– Keshirińizder, sizder bolashaq jýrnalıstersizder me? – dep surady tap-taza orys tilinde.
– Iá.
– Endeshe, men qatelespegen ekenmin. Osy sátte:– Qaryndas, – dep jymıdy bizdiń aramyzdaǵy orysshaǵa shorqaqtaý bir dosymyz, – óz tilimizde sóılese bersek qaıtedi, a?!
Qaratory óńdi súıkimdi qyz sál múdirip qaldy da:
– Eger, men óz ana tilimde sóılesem, sizder túsinbeı qalýlaryńyz múmkin, – dedi.– Qalaısha?!
Endi biz tańdanyp, bir-birimizge qaradyq. Sóıtsek, ózimizshe qazaq qyzy dep turǵanymyz – qazaq emes, hakas qyzy eken.
Onyń bizben, ıakı bolashaq jýrnalıstermen nege tanysqysy kelip kidirgenin de keıin túsindik.Bir qaraǵanda, óte qarapaıym, ashyq minezdi, keıde tipti, tym-tym ańǵal bolyp kórinetin sol bir qyzdyń jany óte názik, peıili aq edi. Esimi... umytpasam, Nadejda bolatyn.
Ol óziniń týǵan eli – Hakasııa týraly jıi aıtýshy edi. «Shirki-i-in, sender baryp kórseńder ǵoı! Qandaı tamasha jer! – deıtin tamsanyp. – Men senderdi Hakasııaǵa qonaqqa shaqyramyn. Kelesińder me? Bizdiń eldiń adamdary da týra qazaqtar sııaqty qonaqjaı. Túrimiz de, tirshiligimiz de sizderge qatty uqsaıdy. Tipti tilimizde de uqsas sózder óte kóp! Bilmeıtin jurt bizdi kishkentaı ǵana ult dep oılaıdy. Al shyndyǵynda, tarıhı tamyrymyz óte tereńde jatyr. Meniń tarıh fakýltetin tańdaǵanym da sondyqtan...».
Ol bizden ylǵı da: «Hakasııa týraly jazyńdarshy», dep ótinýshi edi.Sóıtip júrip, bizge geografııalyq kartadan ǵana tanys Hakasııa degen elge qyzyǵýshylyǵymyzdy qalaı oıatqanyn tipti ańdamaı da qalyppyz.
* * *
Hakastar halyq aýyz ádebıetiniń iri ókilderi bolyp sanalatyn jyrshylardy qaıjy dep ataıdy. Olar da bizdiń jyrshy-jyraýlar sekildi batyrlar jyryn, ǵashyqtyq dastandardy birneshe kún boıy jatqa aıtady. Tek, bir ereksheligi, qaıjylar – dybysty tamaqtan shyǵarady. Bylaısha aıtqanda, qyryldap otyryp jyrlaıdy. Bul árıne, sibir halyqtaryna ejelden tán qasıet.
Búgingi bizdiń áńgimemizdiń ózegine aınalyp otyrǵan qaıjy Semıon Kadyshev óz ultynyń baı murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, eliniń rýhyn sóndirmeı, óle-ólgenshe jyrlap ótken tulǵa.
Qaıjyny qadirlep, aıryqsha qurmet tutatyn jurt óziniń toı-tomalaǵyn onsyz ótkizbeıtin bolǵan. Jan-jaǵynan qaýmalap ortaǵa alyp: «Al qane, bizge endi bir jyr aıtyp ber», dep qolqa salady eken únemi. Sonda Semıon Prokopevıch murtyn bir sıpap qoıyp, eki ezýi eki qulaǵyna qaraı jaıylyp: «Áı, men búgin toıǵa «jaıaý» keldim ǵoı!» deıtin kórinedi.
Munyń syry – «meniń qolymda chathanym joq qoı,» degendi bildiredi. Al «chathan» degenińiz – alty-jeti shekti, kádimgi «jetigen» sııaqty mýzykalyq aspap.
Qaıjynyń sózin estigen úı ıesi: «Biz saǵan eń júırik tulparymyzdy ázirlep otyrmyz. Jolaýshyǵa – at, jyrshyǵa – chathan aýadaı qajet ekenin bilemiz», deıdi jymıyp.Sóıtip olar óz aýlyndaǵy eń jaqsy chathandy alyp keledi.
