Solardyń arasynan jeke ózime bıýdjettik qarajatty tıimdi jumsaý boıynsha bergen nusqaýlar unady. Iá, Qazaqstanda qarajat bar. Ártúrli jobalarǵa mıllıardtaǵan aqsha jumsalýda. Qarajatty jumsaýdaǵy negizgi ólshem adam bolýy kerek. Memleket basshysy osyny talap etip otyr. Máselen, joldy jol úshin nemese qarajatty ıgerý úshin emes, adamdar júrý úshin salady. Jumysqa, qarajat ıgerýge degen qatynas osy turǵyda ózgerýi kerek. Prezıdent óz sózinde mıllıardtaǵan qarjy jumsap jatqan óńirlerdi mysalǵa aldy. Sol jobalardy bastamas buryn halyqpen keńesý qajet.
Búgingi eń ózekti máseleniń biri – aýyldardyń qańyrap bos qalýy. Sýy joq aýyldar bar. Aýyldardan halyqtyń ketýi – úlken problema. Negizgi sebep jumyssyzdyq desek, onda zeınetkerler nege údere kóship jatyr? Sebebi qaladaǵydaı jaıly turmys joq. Qazir ondaı jaǵdaıdy shaǵyn qazandyqtar arqyly aýylda da jasaýǵa bolady. Oǵan tehnologııa múmkindik beredi. Aqsaqaly kóshken soń aýyl da uzaqqa barmaı qurıdy. Bıýdjet únemdeý úshin 2-3 aýyldy bir aýylǵa kóshire salý kerek deıtinder bar. Osynyń saldarynan jerimiz bos, ıesiz qalýy múmkin. Memleket basshysy sony toqtatý úshin óńirlerdi damytýdyń jańa baǵdarlamasyn qolǵa alýdy tapsyrdy. Adam múddesin birinshi orynǵa qoıý osy jerde de aldymyzdan shyǵady. Qarjyny únemdeýdi emes, adam ıgiligine tıimdi jumsaýdy oılaý qajet.
Úkimet májilisinde bıýdjettiń bir bóligin halyqtyń qatysýy arqyly ıgerý jaıynda da aıtyldy. Bul álemde bar tájirıbe. Bıýdjettiń belgili bir bóligin qaıda jumsaý kerektigin turǵyndar ózderi aqyldasyp sheshedi. Bir jaǵynan sonyń arqasynda halyq ta bıýdjettiń ne ekenin kózimen kórip, túsinedi. Ákimniń negizgi jumysy – kásipkerge qoldaý kórsetý. Buryn shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine qoldaý kórsetý turǵysynda, josparly túrde júrdi. Bylaı qarasań, ákimge ol tek esep berý úshin ǵana kerek edi. Al bul joly kásipkerden túsken salyq jergilikti ákimdik bıýdjetine qalady dep otyr. Kásipkerdiń bıznesi damyǵan saıyn onyń salyǵy artady. Salyq artqan saıyn óńirdiń bıýdjeti kóbeıedi. Iаǵnı ákimdi bul iste yntalandyratyn faktor paıda bolmaq.
Ár óńirge qarajat ártúrli bólinedi. Bul jerde ákimniń yqpaldylyǵy, biliktiligi, qujatqa tııanaqtylyǵy sekildi dúnıeler kóp máseleni sheship júr. Memleket osynyń bárin halyqtyń sany men tabıǵı ereksheligine, ekonomıkasynyń tabysyna saı rettep otyrý qajet. Úkimet músheleri óńirlerde jıi júrýi kerek. Kóptegen mınıstrler aýyl túgil, aýdandarǵa aıaq baspaıdy. Eshqashan óńirlerde jumys istep kórmegen. Al ákimder búginde oblys ortalyqtaryn ásemdep, odan qalsa aýdan ortalyqtaryn jyltyratýǵa qumar. Shalǵaı aýyldarǵa aıaq baspaıtyn oblys ákimderi de bar. Aýylǵa barsa da tikushaqpen kelip, tikushaqpen ketetinderdi kórip júrmiz. Sol ákim sol jolmen júrip kórse ǵoı degen qyjyl bar el ishinde. Rasymen de, 5-6 saǵat el qusap jol azabyn kórse, birinshi kezekte tozyǵy jetken joldardy jóndetkizer edi. Ákimderge «halyqqa jaqyn bolyńdar» degende osyny meńzedi dep oılaımyn.
Osy otyrysta Prezıdent el únine qulaq túre biletin memleket qalyptastyrý týraly aıtty. Jer-jerdegi ákimder – memlekettiń ókili. Solar ár azamattyń kókeıinde júrgen máseleni bilýi kerek. Ol úshin áleýmettik jelide belsendi jumys jasap, árbir ákimdik janynda arnaıy keńester naqty ispen aınalysýy kerek. Buǵan deıin halyq basshyǵa baǵynady degen túsinik bolsa, Prezıdent máseleni basqasha qoıyp jatyr. Ákimderge baǵany halyq berýi kerek. Endigide halyqtan oń baǵa almaǵan ákimniń máselesi qaralatyny da aıtyldy.
Berik ÁBDIǴALIULY,
«Kıeli Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy, saıası ǵylymdar kandıdaty