Ne surasa da alatynyna kózi jetken kórshi eldiń bıleýshisi úshinshi kezekte eki memleket arasyndaǵy mal tuıaǵy tımegen qunarly jerdi suratypty. Sonda Móde qandaı jaýap beremiz degendeı, bı-ýázirlerine suraýly júzben qarapty desedi kóne ańyz. Arǵymaǵy men áıelin sózge kelmeı kelimsekterge jetektetip jibergen táńirquty bul joly da solaı shesher dep oılaǵan nókerleri «kerek jerin alsyn, táńirge táýbe, jer jetedi ǵoı» dep shýlasypty. Sol kezde qaharyna mingen táńirquty: «Kóptiginen jer qaıysyp, dúbirinen qulaq tunǵan jylqymnyń birinen ishi boq, syrty túk bir arǵymaq týmas deımisiń! Ajarynan aı uıalap,kelbetinen kún qaımyqqan Kóktúriktiń áıelderinen maǵan jar bolarlyq bir arý týmas deımisiń! Al qaı bıeń, qaı áıeliń saǵan jer týyp bere alady?!» dep uran salyp, jaýyn tas-talqan etipti dep syr shertedi eski zamannan jetken kóne ańyz...
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń aıaq kezinde dúrkin-dúrkin áńgime shyǵyp jatty: «nemis halqy sanymyz mıllıonǵa jetti, avtonomııaly el bolamyz, ol úshin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan buryn mekendegen Volga boıyndaǵy jerimizdi suraımyz» degen. Tilekteri oryndy. Biraq Máskeý basqasha sheshim qabyldady. «Jer qazaq jerinen berilsin» degen Saıası bıýronyń qaýlysy shyqty. Bul qazaq jeriniń birtutastyǵynyń tamyryna balta shaýyp, el irgesin sógý joly ekenin ár qazaq jaqsy túsindi. Joǵaltqanymyzdyń báriniń orny tolar, al ata-babamyzdyń qanymen sýarylǵan jerden aıyrylý – orny tolmas qasiret.
Eliniń amandyǵy úshin balasyn amanatqa beretin, qonaqty qushaq jaıyp qarsy alyp, jalǵyz malyn soıyp, aldyna tartatyn qazaǵymnyń qaýlyǵa qarsylyq bildirip alańǵa shyǵýy sol kúnderi tarıhı zańdylyq edi. Bul kóterilis 1979 jylǵy, maýsym aıynyń 16-sy men 19-y aralyǵynda Aqmolada ótse, 1 shilde kúni Kókshetaýda uıymdastyryldy. Bulaı deýime sebep, basqa da elim, jerim degen jerlesterimizben birge ózim de sol oqıǵalardyń ortasynda bolǵan edim. Úkimettiń kóterilisti búrkemelep, bolǵandy bolmaǵanǵa aınaldyrǵany sonshalyq, kórshi óńir – kókshetaýlyqtarǵa tek «Aqmolada sondaı jaǵdaı bolypty» degen sybyr sózder ǵana jetti. Kókshetaýda bolǵan jaǵdaıdy aqmolalyqtardyń bilmeýi de osydan. Joǵaryǵa «alańǵa 50 shaqty adam ǵana shyqty» degen málimet ketti (Kókshetaý ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń muraǵatynan).
О́tkenge kóz salsaq, egemendi el bolý jolynda orys ústemdigine qarsy Kenesary kóterilisi, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysy, keńes zamanynda da tolqýlar bolǵany belgili. Al maýsym kóterilisiniń kúshtiligi sondaı, ásirese, Aqmolada «jergilikti ákimshilik úreılenip, Almaty men Máskeýdiń basshy, partııa jáne keńes organdaryna habarlaýǵa májbúr boldy. Almatydan Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy, general-leıtenant Shevchenko men Ishki ister mınıstriniń birinshi orynbasary, general-maıor Tumarbekov, Máskeýden odaqtyq Memlekettik qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, general-polkovnık Babkov kelip jetti. Olar eshkimdi kóshege shyǵarmaý, shyǵa qalsa alańǵa jolatpaý, alańǵa túıisetin kóshelerdi adam ótpesteı etip avtobýs jáne júk mashınalarymen bekitý, jergilikti áskerı bólimder men MQQ jáne IIM qyzmetkerleri jappaı qarýlanyp, qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda kúsh qoldanýǵa daıyn bolý kerektigin eskertti. Iritki salýshylardy taýyp, is qozǵap, jaýapqa tartý da nazardan tys qalmaýy qajettigin qaperge saldy» (Q.Qapyshev, «Zerde» gazeti, 22 naýryz 2002 jyl).