Al Semıon Kadyshev bolsa, álgi chathannyń qulaq buraýyn óz daýsyna keltirip alyp, «Albynjy» jyryn bastaıdy. Sodan soń ret-retimen «Altyn arygty», «Han Kıchıgeıdi», «Aı Hýchyny», «Kýmýs hapattyg Kok pora attyg Kýn Tonysty» jyrlaýǵa kóshedi.
О́z eliniń tarıhyn, qaharman batyrlaryn eske alyp, kóńili tolqyp otyrǵan jurttyń kózine jas úıiriledi. Atam zamandaǵy nebir qıyn da qyzyqty oqıǵalarǵa ózderi kýá bolǵandaı oı-qııaldary kókke samǵap, tý-ý sonaý bıikke shyrqap shyǵady.
«Shyńda ósken shynar aǵashynyń tamyry taý quıqasyna qalaı jabysyp, tastaı qatyp, tyrmysyp jatatynyn kórgenderińiz bar ma? Mine, qaıjy tolǵaǵan jyrlardaǵy beıneler de tap solaı, tyńdaǵan jannyń jadynda ómir baqı saqtalyp qalady, – dep jazady ol týraly hakas jazýshysy Mıhaıl Kılchıchakov. – Kókoraı kóktem mezgiliniń adam kóńilin eshqashan mezi etpeıtini sekildi Semıon Prokopevıch Kadyshevtiń poezııasy da meni eshqashan jalyqtyrǵan emes».
* * *
S.P.Kadyshev 1885 jyly Hakasııanyń Shyryn aýdanyndaǵy Tarshy ulysynda dúnıege kelgen. Jastaıynan ákesimen birge ańǵa shyǵyp, tabıǵatty tamashalap, aınaladaǵy adamdarmen birge ań-qustardyń da tirshiligin kórip- bilip, kóńiline toqyp ósken.
Aq Ýys, Qara Ýys ózenderiniń joǵarǵy saǵasyndaǵy qalyń taıgany kezip, kún qatyp, tún qatyp júrip ań aýlaǵan shaqtarynda óz eliniń muńy men qaıǵysyn tereńnen túsinip, endigi rýhyn sóndirmeýge belin bekem býǵan jan.
Ol kezdegi ańshylyq, rasynda da, aýyr azap pen zor mıhnatqa toly beınet bolatyn. Aptalap-aılap úı betin kórmeı, taıgany kezip, tabanynan tozyp jınaǵan baǵaly ań terilerin ańshylar shet jaqtan kelgen baıshykeshterge bolmashy ǵana arzan baǵaǵa satýǵa májbúr bolýshy edi.Kúnkóris qamymen ol keıin altyn kenishinde de jumys istedi. Munda da tań atqannan kún batqanǵa deıin beli búgilip qum tasıtyn jigitterdiń ýaqyt ótken saıyn mújilip, kúsh-qaıraty taýsylyp, jigeri jasıtynyn kórdi. Sondyqtan jas jyrshynyń sol bir kezdegi tolǵaǵan jyrlary da kóbinese muńdy, qaıǵyly bolyp keletin-di...
«Bizdiń tanystyǵymyz 1945 jyly, soǵys aıaqtalǵan kezde qaıta ashylǵan oblystyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty el ishine shyǵatyn folklorlyq ekspedısııalardy uıymdastyryp jatqan shaqta bastaldy», dep jazady belgili mýzyka zertteýshisi A.A.Kenel. – Jalpy Hakasııa halyq talanttaryna óte baı el. Ondaǵan jyldar boıy Abakan qalasynda jyrshylar men ánshilerdiń jıyny ótip keldi. Sonyń ishinde, ásirese, 1959 jyldyń kókteminde ótken óner saıysyna qatysqan ónerpazdar óte kóp edi. Bul saıystyń basty maqsaty – aqyn-jyrshylardy bir-birimen tanystyrý, shyǵarmashylyq tájirıbe almasý bolatyn».
