Qalalar ekonomıkalyq ósim ortalyǵy bolýy tıis

Tıisti salanyń sarapshysy retinde, men Q.Toqaev aıtqan on baǵyttyń ishindegi jetinshisine – «О́ńirlerdi damytýdyń jańa baǵdaryna» toqtalǵym keledi. Osy basymdyq aıasyndaǵy sharalar qalaı júrgizilmek? 

Menińshe, óńirlerdi damytýdyń jańa baǵdarynda birinshi kezekte aımaqtardyń naqty artyq­shy­lyqtaryn, básekege qa­biletti tus­taryn kótere otyryp, tutas el­degi ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge kóńil bólinedi. Al aımaqtardy damy­týdaǵy basymdyq – olardyń básekege qabilettiligin arttyrý, ýrbanızasııany damytý, baılanysty nyǵaıtý, bazalyq turmys sapasyn qamtamasyz etý. 

Qalalyq aglomerasııany damytý, sonyń ishinde Almaty, Nur-Sultan, Shymkent, Aqtóbe syndy qa­la­larmen aglomerasııa shara­lary jal­ǵasqany jón. Bul qan­daı shara­lar? Atalǵan jumystar ınno­v­a­sııa­lyq damýdy qamtamasyz etýge, iri qalalardyń ulttyq jáne j­a­han­dyq aýqymdaǵy to­lyq­­qan­dy ekon­omıkalyq ósim orta­lyq­­tary­na aınalýyna, turmys sa­pa­sy­nyń ólshemderiniń kúshe­ıýi­ne kómek­tesetin bolýy kerek. In­jenerlik jáne kólik ınfra­qury­lymyn damytý da erekshe nazarda bolady. 

Búgingi tańda álemde qalalardyń róli men yqpaly kúsheıip keledi. Mega­polıster ekonomıkalyq ósim­niń draıverine aınalýda. Sony eskere otyryp, biz de elimizde bir­neshe álemdik deńgeıdegi iri qala­lardyń qalyptasýyna yq­pal etýi­miz kerek. Bul qalalar elimiz­diń naryǵyna kiretin qaqpanyń rólin atqarady, álemdik qosymsha qun tizbegimen ıntegrasııalanýǵa yqpa­lyn tıgizedi. 

Ýrbandalýdy damytýǵa oblys orta­lyqtary úlken úles qosady. Meniń oıymsha, taıaý onjyldyqta oblys ortalyqtaryn damytýǵa basa kóńil bólinedi. Memlekettik sharalar áleýmettik ınjenerlik ınfra­qurylymdardy damytýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, baspana qurylysyna baǵyttalady. Sebebi, oblys ortalyqtary óz óńirlerindegi tolyqqandy «ósim núktesi» bolýy kerek.

Mono jáne shaǵyn qalalar máselesi de erekshe mańyzdy. Búgingi tańda olardyń jalpy sany – 61. Bul qalalardyń basym kópshiligi iri qazba baılyqtary tabylǵan ken oryndarynyń janynan josparly ekonomıkanyń kezinde salynǵan. Qazirgi tańda olar ekonomıkasynyń básekege qabiletsizdigine, jumys oryndarynyń azdyǵyna, halyqtyń kóship ketýine baılanysty eko­no­m­ı­­kalyq jáne áleýmet­tik prob­le­malarǵa ushyrap otyr. Mono jáne shaǵyn qalalarǵa qatysty mem­lekettiń endigi jańa saıasaty olar­dyń ekonomıkalyq áleýetin jú­ze­ge asyrýǵa negizdeletin bolady. Menińshe, olardy damytýdyń jańa joldary jasalady. Ol qandaı jol desek, ár tıptegi qalaǵa ártúrli tur­ǵyda kelý der edim. Árıne, iri qa­la­lardyń yqpaly bar aımaqtar­da or­na­lasqan shaǵyn qalalardyń da múm­kindigi molyraq, olar sol iri qala­ǵa qyzmet kórsetýmen aınalysady. Iri kólik dáliz­deriniń boıynda, shekara syzyǵyna jaqyn ornalasqan qalalar­dyń da damý múmkindigi kóbirek bolady. Jalpy alǵanda, mono jáne shaǵyn qalalardy damytý olardyń ekonomıkasyna oraı­lastyrý, geologııalyq barlaý jumystaryn qarjylandyrý kóle­min ulǵaıtý, bolashaǵy bar paı­daly qazbalar kenishterin anyq­taý sııaqty baǵyttar boıynsha júrgiziledi. 

Taǵy bir aıta keterligi, aýyl-aımaqty damytýǵa óte qomaqty ınvestısııa salynady. Aýyz sý tartý, avtokólik joldaryn jóndeý jáne salý, jumys oryndaryn ashý, aýylda jańa óndiristerdi jolǵa qoıý syndy jumystarǵa úlken kúsh jumsalady. Laıyqty turmys sapasyn qalyptastyrý úshin aýyldyq jerlerde turmys sapasynyń standarttary osyǵan deıin jasalǵan. 

Qazirgi tańda «Aýyl – el besigi» jobasy júzege asyrylýda. Osy joba aıasynda 1,8 myńnan astam aýyldyq eldi mekenderdi keshendi damytý jobasy qolǵa alynyp otyr. Osy baǵytta áleý­met­tik, ınjenerlik jáne kólik ınfra­qurylymdary tolyǵymen jańǵyrtylady. Jańa óndirister men jumys oryndary ashylady. Bul eldi mekenderdiń damýy 6 mıllıon adamnyń turmys deńgeıin jaqsartýǵa áser etedi. 

Nurbolat QURMETULY, 

«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler ortalyǵy dırektorynyń orynbasary