– Kópshilik kóp balaly nemese asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylardyń nesıesi keshiriledi dep júr. Keshe Qarjy mınıstri Álıhan Smaılov bul jolǵy qaryzdy jabý úshin Ulttyq qordan qarjy bólinetinin, 300 mlrd teńgeniń qandaı maqsatqa jumsalatynyn aıtty.
– 88,5 mlrd teńge kóp balaly nemese asyraýshysynan aıyrylyp, qıyn jaǵdaıda qalǵan otbasylardyń tutynýshylyq maqsattaǵy qaıtarylmaǵan qaryzdaryn jabýǵa jumsalady. Qoǵam bul sharanyń tek bir ret júrgizilip jatqanyn jáne jalǵaspaıtynyn umytpasa deımin.
«Qaryzdyń bári keshiriledi» degen qate túsinik. Biz naryqtyq ekonomıka qoǵamynda ómir súrgendikten, adam qaryzyn qaıtarýdy, nesıesin óteý jaýapkershiligin óz moınyna alýy tıis. Prezıdenttiń Jarlyǵynda barlyq adamdardyń emes, nesıelik mindettemesin oryndaı almaı otyrǵan áleýmettiń osal tobyna jatatyn azamattardyń kepilsiz tutyný nesıesin óteý týraly aıtyldy. Kóp balaly otbasylardyń, múgedek balalary bar otbasylardyń, asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylardyń, ataýly áleýmettik kómek alatyn otbasylardyń jáne jetim balalardyń jóni bólek.
– «Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirdik, endi bizge sheteldik kóp bankter keledi, nesıe paıyzdary tómendeıdi» deıtin mıf seıildi. Bankterdiń paıyzynyń tómendeýine sheteldik bankterdiń elge kóptep kelýi emes, ekonomıkalyq faktor áser etetini bilinip qaldy...
– Qazirgi tańda Ulttyq bank ınflıasııalyq targetteý degen saıasat júrgizip otyr. Onyń maqsaty – 2020 jylǵa deıin ınflıasııa deńgeıin 4 paıyzǵa deıin túsirý. Eger bul maqsat oryndalatyn bolsa, onda bazalyq paıyzdyq mólsherlemeniń deńgeıi de qulaıdy. Qazirgi 11 paıyz, keıin 5 nemese 4 paıyzǵa deıin túsip qalýy múmkin. Ol kezde nesıe arzandap, azamattar úshin tıimdi jáne qolaıly bola bastaıdy. Endi aqyryn-aqyryn osy kezeńge qaraı jaqyndap kele jatyrmyz.
– Endi ne istemek kerek, neden bastaý kerek?
– Menińshe, halyqtyń qarjy saýatylyǵy emes, menshik quqyǵyna degen jaýapkershiligin arttyrý da mańyzdy. Kúni keshe ǵana Arysta 50 myń turǵyn bir saǵatta úı-jaıyna jaı túskendeı bolyp, memlekettiń qolyna qarap qaldy.
– Mundaıda halyq Úkimetke emes, saqtandyrý kompanııalarynyń kómegine júginýi tıis edi...
– Qazaq ultynyń qanymen bitken baýyrmaldyq bizdiń Úkimettiń áleýmettik baǵdarlamalarynyń kemshin tustaryn bildirmeı jatyr. О́zin erkin sezinetin, óz menshigin erkin qoldanatyn qoǵamǵa umtylý kerek. Bul halyqtyń qarjylyq saýatyn da, óziniń aktıvteri úshin jaýapkershiligin de arttyrady.
– О́kinishke qaraı, qarjy uıymdarynyń nemese ekinshi deńgeıli bankterdiń júmysyna Ulttyq bank tikeleı aralasa almaıdy. Al mıkrokredıttik uıymdar kásipker retinde tirkelip, basqa qyzmet túrimen aınalysa beretinin kózimiz kórip júr. El ishinde jyldam nesıe dep atalatyn qaryz beretin nysandar kóbeıip barady.
– Olar tirkelgen kezde ashyqtan-ashyq nesıe taratýmen aınalysýǵa múmkindik beretin barlyq tetikterdi zańdastyryp alǵan. El ishinde «munyń bárin Ulttyq bank bilip otyrsa da shara qoldanbaıdy» degen pikir baryn bilemin. Ulttyq bank qol qýsyryp otyrǵan joq. Byltyr qarjy retteýshisi mıkrokredıttik uıymdarǵa qatysty zań jobasyn qabyldap, mıkrokredıttik uıymdardyń jyldyq tıimdi paıyzdyq mólsherlemesin 100 paıyzdan asyrmaý máselesin zańdastyrdy.
– Tutyný nesıesindegi «táýekel toby» týraly taratyp aıtyńyzshy
– Halyqtyń nesıequmarlyǵy onyń áleýmettik jaǵdaıyna keri áser etedi. Ulttyq bank «halyqtyń nesıequmarlyǵyna qatysty máseleni nesıe naryǵynyń damýyna kedergi keltirmeı sheshý kerek» degen sheshimge kelgen sııaqty. Jaqynda Ulttyq bank ókilderi eshkimniń nesıe alýyna shekteý qoımasa da nesıe alyp, ony qaıtarmaı júretinderdi tezge sala alatynyn aıtty. Ol úshin nesıe naryǵynyń damýyna kedergi keltirmeı sheshý úshin alǵan qaryzyn qaıtarmaıtyndardyń tizimin jasap, olarǵa qaryz bermeý sharasyn qoldanýdy usynypty. Tutyný nesıesin rásimdeıtin 18-23 jas aralyǵyndaǵy adamdar «táýekel tobyna» jatady. Sebebi bul jastaǵy adamdardyń turaqty tabysy bolmaıdy.
–Halyqtyń tabatyn tabysy men alatyn qaryzy arasynda úlken alshaqtyq bar. Bul bank sektory úshin jaǵymsyz jaıt. Ýaqyt óte kele qarjy ınstıtýttary nemese tutas bank sektory daǵdarysqa ushyraýy múmkin. Siz ne deısiz?
– Jekelegen bankter qarjylyq qıyndyqqa tap bolsa, onyń salqyny tutas júıege tıedi. Muny jaqynda «Qazaqstan Halyq banki» AQ basqarma tóraǵasy Úmit Shaıahmetova jasyrmaı aıtty.
– Ulttyq bank byltyrdan beri máseleni sheshý amaldaryn qoldanyp jatyr. «Nesıe portfeliniń ulǵaıýyna shekteý qoıyldy. Biraq másele túbegeıli sheshildi me?
– Budan bylaı tutynýshy nesıesin rásimdeıtin ekinshi deńgeıli bankterdiń kapıtaly erekshe nazarǵa alynady. Banktiń qalaýy men múmkindigi qarjylyq jaǵdaıyna saı bolǵan jaǵdaıda ǵana adamdarǵa qaryz berý quqyǵyn usyný qajet degen pikir basym. Muny ishki naryqtyń suranysy sheshýi múmkin.
– Aýylda turatyn kásipkerlerdiń nesıeniń paıyzy men ótelý merzimi týraly usynystary Úkimetke jetpeı jatyr ǵoı...
– Iá, nesıeniń aýyl kásipkerlerine baǵyttalǵan tarmaqtarynda basyn ashyp alatyn tustar barshylyq. Aýyldaǵy aǵaıyn nesıe uzaqmerzimge berilgenin, maýsymdyq erekshelikterge baılanysty nesıeni tóleý kezinde úzilis bolǵanyn qalaıdy. Ázirshe bul másele sheshilgen joq. Áńgimelesken Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»