Aqyry kózderine qantógis elestegen máskeýlik basqarýshylar qazaq jerinde nemisterdiń avtonomııalyq oblysyn qurýdan bas tartty. Bul kúnderi «Dımash Ahmetulynyń eńbegi erekshe bolǵany sózsiz. Ol kisiniń bedeliniń arqasynda úlken bir qasiretten aman qaldyq. D.Qonaevtan eshkimdi jazalamańdar, qýdalamańdar» degen tapsyrma-buıryq túskennen keıin bárimiz aman qutyldyq (B.Suńqarbaev, «Zerde» gazeti).
Eger sol joly qazaq jerinde avtonomııa qurylsa, Odaq qulaǵanǵa deıingi 12 jylda basqa da avtonomııalar qurylmasyna kim kepil edi? Keńes zamanynda «halqy 1 mıllıonǵa jetken halyq avtonomııaly el bolýǵa quqyǵy bar» degen zańǵa súıenip, basqa ulttar da bizden jer suraýy múmkin edi. Nemis halqyna berilgen jer olarǵa nege berilmeıdi degen suraqtyń týyndaıtyny da zańdy kórinedi. Bálkim, qurylǵan avtonomııa elimizdiń egemendik alý jolyna eshqandaı kedergi keltirmeıtin edi desek te, qazir joq jerden jik shyǵaryp, táýelsiz memleket bolamyz dep másele kótermeýine kim kepil? Árıne, ondaı kepildikti eshkim de bere almaıdy. Al bul suraqtyń jaýabyn Ázerbaıjandaǵy Taýly Qarabaq, Grýzııadaǵy Abhazııa, Osetııa, Moldovadaǵy Dnestr jaǵalaýy, Serbııa jerindegi Kosovo máselelerinen tabýǵa bolady. Bir kezderi Stalınniń saıasatymen pana tapqan halyq óziniń avtonomııalyq táýelsizdigin daýlap jatsa, qantógistiń kókesi sonda bolmas pa edi?!
Elimizdiń birtutastyǵyn saqtap, sol qantógistiń jolyn kesken Aqmola men Kókshetaýda ótken kóterilistiń jalǵasy 1986 jyly jalaýyn kóterdi. Jalǵasy deıtinim, eger 1979 jylǵy kóterilis kúshpen basylyp, qantógispen aıaqtalǵanda, Almatydaǵy kóterilistiń bolýy ekitalaı edi. 1986 jyly halyq alańǵa 1979 jyldyń jemisine de arqa súıep, osy joly da aıtqanymyz bolady degen oımen bardy. Qanshama ádiletsizdikke ushyrap, kantógispen, qasiretpen aıaqtalǵan kóterilis kóp uzamaı egemen elimizdiń dúnıege kelýine yqpalyn tıgizdi. «Shyǵynsyz jeńis joq» degen osy bolar.
Iá, sol kúnderi nemis halqyna qarsy shyqty degen arandatýshylar da boldy. Biraq tereń oıly nemis halqy bul qazaqtardyń óz jerin qorǵaý jolyndaǵy is - áreketi ekenin jaqsy túsindi. Jerdi qaı ult surasa da qazaq halqy qarsylyq tanytatynyna kózderi jetti. Qazirgi kóp ultty, demokratııaly elimizge bul kóteriliske baǵa berýge ult arasy ashylady degen oı kedergi bolar. Dál osy arada aıtarym, óziniń jerin qorǵaǵan halyq basqa halyqtyń jaýy deý – úlken qate.
Bıyl maýsym kóterilisine 40 jyl toldy. Sol kúnderi alańda bolǵan halyqtyń talaıy dúnıeden ozdy, jastary alpys-jetpiske jetip, aq shashty ata-ájelerge aınalǵany qanshama. Demek, osy rette, jerim, elim dep shyryldaǵan úlken-kishi qandastarymdy eske alyp, rahmetimdi aıtyp, basymdy ıip, taǵzym jasamaı, aıyby bolmas. Buǵan qosa óskeleń urpaqqa egemen el bolý jolynda qazaqtyń basynan qandaı oqıǵalar ótkenin jetkizip, eli men jerine degen patrıottyq sezimderin oıatý da búgingi tańda asa qajet is.
Elimizde 130 ulttyń ókili turatyny ras. Olarmen dám-tuzymyz adal, qushaǵymyz ashyq, baqytymyz birge bolyp keledi. Biraq, eldiń tynyshtyǵy úshin árbir etnos qazaq jeriniń tarıhı ıesi qazaq ekenin esterinde ustaǵany jón!..
Maıra TURSYNBAEVA
KО́KShETAÝ