Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Irına Chernyh: «Kóshi-qonnyń turaqsyzdyǵyn anyqtaıtyn birneshe negizgi faktorlardy bólip kórsetýge bolady», deıdi. Olar: eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ózgerýi; halyqtyń belgili bir toptarynyń qandaı da bir psıhologııalyq jaısyzdyǵy; saıası jaǵdaı turaqtylyǵyna senimsizdik; adamdardy tartý boıynsha birqatar kórshi elderdiń belsendi saıasaty; qazaqstandyq azamattyqtyń salystyrmaly «álsizdigi».
Adamdardyń elden ketýine osy taqyryptan tys júrgen kez kelgen jan jobalaı alatyn úsh sebep bar: oqý, jumys, jaıly ómir.
Bilim berý júıesi jaqsy
Biz kóbine balalarymyzdy shetelge shyǵaratyn «Bolashaq» baǵdarlamasyn ǵana bilemiz. Shyn máninde syrtta bilim alýdyń basqa da joldary, san túrli baǵdarlamalary kóp. Aıtalyq, Vengrııanyń Stipendium Hungaricum baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstanǵa jylyna 200 grant bólinedi. Atalǵan grantty utyp alǵan Bolat Etekbaev Vengrııanyń (University of Debrecen) beldi ýnıversıtetinde Engineering Management mamandyǵy boıynsha oqıdy. Grantta oqý aqysy, aı saıynǵy stıpendııa (bakalavrıat jáne magıstratýraǵa shamamen 110 myń teńge kóleminde, doktorantýraǵa – shamamen 190 myń teńge), vıza jáne medısınalyq saqtandyrý kiredi. «Konkýrs talaptary asa qıyn boldy dep aıta almaımyn. Birinshiden, aldyńǵy oqýdyń ortasha baly joǵary bolý kerek.
Máselen, magıstratýraǵa túsý úshin bakalavrıat dıplomynyń, bakalavrıatqa mektep attestatynyń ortasha baly ról oınaıdy. UBT qorytyndysy mańyzdy emes, tipti aramyzda UBT tapsyrmaǵan stýdentter de boldy. Ekinshiden, aǵylshyn tilin bilý kórsetkishi retinde IELTS sertıfıkaty bolý qajet. Árıne sertıfıkattaǵy kórsetkish joǵary bolǵan saıyn, oqýǵa túsý múmkindigi de arta túsedi. Kelesi jyldary konkýrs deńgeıi odan da joǵary bolady dep esepteımin, sebebi halyq arasynda atalǵan stıpendııaǵa qyzyǵýshylyq jyldan-jylǵa artyp keledi», deıdi Bolat. Vengrııa usynǵan baǵdarlamanyń Bolatty qyzyqtyrǵan alǵashqy faktory – sapaly bilim. Vengrııada alǵan dıplom AQSh, Kanada, Aýstralııa jáne Eýroodaq elderi syndy alpaýyt memleketterde jaramdy. Ekinshiden, kepildikke eshbir bir múlik qoıýdyń qajeti joq.
Adam áleýeti baǵalanady
Al Oralda týǵan Elmıra búginde Anglııada turady. Ol adamnyń jany jaılylyqty qalaıtyndyqtan, soǵan sáıkes oryndy izdeıtinin, keı adamdarǵa ol óz Otanynan da tabylmaýy múmkin ekenin aıtady. «Men Qazaqstandaǵy iri munaı kompanııasynda aýdarmashy bolyp qyzmet ettim. Bizde adam áleýetin baǵalaý dárejesi qazir turyp jatqan elmen salystyrǵanda tómendeý. Mysaly, bir aǵam óte qabiletti, bilmeıtini joq. Alaıda, ony óz ortasy asa baǵalamady. Men sonyń kúıin keshkim kelmedi. Osy kúni bir mıllıarderden sabaq alyp júrmin. Maqsatym – baı bolý emes, múmkindigimdi paıdalaný. Qazir jasym qyryqqa taıady, sonda da jańa nárseni oılap tapqym keledi, aıtalyq, zamanaýı kıiz úı jasasam deımin. Al bizdiń elde orta jasta oqý – azdap ezý tartqyzady», deıdi ol. Elmıra shetelge otbasymen kóshken. Eń bir eleń etkizeri – jas ta jalyndy, eńbekke qabiletti kezinde ketti.
Qazaq jastarynyń shetelden jumys tabýyna túrli baǵdarlamalar da kómektesedi. Sonyń biri – 1998 jyldan beri «Work and Travel» baǵdarlamasy. Buǵan deıin 20 myń adam osy baǵdarlamamen shette eńbek etip kelgen. «Work and Travel»-di Qazaqstanda júrgizip otyrǵan ortalyq dırektory Maqsutbek Aımaǵanbet: «Bul baǵdarlamanyń talaby – mindetti túrde elge qaıtyp kelý. Degenmen, ókinishke qaraı, ár jyl saıyn 3-4 paıyzy (2017 jyly 5-6%, 2018 jyly 4,3%) sonda qalyp qoıady», deıdi. Qaıtpaǵandardyń tizimin AQSh elshiligine ótkizetin kórinedi. Alaıda dollarǵa dámetkenderdiń baǵdarlama talabyn oryndap kelgen soń, óz betimen qaıta ketkenine de kýá bolǵanbyz. Nege? О́ıtkeni jalaqysy joǵary.