Mine, sol toptyń ishinde erekshe kózge túsip, halyq jyrlarymen birge óz jyrlaryn da kóktemgi aq nóserdeı seldetip el yqylasyna aıryqsha bólengen Semıon Kadyshev edi.Osydan keıin úkimet qaıjy shyǵarmashylyǵyna erekshe kóńil bólip, keńinen nasıhattaýǵa jol ashty. Esesine ol da úkimettiń qaýly-qararlaryn nasıhattap, úgit júrgizip otyrýǵa májbúr boldy.
Áıtse de, el aqyndy ózinshe qurmettedi. О́zgeshe qadirledi. Ony Halyq qaıjysy dep atady.
Jasy seksenge tolǵan shaǵynda qart qaıjy Mıhaıl Kılchıchakovtyń úıine qonaqqa kelip otyryp:– Mısha, – deıdi ol óz kóńilindegi bir syrdy tarqatyp, – meniń daýsym ylǵı da osyndaı báseń, álsiz boldy dep oılaısyń ba?! Shirkin, jas kezimde qalaı jyrlaǵanymdy kórseń ǵoı! Men áý dep bastaǵannan-aq qyzdar kózin tóńkerip, syqylyqtap kúlip, al jas kelinshekter bolsa, kóziniń jasyn súrtip otyryp tyńdaıtyn-dy!.. Mine qarashy, qulaq salshy jyryma!..
Aq úırek júzgen
Asaý aǵynǵa
Qaraımyn kóz sap, Ata alamyn ba? Qara burymdy, beıkúná qusty, Bilmeımin, múmkin Unatamyn ba?.. Qyzǵa da óstip, Syr aıta almaı, Júrekti únsiz Jylatamyn ba?.. Kók úırek júzgen Kógildir aıdyn. Qaraımyn, biraq, Atpaımyn. Qalqaǵa sol bir, Qospady taǵdyr, Sonda da esteSaqtaımyn...
Iá-á, jan-dúnıeńizben berilip, uıyp tyńdaı otyryp: «Qaıran, qaıjy, myna ómir aqynnyń da, batyrdyń da basynan ótip, baqqa da, baılyqqa da qaramaı, jeldeı zýlap keterin aıtqan ekensiń-aý!» deısiz eriksiz.
Meniń oıyma baıaǵy-y, stýdent kezdegi hakas qyzy oralady. Ol óziniń týǵan elin, ósken jerin saǵynǵanda bizge alystaǵy Saıan taýlary, Abakan dalasy týraly aıtýshy edi.Nárkes qara kózine jas úıirilip, Alataýdyń bıik shyńdaryna qarap:
«Byltyr Qostanaıǵa kartop terýge barǵanymyzda qazaq dalasynyń sondaı ke-e-e-eń ekenin kórip, qatty tańǵaldym», deıtin.
Birde ol Abakannan «Hakas halqynyń maqal-mátelderi» dep atalatyn alaqandaı kitap alyp keldi. Sonda biz: «Apyr-aı, túrimiz ǵana emes, tilimiz de uqsas eken ǵoı», dep shynynda da qaıran qaldyq.
* * *
Rasynda da, hakastar irgemizdegi qyrǵyzdar sekildi bizge týys, rýhanı jaqyn halyq. Olardyń «Albynjy» jyryndaǵy Qulataı batyr, zulym sıqyrshy Iýzýt-Arh (Júziqara), qaraqat kóz sulý qyz Jaryq-Kók, «Han-Kishigeı» jyryndaǵy Kishigeı sekildi keıipkerlerdiń aty, Kem-sý (Enıseı), Aǵbansý (Abakan), Úıbata, Qamysty, Aq jáne Qara ıis, Sarala sııaqty jer-sý ataýlary bizdiń tilimizben birge tarıhymyzdyń da tamyry, túbi bir ekendigin anyq ańǵartyp turady.
О́z ultynyń rýhyn óshirmeı, aýyz ádebıetiniń asyl qazynalaryn saqtap, búgingi kúnge jetkizgen qaıjy 1977 jyly shilde aıynyń 30-ynda dúnıe saldy. Túrkitildes týysqan elderdiń mádenı baılanysy men yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý jolynda qyzmet etip kele jatqan TÚRKSOI halyqaralyq uıymy 2015 jyly S.P.Kadyshevtiń 100 jyldyǵyn keń kólemde atap ótti.