıdasy bar.

Sanadaǵy silkinis pen iz­ashar­lyq izdeniske boı urǵan ult­tyq óleńniń óne boıyndaǵy ma­hambettik mura qazaqy júrektiń qan tamyrynda áli qozǵalysta. Demek, osy zamannyń Mahambeti qazaq qoǵamynyń poetıkasynda tutastyq túzgen. Búgingi qazaq jyrynyń bulqy­ny­syndaǵy ser­pin men sert budan eki júz jyldaı burynǵy Mahambet kezeńi­men salystyrǵanda qoǵamdyq qury­lystyń ishki zańdylyqtary aıasynda boı kórsetedi. Dástúrli arnalar men kórkemdik sabaqtastyq úrdisin paıym­da­ǵan­da, kóne sarynnyń ishki ıirimi búgingi qazaq jyrynyń qan tamyrynda búlk-búlk soǵady.

Biraq búgingi aqynǵa «nege Mahambet bolmaısyń» dep kiná qoıa almaısyz. Mahambet bolý – taǵdyrdan. Keshegi keńestik kezeńde, áleýmettik saıasattyń qoǵam­dyq saıasatqa moınyn burǵan kezinde, Abaı aıtqan: «aqyryn júrip, anyq basatyn» poezııa aldyńǵy orynǵa shyǵyp, astar men tuspal shyndyq shek­peni­niń shalǵaıynan tam-tumdap kórinip, izdegen kóńildiń kózaıymyna aınaldy. Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń: «О́tirik qostym azyraq, ótkizý úshin shyn­dyqty» degeni sodan. О́tirik óleń­niń ótkinshi aǵysy kommýnıstik kodeks­tiń taraýlaryna aınalǵan zamanda Mahambetti «sharýalar qoz­ǵalysynyń shaıyry» degen sha­blonǵa saldyq. Onyń poe­tı­kalyq qýatyn ertegilik erejege salyp, samoderjavıeniń ǵa­syr shańynyń astynda qal­ǵan­ samarqaý siltemesine aı­nal­­dyryp, etnografııalyq-ult­tyq naqyshyn ekzotıkalyq-naý­qan­dyq árleýge ǵana jumsadyq.

Ult-azattyq uly kúrestiń usta­ha­­­na­synda umtylyp naıza umsynǵan, aldaspan shaıqap bul­qyn­ǵan, ereýil atqa er sal­ǵan, egeýli naıza qolǵa alǵan Maham­bet­tiń maıdanger jyrlary jyl­­dar boıy jeke adamnyń ashý-yzasy bolyp ta «baǵalanyp», jekeniń jel qýǵan sózi bolyp­ Jáń­girdiń, onyń jandaı­shap­tary­nyń atyna baǵyttalyp keldi. Sol kezdegi tarıhı-áleý­met­tik jaǵdaı, teńsizdik pen ádi­let­sizdik qaısar jyrdyń ny­sany bolyp, ol taǵdyrdan ǵana­ emes, taqta otyrǵandardan tepe­rish kórgen áleýmettiń atqa mingen adýyn namysyna aınaldy. Isataı bastaǵan buqarashyl qoldyń birden dúrk etip, dúbirge aınalýynda osyndaı tarıhı serpilis jatyr edi. 