Sarapshylardyń keıbireýi saıası jaǵynan da shetel asatyn azamattar bar ekenin aıtady.
Kelýge qumartýshylar da kóp
Kóshi-qon máselelerin zerttep júrgen ǵalym, «Turan» ýnıversıtetiniń rektory, professor Rahman Alshanov kóbine ketkender – tarıhı eline qaıtyp jatqan kezindegi deportasııamen kelgender ekenin aıtady. Onyń oıynsha, taǵy bir úlken sebep – memlekettiń aqshasyn jymqyryp qashqandar, qylmystyq jaıttar, bul álemdegi elderdiń kópshiligine ortaq másele. «Al bizdi alańdatatyny – elden ketkenderdiń sebebin anyqtap, onyń aldyn alýmen aınalysyp otyrǵan naqty zertteý uıymynyń joqtyǵy. Osyndaı máselelermen jumystanyp júrgen ǵalymdar men zertteýshiler bar, biraq olardyń basyn qurap, memleketten qarjy bólýdi, júıeli jumysty jolǵa qoıý kerek. Qazirgi atqarylyp jatqan ister – áli sholaq, kemshin», deıdi ol.
Syrtqy ister mınıstrliginde adamdardyń shekaradan qandaı maqsatpen shyqqanyn anyqtaıtyn baza bar. Biraq zańsyz kóshi-qondy, ıaǵnı qashyp nemese bas saýǵalap ketkenderdi jáne týrıst retinde shyǵyp, sonda qalyp qoıǵandardy Ishki ister mınıstrligi tirkeýge alady. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy komıtet Qazaqstan aýmaǵyndaǵy (shetelden jumysqa kelgender, óz azamattarymyz) jumyskerlerdiń jaǵdaıymen aınalysady. Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıteti basqarma basshysy Dastan Asqaruly syrtqa ketip jatqandardyń basym bóligi durys aqparat bermeıtinin, sol jaqta jumys isteýdi kózdese de qasaqana saıahattaý dep kórsetetinin aıtady. Sondyqtan atalǵan mınıstrlikterdiń úsheýindegi aqparatta da dáldik joq degen sóz. «Al osy bir qordalanǵan máseleniń aldyn alý úshin elden endi ketýdi kózdep júrgendermen erkin oıyn bilý maqsatynda saýaldama alynyp, zertteý júrgizilmeı me?» degen suraǵymyzǵa D.Asqaruly jekemenshik zertteý uıymdarymen ǵana jumys isteıtinin jetkizdi. Barlyǵynyń basyn biriktirip, arnaıy aınalysyp, túpkilikti sheshimin taýyp otyratyn memlekettik deńgeıdegi ortalyqtyń asa qajettigi ketkender sanynyń jyl saıyn tek ósip otyrǵanynan-aq kórinip tur.
Ulybrıtanııadaǵy Lester (University of Leicester) memlekettik zertteý ýnıversıtetiniń lektory, «Kóshi-qon áleýmettaný» zertteý komıtetiniń prezıdenti Devıd Bartramnan arnaıy pikir alǵan edik. Anglııadan jaýap joldaǵan halyqaralyq sarapshy: «Ortalyq Eýropa elderi, dálirek aıtsaq, Vengrııa ımmıgrasııa máselesimen kóbirek kúresip keledi. Olardyń ulttyq biregeılik sezimi – basym kópshiliginde etnostyq jáne olardyń saıasaty «basqalardy» (sheteldikterdi) bólekteı otyryp, tabandy túrde tartysýda. Alaıda másele sonda, olar barlyq jaǵynan da muny sheshpedi, jaǵdaı tek nasharlady. Bul tendensııa kóptegen elderde oryn alyp otyr, biraq tómen deńgeıde. Ulttyq biregeılik «azamattyq» aspektige (ıaǵnı etnostyq ólshemdi qysqartý) aınalǵanda ǵana is ilgerileıdi. Ol úshin saıası basshylyq pen qajyrly eńbek kerek. Biz muny, máselen, Germanııa men Shvesııadan, sondaı-aq belgili bir deńgeıde Ulybrıtanııadan kóremiz», deıdi.
Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy «Alıans» jas kásipkerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurjan Erlanuly Jastar jylynyń ashylýynan keıingi áserimen bóliskende: «Sol saltanatty jıyn sońynda Germanııa men Polshadaǵy qazaqstandyqtar, ıaǵnı sheteldegi dostarym, tanystarym arnaıy habarlasyp, sharany tikeleı efırde You tube jelisi arqyly tamashalaǵanyn, erekshe qýanǵanyn, Otanyna oralǵysy keletinin jazdy», degen edi. Ol bar jaǵdaıdy jasaıtynyn, kásipkerlikte kómektesetinin aıtyp, dostaryn Qazaqstanǵa qaıtýǵa kóndiripti.
Jastar jyly aıasynda qolǵa alynyp jatqan naqty isterdiń ıgiligin shette júrgen jastarymyz da kórse, sezinse, boıyndaǵy baryn eline berýge tyrysatyny anyq. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elinde ultan bol» degen tileýlestik ár adamnyń kókeıinde saırap turǵan bolar.