О́timdi sóz óleńmen órnekteledi

Jýrnalıst retinde genetıkten suhbat aldyq. Ol qazaqtyń genine qatysty ádemi áńgime aıtyp berdi. Árkim dúnıege ózindegi kózben qaraıdy ǵoı. Men úshin qazaqtyń ulttyq kody – óleń. Endi qadir-halimizshe osy aıtqandarymyzdy pat­shakóńil oqyrmanǵa dáleldep berýge tyrysyp kórelik. Eń aldymen halyqtyń barlyǵy ádebıetsúıer bolýy múmkin emes. О́leńdi árkim óz deńgeıin­de túsinedi. Poezııanyń poetı­kalyq talabynyń qandaı deń­geıge jetkendigi týraly oı­lanatyndar sany az jáne bul az kórsetkish ádebıettiń damýyna tosqaýyl bola almaıdy. Endeshe óleń qalaı ulttyq kod bola almaqshy? Ult degen ol tutas ári jalpy uǵym emes pe?! Onyń kodyn anyqtaýǵa óleńniń qanshalyqty qatysy bar?

Tipti qazaqtyń dúnıege de­gen kózqarasyn óleńmen óz­­gertip jiberýge bolady. Bul halyq óleńge qattalǵan oı­­dy arǵy kodtyq tanymda Qu­daıdyń ózi jiberdi dep qa­byl­daıdy. Ras, bul sózdi biz de ulttyq kodty dáleldeý úshin astamshylyqpen aıtyp jiberip otyrǵan joqpyz. Qazaqtyń magııalyq folkloryna kóz júgirtip qaraıtyn bolsaq, arbaý, jalbaryný, qarǵys, ant, sert, barlyǵy da óleńmen beri­ledi. Qazaqtyq baqsylyq uǵy­myna álemdik etnografııa men folklortanýda «shamandyq» degen termın paı­dalanady. Al ózimizshe biz ony baqsy sa­­ryny dep qarastyramyz. Saryn demekshi, olar da em-domyn, joralǵysyn óleńdetip júrip jasaıtyn bolǵan. Ańǵa shyqqan mergenniń sózi, ja­ýyn suraǵandaǵy tasattyq be­rýshiniń sózderi, eń aıaǵy das­tarqandaǵy batada da óleń bar emes pe?

Basqa da derekti, dereksiz uǵymdar sekildi sózdiń de asy­­ly men jasyǵy bolady. Biz­diń joǵaryda poetıkalyq talap dep otyrǵanymyz da sondyqtan. Sózdiń kórkemi men asyly bar.

Mıfologtar qazaq tany­myndaǵy kıe, obal men saýap motıviniń astasyp jat­qan­dyǵyna qaıran qalady. Al bul úsh taǵan qazaqtyń ta­bıǵatqa degen tanym bıigin ań­ǵartady. Osy úsh qana sózdiń tó­ńireginen kóshpeli rýhtyń ustanymdary, kody aıqyndala bastaıdy. Danyshpan Abaı «О́leń – sózdiń patshasy» de­gendi ushqyr qııalynyń je­misi retinde aıta salmaǵan. Pat­shany bir kórýge, onyń sóz-sertine toqtaýǵa árkim de beıildi. Sondyqtan sóz patshasyna uqsaıtyn uıqasty, turpaty óleńge uqsaıtyn sóz kórse, tańyrqanýǵa shaq tura­tyn qazaq áli de kóp.

Bizdi otarlaýǵa, jaýlaýǵa, ózge aǵymǵa jeteleýge kelgen­niń barlyǵy osy bir jandy jerimizdi jaqsy biledi. Bil­meıtin, mán bermeıtin tek ózi­miz ǵana sekildimiz.

Aınur TО́LEÝ,

ádebıettanýshy