Mahambet ǵumyrnamasynda­ǵy bir izge túspegen aqtańdaq­tar­ aqyndy zerttegen H.Dos­muham­betovten bastap, odan keıingi Q.Jumalıev, B.Amanshın, I.Kenjalıev, Á.Saraı, A.Seı­dimbek, t.b. eńbekterinde bir-bi­rine keıde kiri­ge­tin, keıde­ al­­shaqtaıtyn derektermen dáıek­telip, biraq onyń atasy Qul­má­li­niń (Qulmanııaz, Qurmanııaz, Máti, t.b.) alshyn ishindegi berish rýyna kirme ekendigine biryńǵaı kýálik etiledi. Qalaı bolǵanda da, Mahambettiń qazaq halqynyń uly aqyny ekendigi tarıhı fakt. Tegi shved A.Sývorovty, arǵy tegi arab Pýshkındi, aǵylshyn lor­dynyń urpaǵyna qatysy bar­ orystyń uly aqyny M.Ler­montovty orystar han kóterip, tóbelerine shyǵaryp dáriptese, biz Mahambettiń tegine jabysyp, anaý eken, mynaý eken dep aýa jaıylýymyz tarıhı qatelik bolar edi degen oıdamyz. Uly kóshtiń uzyn boıynda bolyp jatatyn aýmaly-tókpeli ushyrasýlardan halqymyzǵa qazyna bolyp qo­sylǵan ulylardyń tegine úńi­lý­di teristeıtin taǵylymdy bas­shylyqqa alǵan durys. «О́zi bol­ǵan jigittiń túp atasyn qaz­ǵan ıt» degendi aıtqan dana qa­rııa­larymyz kópti kórgesin, kepti bil­gesin de osy sózdi aıtqan bolar.

Bizge Mahambettiń tegi emes, talanty, bótendigi emes, qazaq­shyl halyq­shyldyǵy, adasyp kel­geni emes, aqyn­dy­ǵy asa qajet. Ol qazaq halqynyń XV-XVIII  ǵasyrlardaǵy dalalyq sa­ryndaǵy sertshil poezııasynyń uly dástúrin óz zamanyndaǵy ta­rıhı jaǵdaılar kezeńinde áde­bı kórkemdigi, tropalyq tap­qyrlyǵy, tanymdyq tuǵyry, rýh­tyq qaısarlyǵy, rýhanı már­tebesi joǵary deńgeıdegi uly shaıyry. Mahambet poe­tı­kasynyń qundylyǵy – onyń asa kúrdeli ári asqaq ta ajar­ly boıaýynda, jeńisker jige­rin­de, ádebı bıik bolmysynda. Ony biz, qazaq halqy, to­lyq tanyp, taldap, túsinip, tııa­naqtap ádebı aınalymǵa kir­gi­zip bolǵan joqpyz. Bul rette, osy taqyrypty barynsha qaý­zaǵan ǵalymdarymyzdyń esim­derine qurmetpen qaraı oty­ryp, osylardyń ishinde aqyn Yǵylman Shórekovtiń «Isa­taı – Mahambet» dastany men halyq jazýshysy Ábish Kekil­baev­tyń «Shandoz» atty tarıhı-tanymdyq romanyn basa aıtamyz. Birinshisinde, sol kezdegi jaǵdaı, aqynnyń ortasy, ol ómir súrgen kezeń shyndyǵy, ara­­las­qan tulǵalar, joryq jyrlarynyń týýyn­daǵy tarıhı sátter, sol kezdegi áleý­met­tik jaǵdaılar jan-jaqty kórinis taýyp, kórkem kestelengen.

Al Ábish Kekilbaevtyń eń­beginde aqynnyń bolmys-bitimi, qalyptasýy, onyń ómi­rindegi jumbaq jaıttar, sol­ kezdegi bılikpen ketisý se­bep­teri, onyń jaýyn­ger jyr­lary­nyń áleýmettik-tarıhı astary, kóterilistiń bastalý jáne jeńilý sal­darlary, maıdan jyr­larynyń aqynnyń azamattyq-batyrlyq kredosyn qapysyz kór­setýi naqty derektermen, bilim­pazdyqpen, qoǵamtanýshy qaı­ratker kózimen tereń zerdelen­gen. Biz Mahambetti Ábish kóregenniń kózimen, zańǵardyń zerdesimen uǵynýǵa tıispiz. Qazaq jyryna arqardaı aıbat, quljadaı qazyna salǵan, teńeýi men keneýiniń ózi qalam ustaǵannyń kóńilin qobaljytyp, «men Mahambet bola almadym, ne shara» degizip, alyp qashqan alań kóńildi betegeden bıik, jýsannan alasa qylatyn jyr-qudyret ulttyq kórkem oıymyzdyń kóshine qaıta qosyla ala ma, sony aıtý lázim. Myna josyqtardy júrek talmaýyna salyp kórińizshi:

Eńseligim eki eli, Egiz qoıan shekeli, Jaraǵan teke músheli, Jaýyryny jazyq,  moıny uzyn, Oq tartarǵa qoly uzyn... Qum saǵyzdaı sozylǵan, Dýlyǵaly bas kesken, Tý túbinen tý alǵan,

Jaýdy kórip qýanǵan. Júrek qandaı, sóz qandaı, bárinen buryn «jaýdy kórse qýanǵan» degen teńeý qandaı? Jaýdan jasqanyp, alań kóńil bolatyn azamat joq bul jerde, ajaldan buryn ardy oılaǵan, «tý túbinen tý alǵan» batyrlyq osyndaı-aq bolar.

Mań-mań basqan sary atan,

Mańǵystap shyǵar óriske, Burynǵydaı qaryshtap, Qona almadyq qonysqa, Kele almadyq keliske, Taǵydaı tańdap sý ishken, Tarpańdaı tizesin búgip  ot jegen,

Taǵy syndy myrza edik.

Patshalyq Reseıdiń qazaq jerin óz jerindeı ıemdenip, janǵa tosqaýyl, malǵa qaqpan qoıǵan aýyr kezeńi, áleýmettik teńsizdik, halyqtyq kek, eldik arman, erlik táýekel yrǵaǵy men uıqasy eren osynaý jyrlarda oqshaý kórinip, aqyndyq qýattyń jarqyly jaýynger sózdiń boıyna jiger quıady. Kezinde Mahambet óleńderin aýda­ramyn dep kelip, onyń jyrlaryn oqyǵanda qyr asyp, qyrqa shalyp, jany qydyryp ketken orys aqyny E.Evtýshenkonyń halin túsinýge bolady. Baı sanalatyn orys sóziniń qaýqary jetpeıtinin uqqan qalamgerdiń bul áreketin qazaq jyrynyń qulashyn qapysyz tanyǵandyq dep topshylasaq, asa qatelese qoımaspyz.

Eriskendeı er bolsa, Soǵysqandaı jer bolsa, Birme birge kelgende, Áli de bolsa bir  Táńirge jylarmyn, Men qaraqustan týǵan – 

halyqpan,

Sóıler sózge jalyqpan, dese el úshin eńiregen erdiń táýekel etip, tas jutqan, qyrsyǵa kele bas jutqan, talqany asaý taǵdyryn tanımyz. О́ıtkeni Mahambet ómir súrgen zaman qazaq dalasynyń otarlyq qamytty ábden moınyna kıip, alqymy aıaýsyz janshylǵan kezi bolatyn. Eline qatqaq, orysqa jaltaq sol kezdegi bıliktiń jaramsaqtyǵy men jádigóıligi janyn jaýratqan jampoz «adyrnasyn ala ógizdeı ańyrat­qan­men» Isataıdan aıy­ry­lyp, «munar kúndi, býra atanǵa shókken kúndi» bastan keship, jaldaptardyń jazasyna ushyrady. Osylaısha qazaq dalasyndaǵy azattyqshyl asyl oıdyń alaýy Qaraoıda qapyda sóngendeı bolǵan. Biraq ol alaý qazaqtyń qanynda, júreginde, janynda kezeńin kútken kekti shoq bolyp jatqan edi. Dáýir aınalyp, dúnıe taǵy bir dúrbeleń salǵanda, 1986 jyly Alma­ty­da lap etip janyp, jeltoqsandy azattyq nuryna bóledi.

Maıdanda qan tógiledi, ja­ýynger jyrda jan tógiledi, biraq onyń óteýi tátti, saltanaty sátti bolady. Muny búgin­gi urpaq, biz, kórip otyrmyz. Ult-azat­tyq maıdannyń qolbasshysy Isa­taı­dy joqtaǵan Mahambettiń eren jyryn oqysaq, teńdik jolynda, áleýmettik ádildik jolynda basyn bergen erlerdiń ulttyq murat-maqsatyn uǵynyp qana qoımaı, osylaı bolýy tıis degen oıǵa tirelemiz. 

Kermıyǵym, kerbezim, Keriskideı shandozym, Qulandaı ashy daýystym, Quljadaı aıbar múıizdim, Qyrmyzydaı ajarlym, Hıýadaı bazarlym,

Teńizdeı tereń aqyldym,

Tebirenbes aýyr minezdim, dep ashy daýyspen aǵasyn joqtaǵan aqyn­nyń erekshe keıipteý men shalqyta sha­myr­­qanýǵa toly shýmaqtary Maham­bettiń qazaq poezııasynyń tarı­hyn­da­ǵy orynyn erekshe bıikke qoıady. Bul bıik tek Mahambettiki emes, bul bıik kúlli qazaqtiki, ulttyq oıdyń usty­ny, alashtyń aqıdasy. Aqıda degen sóz – dinı termın. Aqıda – senim, buljymaıtyn qaǵıda. Islam dinindegi qaǵıda­lar jıyntyǵy. Bular ­Ábý Ha­nı­fanyń «Ýmm ál-barahın» sekildi jınaqtarynda kórinis tapqan. Allanyń jalǵyz ekenine júrekpen ılana otyryp, júrekti belgili bir nanym-senimderge bekitý. Búginshe támsildesek, taban­dylyq, óz maqsatyna shek­siz umtylýshylyq, senim men sert. Allaǵa, perishtelerine, kitaptaryna, elshilerine, Aqyret kúnine jáne taǵdyrǵa, onyń jaqsylyǵy men jamandyǵyna ıman keltirý. Demek, Mahambet qazaq taǵdy­rynyń jaqsylyǵyna sendi, sol úshin qurban boldy. Onyń arabsha saýattylyǵy jaqsy deńgeıde bolǵan, ony aqynnyń sol bulaǵaı kúnderde jan-jaqqa jazǵan suraý-ótinish hattarynan oqımyz. Oryssha saýatty bolǵanyn onymen kezdesken, qýdalaǵan, izine túsken patsha jandarmerııasynyń jazbalarynan anyq kóremiz. 

Demek Mahambet sol kezdegi qoǵam­dyq qozǵalystyń jaı-japsarynyń áleý­mettik astaryn aıqyn túsingen qaı­ratker. Ol eldikke, teńdikke qarsy bol­ǵan joq, qaranyń boıyn búktegen, baı­lyqty ózi úptegen handar men sul­tan­dar­ǵa qarsy boldy. Edilden aıyrylyp eńiregen, Jaıyǵyn joǵalta jazdaǵan jurtymyzdyń jany kúızelgen shaqta atoılap alǵa shyqqan Isataı – Mahambet kóterilisi – el tarıhyndaǵy erekshe kezeń. Olar «Qara qazan, sary balanyń qamy» úshin qylyshqa júgindi, bastaryn báıgege tikti, osy jolda qurban boldy. Uly aqyn Jumekenniń: «bul adamdy jaratqanda aqyn ǵyp, qudaıǵa da bitken shyǵar batyrlyq» deýin onyń Mahambetti tuspaldap aıtqany dep qabyldaımyz.

Aqynnyń qysqa ǵumyrynda qal­dyr­ǵan jyrlaryna qarap otyr­saq, qazaq poezııasynyń bútin bir dáýirlik belesin som­dap ket­ken qaharman. Mahambet poe­zııasy búgingi qa­zaq ádebıetiniń asqar bıigi bolyp, áli kúnge eshkim­­ge aldyrmaı kele jatqany sondyqtan. Osy oraıda Mahambet poezııa­sy rýhtyń joǵary satysy retinde jas urpaqtyń sanasyna serpilis, qaırat-jiger beretini daý­syz. Mahambet poezııa­sy qa­zaq jyrynyń – márttigi. Ult­tyq sanamyzdyń urany. Rýhanı jańǵyrýdyń qamshygeri.

Talantqa taǵzym toqtalmasyn.

О́tegen ORALBAIULY,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty